• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • iṣa

    See also iṣaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 134.
    iṣa r. 4th cl. (iṣyati) To go. r. 6th cl. (icchati)

    1 To wish, to desire.

    2 To accept, to receive.

    With abhi, to desire:

    with prati, to engage, to promise. r. 9th cl. (iṣṇāti) To repeat an act, to do any thing again and again.

    With anu prefixed, to search after, to investigate or enquire.

    ☞ p. 134.
    iṣa m. (-ṣaḥ) The month Āśvina, (September-October.)

    E. iṣa to go, ka affix; also īṣa.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 109, col. 1.
    iṣa (ṣaḥ) m. The month Āswin.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 142, col. 3.
    Iṣa, as, m. one who possesses sap and strength;

    the month Āśvina (September-October); strength,

    vigour (?). —Iṣa-vat, ān, atī, at, Ved. vigorous.

    —Iṣa-stut, t, m., Ved. a praiser of the desired

    (Sun); (t), f. praise of comfort.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 130, col. 1.
    iṣá,

    —1. m. = íṣ [399];

    —2. as a. vigorous, fruitful.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 76.
    1 †iṣa (—°) a. seeking.
    ☞ p. 76.
    2 iṣá a. vigorous, strong, fat, juicy, fruitful.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 46, col. 3.
    iṣa iṣ-a, a. seeking (-°).
    ☞ p. 46, col. 3.
    iṣa iṣ-a, a. juicy; fat.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 169, col. 2.
    1. iṣa mfn. seeking (See gav-iṣa).
    ☞ p. 169, col. 2.
    2. iṣá mfn. possessing sap and strength
    ☞ p. 169, col. 2.
    well-fed, strong
    ☞ p. 169, col. 2.
    sappy, juicy, fertile, RV.
    ☞ p. 169, col. 2.
    iṣá m. N. of the month Āśvina, (September-October), VS.; ŚBr.; Suśr.; VP.
    ☞ p. 169, col. 2.
    N. of a Ṛṣi, BhP.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 110, col. 1.
    iṣa

    r. 4th cl. (iṣyati) To go.

    r. 6th cl. (icchati)

    1. To wish, to desire.

    2.
    To accept, to receive.

    With abhi, to desire:

    with prati, to engage,
    to promise.

    r. 9th cl. (iṣṇāti) To repeat an act, to do anything
    again and again.

    With anu prefixed, to search after, to investigate
    or enquire.

    ☞ p. 110, col. 1.
    iṣa

    m. (-ṣaḥ) The month Āswin, (September-October.)

    E. iṣ to go, ka
    affix; also īṣa.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 90, col. 2.
    iṣa iṣa m. le mois āśvina, septembreoctobre.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 132, col. 2.
    iṣa- m. n. d'un mois (Āśvina).

    iṣaṃ-bhara- m. protecteur de ce mois.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 827.
    iṣá m. aus III. iṣ gebildet: der Saft, Trank hat, wie ūrja aus ūrj, Bezeichnungen, welche das Wesen der beiden Herbstmonate ausdrücken und hier und da auch als wirkliche Namen derselben auftreten. P. 4, 4, 128, Vārtt. 2, Sch. AK. 1, 1, 3, 17. H. 155. VS. 14, 16. 22, 31. yaccharadyūrgrasa oṣadhayaḥ pacyante teno haitāviṣaścorjaśca ŚAT. BR. 4, 3, 1, 17. iṣorjau śarat SUŚR. 1, 19, 9. VP. 225.

    — Vgl. īṣa .

    ☞ vol. 5, p. 1145.
    iṣa

    1) adj. suchend in gaviṣa .

    — 2) m. N. pr. eines Ṛṣi mit dem patron. Ātreya, Verfassers von ṚV. 5, 7 ?(vgl. v. 10). Ind. St.3,209,b.

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 225.
    iṣá, a., mit Opfertrank [íṣ] versehen (begierig in gav-iṣá).

    -ám vṛjánam {165,15}; {169,8} (neben jīrádānum).

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 209, col. 2.
    1. iṣa Adj. suchend , in gaviṣa.
    ☞ vol. 1, p. 209, col. 2.
    2. iṣá

    — 1) Adj.

    — a) wohlgenährt , fett ṚV. 10,106,5.

    — b) saftig , fruchtbar ṚV. 1,165,15. 169,8.

    — 2) m.

    — a) ein best. Herbstmonat (Āśvina).

    — b) N.pr. eines Ṛṣi BHĀG. P. 4,13,12.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 51, col. 1.
    1. iṣa (nur —°) suchend.
    ☞ p. 51, col. 1.
    2. iṣá saftig, fett.

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 14.
    iṣa;
    caitrādimāsā madhumādhavau dvau,
    tataḥ paraṃ śukraśucī krameṇa .
    nabhonabhasyau kathitāviṣorjau,
    sahaḥsahasyau ca tapastapasyau .. 114 ..
    1.1.1.114

    Vācaspatyam

    ☞ p. 985, col. 2.
    iṣa gatau sarpaṇe ca divā0 para0 saka0 seṭ . 1 iṣyati, aiṣyat .
    aiṣīt iṣitaḥ eṣitvā . “iṣyan vācamupavakteva hotaḥ”
    ṛ0 9, 64, 9 . “yo'bhivāta iṣitaḥ pravāti” atha0
    10, 8, 35 . “sa tatkṛṣīṣitastūyamagne” atha0 6, 35,
    5 . “hinvāno vācamiṣyasi” ṛ0 9, 64, 9 . icchā-
    yāmapi “apa iṣya hotaritthapa iccha hotarityaivetadāha”
    śata0 brā0 3, 9, 3, 15 . gatau tudādirapi iṣati niru0 .

    anu + anveṣaṇe gaveṣaṇe “anviṣyantastataḥsītām” rāmā0
    “yāvadenāmanveṣyāmi” śaku0 . “na ratnamanviṣyati mṛgyate
    hi tat” kumā0 . “tasyānviṣyan vetasagūḍhaṃ prabhavaṃ saḥ”
    raghuḥ . svārthe ṇic . tatraiva “rāmamanveṣayāmi” sā0 da0 .

    pra + preraṇe . “apraiṣīdrājaputrī māṃ surāhārīṃ tavāntikam”
    bhā0 va0 16 a0 . “gatvā praiṣīccarāvaṇam” bhaṭṭiḥ “a-
    dhvaryupreṣitomaitrāvaruṇaḥ preṣyati” āśva0 gṛ0 . “śaunaḥ
    śephaṃ ca preṣyati” kātyā0 13, 6, 1 “agnīṣomābhyāṃ chāgasya
    vapāyai medase preṣya” śata0 brā0 3, 8, 2, 27 . ghañ
    praiṣyaḥ . ṇyat praiṣaḥ . svārtheṇic . preṣayati preṣayāmāsa .
    “sa ca māṃ preṣayāmāsa” rāmā0 .

    pari + satkārapūrvvakaniyojane paryyeṣyati svārthe ṇic paryyeṣitaḥ paryyeṣaṇā .

    ☞ p. 986, col. 1.
    iṣa vāñchāyām tudā0 para0 saka0 seṭ veṭ ktvaḥ . 1 icchati,
    “icchāmi saṃbarddhitamājñayāte” kumā0 . icchet “yadīcche-
    dvipulān bhogān” mala0 ta0 pu0 . “rājāntevāsi-
    yājyebhyaḥ sīdannoccheddhanaṃ kṣudhā” yā0 smṛ0 . aicchat
    aiṣīt “aiṣīḥ punarjanmajayāya yattvam” bhaṭṭiḥ iyeṣa “iyeṣa
    sā karttumabandhyamātmanaḥ” kumā0 īṣatuḥ . icchan “kimacchan
    kasya kāmāya kimarthamanusaṃjvaret” śrutiḥ .

    eṣitā—aiṣṭā eṣitvā—iṣṭvā . bhāve śa icchā “ātmajanyā bhave-
    dicchā” nyāyakā0 . iṣṭaḥ “iṣṭo'si me sakhā ceti” gītā .
    karmaṇi iṣyate “trirātrācchuddhiṣyate” smṛtiḥ . eṣṭavyaḥ eṣi-
    tavyaḥ . “eṣṭavyā bahavaḥ putrāyadyeko'pi gayāṃ vrajet” pu0 .

    anu + anveṣaṇe . “taṃ khalanta ivānvīṣuḥ” śata0 brā0 . “hanta
    tamātmānamanvicchāmo yamanveṣṭā” chā0 u0 . “anu-
    padasanveṣṭā” pā0 “vayaṃ tattvānveṣāt madhukara! hatastvaṃ
    khalu kṛtī” śaku0

    prati + pratigrahe pratīcchati (pratigṛhṇāti) . “tataḥ
    pratīccha prahareti vādinī” naiṣa0 “snuṣāṃ pratīccha
    me kanyām” prāptau ca “buddhau śaraṇamanviccha” gītā .
    svārthe ṇic vede0 ni0 guṇābhāvaḥ . iṣayati “icchaṃstadā-
    starāyeṣa madanta ipayema jyotiḥ” ṛ0 1, 185, 9 . “iṣayema
    icchāma” bhā0 .

    pari + anveṣaṇe ca parīcchati (anviṣyati) “bhagavantaṃ vā aha-
    mebhirārtvijyaiḥ paryyaiṣiṣam” chā0 u0 .

    abhi + masmagicchāyām abhoṣṭam .

    ☞ p. 986, col. 2.
    iṣa obhokṣṇye kryādi0 paunaḥpunye para0 aka0 seṭ
    iṣṇāti iṣṇātu iṣāṇa . “iṣṇanniṣāṇāmuṃ maheṣāṇa
    sarvvalokaṃ maiṣāṇa” yaju0 31, 22, a0 . aiṣṇāt
    aiṣīt . eṣitaḥ eṣitvā . preraṇe ca . “bhinadgiriṃ
    śabasā vajramiṣṇan” ṛ0 4, 17, 3 . iṣṇan prerayan”
    bhā0 . icchārthe'pi “pūrvīriṣaścarati madhva iṣṇan” ṛ0
    1, 181, 6 . “madhvaḥ madhunaḥ iṣṇan icchana” bhā0 . ābhī-
    kṣṇyañca kriyāpaunaḥpunyam . kriyā ca dhātvarthaviśeṣaḥ sa
    ca vāñchāgatyādireva tasyaivābhīkṣṇyadyotane'sya sādhutvam
    ☞ p. 986, col. 2.
    iṣa gatau bhvā0 ubha0 saka0 seṭ . eṣati te . aiṣīt aiṣiṣaṭa
    anu—anusaraṇe . anveṣati . “anveṣantovanaṃ rājan”
    “deśamanyaṃ durācāramanvaiṣan vānarāstathā” rāmā0 .
    ☞ p. 986, col. 2.
    iṣa pu0 iṣa—gatau kvip—iṭ yātrā sāsmin māse jigīṣūṇā-
    masti arśa ā0 ac . saure cāndre ca āśvine 1 māsi .
    “śrāvaṇye bhādramāse yuvatigṛhagate cārthalābhaḥ pradiṣṭaḥ”
    rājamā0 ukteḥ “saurāśvinasya yātrāyā arthalābhadatvāttathā-
    tvam” . ata eva raghau “saritaḥ kurvatī gādhāḥ pathaścāśyā-
    nakardamān . yātrāyai nodayāmāsa taṃ śakteḥ prathamaṃ śarat” .
    śaratkālasya rājñāṃ yātrārthatvamuktam . śaradutuśca “iṣaścorjaśca
    śaraditi” śrutyukta āśvinakārttikamāsarūpaḥkālaḥ tasya
    ca sauratvamṛtuśabde vakṣyate “āmekhalaṃ sañcaratāṃ ghanānāṃ
    chāyāmiṣe sānugatāṃ niṣevya” kumā0 pāṭhāntaram . “dhvani-
    miṣe'niṣekṣaṇamagrataḥ” māghaḥ . tatra cāndre “iṣe māsyasite
    gakṣe navamyāmārdayogataḥ” tithi0 devīpu0 atra cāndrogauṇaḥ
    “yaccharadyūrjaśca auṣadhaḥ pacyante tenohaitāviṣaścorjaśca”
    śata0 brā0 ṛ0 4, 3, 1, 17, “antarbhūtaṇyarthe bhāve ghañarthe
    ka” . 2 preṣaṇe “iṣavān mama rejati” ṛ0 1, 29, 6,
    “iṣavān preṣaṇavān” bhā0 . iṣa—icchāyāṃ karmaṇi
    dhañarthe ka 3 anne na0 niru0 .

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 214.
    iṣa ya sarpaṇe . gatau . iti kavikalpadrumaḥ .. (divāṃ-
    paraṃ-sakaṃ-seṭ .) hrasvādiḥ . ya iṣyati . sarpaṇaṃ
    gatiḥ . iti durgādāsaḥ ..
    ☞ vol. 1, p. 214.
    iṣa u śa vāñche . iti kavikalpadrumaḥ .. (tudāṃ-
    paraṃ-akaṃ-seṭ . u eṣitvā iṣṭvā . vemasaha-
    lubhetyādisūtreṇaiveṣṭasiddhe'pyasyodanubandhastatsūtre i
    ṣagābhīkṣye iṣya sarpaṇe ityetayoraprāptaye viśe-
    ṣaṇārthaḥ . na ca pibādigrahaṇavattatra iccha iti
    grahaṇenaiveṣṭasiddhiriti vācyaṃ lāghavābhāve prācīna-
    matasyaiva nyāyyatvāt . śa icchatī icchantī . asyaiva
    icchādeśaḥ . icchati dhanaṃ lokaḥ . iti durgādāsaḥ ..
    ☞ vol. 1, p. 214.
    iṣa ga āmīkṣṇye . paunaḥpunyena karaṇe . iti kavi-
    kalpadrumaḥ .. (kryādiṃ-paraṃ-akaṃ-seṭ .) ga iṣṇāti
    paṇḍitaḥ . puṇyaṃ punaḥpunaḥ karotītyerthaḥ . iti
    durgādāsaḥ ..

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 204.
    Iṣa (I) — a son of Vatsara and Svarvīthi.

    Bhā. IV. 13. 12.
    ☞ vol. 1, p. 204.
    Iṣa (II) — the month sacred to Tvaṣṭā; Aippaśi, one of

    the two months forming the śarat.

    Bhā. XII. 11. 43; Vā. 30. 9; 50. 201; Br. I. 13. 10.

    Kṛdantarūpamālā

    ☞ p. 76.
    (74) “iṣa gatau” (IV-divādiḥ-1127-saka. seṭ. para.)

    ‘iṣṇātyābhīkṣṇye, icchāyāmicched, gatyartha iṣyati .’ (ślo 168)

    iti devaḥ .

    eṣakaḥ-ṣikā, eṣakaḥ-ṣikā, 1 eṣiṣiṣakaḥ-ṣikā; 2 eṣitā-trī, eṣayitā-trī, eṣiṣiṣitā-trī; 3 iṣyan-ntī, eṣayan-ntī, eṣiṣiṣan-ntī;

    eṣiṣyan-ntī-tī, eṣayiṣyan-ntī-tī; eṣiṣiṣiṣyan-ntī-tī;

    — eṣayamāṇaḥ, eṣayiṣyamāṇaḥ;

    iṭ-iṣau-iṣaḥ; — --

    iṣitam- A taḥ-tavān, eṣitam-taḥ, eṣiṣiṣitaḥ-tavān; 4 iṣaḥ, eṣaḥ, praiṣaḥ 5, eṣiṣiṣuḥ, eṣiṣayiṣuḥ;

    eṣitavyam, eṣayitavyam, eṣiṣiṣitavyam;

    eṣaṇīyam, eṣaṇīyam, eṣiṣiṣaṇīyam;

    eṣyam, B praiṣyaḥ, eṣyam, eṣiṣiṣyam;

    īṣadeṣaḥ, dureṣaḥ, sveṣaḥ; — --

    iṣyamāṇaḥ, eṣyamāṇaḥ, eṣiṣiṣyamāṇaḥ;

    eṣaḥ, eṣaḥ, eṣiṣiṣaḥ; A eṣitum, eṣayitum, eṣiṣiṣitum; 6 eṣaṇā, 7 parīṣṭiḥ-paryeṣaṇā, anveṣaṇā, eṣiṣiṣā, eṣiṣayiṣā;

    eṣaṇam, eṣaṇam, eṣiṣiṣaṇam; 1 eṣitvā, eṣayitvā, eṣiṣiṣitvā;

    preṣya, preṣya, sameṣiṣiṣya;

    eṣam 2, eṣitvā 2, eṣam 2, eṣayitvā 2, eṣiṣiṣam 2; eṣiṣiṣitvā 2.

    [Footnote]1. oṇerṛditkaraṇāt upadhākāryaṃ prabalam . pūrva laghūpadhaguṇe dvitīyasyaikācaḥ ‘ṣis’

    ityasya dvitvam .

    [Footnote]2. ‘tīṣasaha—’ (7-2-48) itīḍvikalpastu nātra prabartate, ‘iṣestakāre śyanpratya-

    yāt pratiṣedho vaktavyaḥ’ (vā. 7-2-48) iti vārtikāt .

    [Footnote]3. ‘divādibhyaḥ śyan’ (3-1-69) iti śyan . śyanaḥ ṅidvadbhāvāt guṇo na .

    [Footnote]A. ‘eṣituṃ preṣito yāto mayā tasyānujo vanam ..’ bha. kā. 5-82.

    [Footnote]4. ‘igupadhajñā—’ (3-1-135) iti kartari kaḥ .

    [Footnote]5. ‘prādūhoḍhoḍhyaiṣaiṣyeṣu’ (vā. 6-1-89) iti vṛddhiḥ .

    [Footnote]B. ‘dehi prabhoḥ praiṣya susohamāya me jīrṇāṃśukāyastvamajhīrṇamaṃśukam ..’ dhā. kā. 2-57.

    [Footnote]A. ‘eṣituṃ preṣito yāto mayā tasyānujo vanam ..’ bha. kā. 5-82.

    [Footnote]6. ‘iṣeranicchārthasya’ (vā. 3-3-107) iti yuc .

    [Footnote]7. ‘parervā’ (vā. 3-3-107) iti yuc vā .

    [Footnote]1. ‘na ktvā seṭ’ (1-2-18) iti kittvaniṣedhādguṇaḥ .

    ☞ p. 77.
    (75) “iṣa icchāyām” (VI-tudādiḥ-1351-saka. seṭ. para.) (a)

    ‘iṣṇātyābhīkṣṇye, icchāyāṃ icched, gatyartha iṣyati .’ (168 ślo) iti devaḥ .

    eṣakaḥ-ṣikā, 2 eṣiṣiṣakaḥ-ṣikā; eṣṭavyam; 3 eṣṭā-ṣṭrī, A eṣitā-trī; eṣitavyam; 4 icchan- B ntī-tī; eṣaṇīyam;

    eṣiṣyan-ntī-tī; eṣyam; 5 iṭ-iḍ-iṣau-iṣaḥ; īṣadeṣaḥ-dureṣaḥ-sveṣaḥ; 6 iṣṭaḥ-ṣṭam-ṣṭavān; iṣyamāṇaḥ;

    iṣaḥ, eṣaḥ, eṣiṣiṣuḥ, 7 icchuḥ C; 8 śaraṇaiṣī D eṣaḥ; eṣṭum—eṣitum;

    iṣṭi 1ḥ, A icchā 2; preṣya;

    eṣaṇam, eṣaṇī 3; eṣam 2, eṣitvā 2, iṣṭvā 2,

    eṣitvā; iṣṭvā; iṣṭakā 4.

    [Footnote](a) kecidamuṃ dhātumuditaṃ paṭhanti . tatphalaṃ tu ktvāyāmiḍvikalpa iti vaktavyam .

    ‘iṣestakāre śyanpratyayāt pratiṣedho vaktavya’ iti bhāṣyāt takārādāvārdhadhātuke

    iḍvivakalpaḥ siddha evetyata udittvasya phalaṃ na .

    [Footnote]2. sani, ṇau ca pūrvokteṣi (74) dhātuvadrūpāṇi jñeyāni .

    [Footnote]3. ‘tīṣasaha—’ (7-2-48) iti tāderārdhadhātukasya iḍvikalpaḥ .

    [Footnote]A. ‘eṣṭārameṣitā saṃkhye soḍhāraṃ sahitā bhṛśam .’ bha. kā. 9-31.

    [Footnote]4. ‘iṣagamiyamāṃ chaḥ’ (7-3-77) iti śe pare chakāra ādeśaḥ .

    [Footnote]B. “murādibandhuḥ kṣuraghoracetāḥ puran khalānāṃ janajīvabarhī . kaṃsaḥ sthito yatra tatarha

    lokaṃ stṛḍhāmarastṛṃhakarānabhīcchan ..” dhā. kā. 2-77.

    [Footnote]5. ‘jhalāṃ jaśo'nte’ (8-2-39) iti jaśtvam . cartvavikalpaḥ .

    [Footnote]6. ‘yasya vibhāṣā’ (7-2-15) itīṇṇiṣedhaḥ .

    [Footnote]7. ‘vinduricchuḥ’ (3-2-169) iti tacchīlādiṣu upratyayaḥ chakāraśca nipātitaḥ .

    [Footnote]C. ‘icchuḥ prasādaṃ praṇaman sugrīvaḥ prāvadan nṛpam ..’ bha. kā. 7-24.

    [Footnote]8. ‘supyajātau—’ (3-2-78) iti ṇiniḥ .

    [Footnote]D. ‘adhyāsitaṃ śriyā brāhmyā śaraṇyaṃ śaraṇaiṣiṇām ..’ bha. kā. 4-4.

    [Footnote]1. ‘śruyajīṣistubhyaḥ karaṇe’ (vā. 3-3-94) iti ktin . bāhulakādbhāve'pīṣṭiriti .

    [Footnote]A. ‘niracikamadicchātaḥ vānarām̐ścaṅkramāvataḥ ..’ bha. kā. 7-70.

    [Footnote]2. ‘icchā’ (3-3-101) iti bhāve śe yagabhāvo nipātyate .

    [Footnote]3. karaṇe lyuṭi striyāṃ ṅīp . tulanā .

    [Footnote]4. ‘iṣyaśibhyāṃ takan’ (da. u. 3. 30) iti takan pratyayaḥ . iṣyate śreyo'rthibhi-

    riti vigrahaḥ .

    ☞ p. 78.
    (76) “iṣa ābhīkṣṇye” (IX-kryādiḥ-1525. saka. seṭ. para.)

    ‘iṣṇātyābhīkṣṇye, icchāyāṃ icched, gatyartha iṣyati .’ (ślo. 168)

    iti devaḥ .

    ‘iṣestakāre śyanpratyayāt pratiṣedho vaktavya’ (vā. 7-2-48) iti

    vacanān asyāpi dhātoḥ tāderārddhadhātukasya iḍvikalpaḥ . tadānīṃ śuddhāddhātoḥ

    (75) icchārthakadhātuvat, ṇyantāt sannantācca (74) iṣadhātuvacca rūpāṇi

    jñeyāni . śatari paraṃ—iṣṇan-tī (‘kryādibhyaḥ śnā’ (3-1-81) iti

    śnāpratyayaḥ . ‘śnābhyastayorātaḥ’ (6-4-112) iti ākāralope rūpam) iti

    viśeṣaḥ . ābhīkṣṇyaṃ = paunaḥpunyam, bhṛśārtho vā . tadviṣayāyāṃ kriyāyāmityarthaḥ .