• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • iṣṭakācayana


    Vācaspatyam

    ☞ p. 995, col. 2.
    iṣṭakācayana na0 iṣṭakayā'gneścayanam . iṣṭakayā agneśca-
    yane tatprakāraḥ kātyā0 śrau0 sū0 . “etayā vikṛtyābhimantrye
    ke'nyacitaṃ cinvanti droṇacidrathacakracitkaṅkacitpraugacidu-
    bhayataḥpraugaḥ samuhya purīṣaḥ” 16, 5, 9 . “ete hyagni-
    viśeṣāḥ tadākārāṃścinvantyeke eke suparṇacitam vili-
    ṅgatvādasyā vikṛteragnyantareṣvaprāptirmā bhūdityucyate evaṃ
    hi śrūyate “taṃ haikaetaya vikṛtyābhimantryānyāṃ citiṃ
    cinvantīti” (6, 7, 2, 8 śata0 brā0) ka0 . “vikṛtyā
    etayā ṛcā anyacitaṃ ṣaddhvivadhamanyamagniṃ cinvanti ta-
    mevāha droṇacidityādi” saṃgra0 . “samuhya purīṣe pratidiśa
    purīṣāharaṇam” 10 sū0 . pratidiśaṃ purīṣamāhṛtyāhṛtya
    tenaiva cayanam” ka0 . “viṣṇukramān kramate viṣṇo-
    riti” (12, 5 yaju0) “pratimantramagnyudgrabhaṇaṃ ca tasmiṃ-
    stasmin” 11 sū0 . “tasmin kramaṇe” ka0 . “akrama-
    ścaturthe” 12 sū0 . “udgrahaṇaṃ tu bhavatyeva” ka0 . diśo
    vīkṣate diśo'nuvikramasveti (12, 5) 13 sū0 “pratidiśaṃ
    mantraḥ” ka0 . “piṇḍavatprāgudañcaṃ pragṛhṇātyakrandadagni-
    riti” (12, 6) 14 sū0 . piṇḍavadityūrdhvabāhuḥ
    (3, 8) ka0 . “avarohatyagne'bhyāvartinniti” (12, 7)
    15 sū0 “pratyavarohatyagnim yāvatkṛtya ūrdhvo'varohatīti”
    (6, 7, 3, 6) “śrutestadvatpratyavarohaṇam” karkaḥ . “upari-
    nābhi dhārayannā tvāhārṣamityabhimantrayate” (12, 11) 16 sū0 .
    “agnis” ka0 . “pāśā unmucyoduttamamiti” (12, 12)
    “piṇḍavatprāgdakṣiṇā pragṛhṇātyagre vṛhanniti” (12, 13)
    17 sū0 . “avaharati haṃsaḥ śuciṣaditi” (12, 14) .
    18 sū0 . “āsandyāṃ karoti vṛhaditi” (12, 14)
    19 sū0 . “upatiṣṭhate sīda tvamiti” (12, 15) 20 sū0 .
    “vātsapreṇa ca divasparītyekādaśabhiḥ” (12, 18, 28)
    21 sū0 . “upatiṣṭhate” ka0 . “anuvākenaike” (12, 18, 29)
    22 sū0 . “upatiṣṭhante” ka0 . “atra dīkṣito'yamiti”
    23 sū0 . “asminnavasare dīkṣito'yamityāha (7, 4, 11)
    “daṇḍātte hyukhādhiśrapaṇādyuktam ataḥ prākṛtānuvṛttyartha-
    midamucyate” ka0 . “āvṛttirataḥ saṃvatsaram” 24 sū0 .
    “ata ūrdhvaṃ yaducyate tat saṃvatsaraṃ yāvadāvartate” ka0 .
    “ata ūrdhvaṃ yatkarmocyate bhasmodvapanādi tasya saṃvatsaraṃ
    yāvadāvṛttirbhavati” saṃgra0 . 5 kaṇḍikā

    “ukhāyā bhasmodvapanamastamite pātre” 1 sū0 . “tacca
    prāgvāgvisargāt” “bhasmodupya vācaṃ visṛjata” iti śruteḥ
    (6, 7, 4, 14) ka0 . “bhasmodvapanaṃ bhasmoddharaṇam” saṃgra0 .
    “vācaṃ visṛjya samidādhānaṃ rātrīṃ rātrīmaprayāvamiti”
    (11, 75) 2 sū0 . “evamudite bhasmodvapanādi” 3 sū0 .
    “kartavyam ayaṃ tu viśeṣaḥ” ka0 . “aharaharityādhānam”
    (11, 35) 4 sū0 . “viṣṇukramavātsapre cāharvyatyāsamudite
    sabhidhamādhāya” 5 sū0 . “aharvyatyāsena kartavye” ka0
    “asmindine viṣṇukramāḥ uttarasminvātsapram evaṃ yāva-
    ddīkṣaṃ kartavyam” saṃgra0 . “rukmapratimocanādi prāgvātsa-
    prādviṣṇukramāḥ” 6 sū0 . “tayorvibhāgamāha . sāgnike
    kratau saṃvatsaraṃ dīkṣā āmnātāḥ saṃvatsaramityupakramya
    cinvīteti (10, 2, 6, 9) pavitre ttatasro dīkṣā āmnātāḥ
    pavitraścaturdīkṣa iti (15, 1, 4) tatrāgnau sati cintya-
    te kimagninimittā dīkṣā bhavantu uta saumikya iti
    ubhayaṃ caitaccaritārtham pavitrādbahirāgnikyaścaritārthāḥ
    anagnike ca pavitre saumikya iti tena sāgnimati pa-
    vitraṃ kathaṃ bhavatviti niyamakāraṇābhāvādaniyame prāpta
    āha” ka0 “somāvirodhena vā tatpradhānyāt” 7 sū0 .
    “somasya pradhānabhūtatvāt tadīyā eva dīkṣā bhavanti” ka0
    “somayāgenāvirodhaḥ somāviroghaḥ tenāvirodhenaiva dīkṣā
    bhavati vāvaghāraṇe kutaḥ tatpradhānyāt somasya prādhānyāt
    agneśca tadaṅgatvāt tena dvādaśāhe vājapeye dvādaśa sapta-
    daśa vā bhavanti nāgniprayuktasaṃvatsaradīkṣāḥ” saṃgra0 .
    “nyajya samidhaṃ vrate pratte—pratte'nnapataityādhānam . (11, 83)
    8 sū0 “ukhye'gnau yajamānaḥ karoti” saṃgra0 . “saṃva-
    tsarabhṛtino'saṃvatsarabhṛte'pi” 9 sū0 . pūrvaṃ kasmiṃ-
    ścidyajñe sāgnike yenaikavāraṃ saṃvatsaramukhyo'gnirbhṛto bhavati
    sa saṃvatsarabhṛtī tasyāsaṃbhṛte'pyukhye'gnau cayanaṃ bhavati
    (9, 5, 1, 65) saṃgra0 “saṃvatsaraṃ soṣyataḥ” 10 sū0 .
    “saṃvatsaramabhiṣavaṃ kariṣyataḥ asaṃvatsarabhṛte'pi carthanaṃ
    bhavati (9, 5, 1 66) ka0 . “saṃvatsarāhitāgneḥ” 11 sū0 .
    “asaṃvatsarabhṛte'pi cayanamiṣyate” (9, 6, 1, 67) ka0 .
    “jātasya ca” 12 sū0 . “saṃvatsare jātasya ca asaṃvat-
    sarabhṛte'pi cayanaṃ bhavati” (9, 5, 1, 68) ka0 .
    “garbhādhānadinādārabhya saṃvatsare pūrṇe'tote vā yo jāta-
    stasya bhavati” saṃgra0 . “ṣāṇmāsyamantyam” 13 sū0 .
    “antyaṃ jaghanyamidaṃ pakṣāntaram ṣaṇmāsānukhyabharaṇaṃ kṛtvā-
    gniścīyata iti (9, 5, 1, 63) ka0 . “ṣāṇmāsyaṃ ṣaṇmāsā-
    nukhyamagniṃ bhṛtvā cayanaṃ bhavati” saṃgra0 . “acayanaṃ
    vā parasmai” 14 sū0 . cayanaṃ veti vikalpaḥ evaṃ hi
    śrūyate (9, 5, 2, 12) trayo ha vai” ityupakramya parasmai
    karotīti nindārthavādaḥ pratiṣedhārthaḥ tasmādapyevaṃvit kāmaṃ
    parasmā agniṃ cinuyāditi 9, 5, 2, 3, pratiprasavaḥ ataḥ
    pratiṣedhapratiprasavābhyāṃvikalpaḥ” saṃgra0 . “prāganaḥ kṛtvo-
    khyasyottarataḥ samidādhānaṃ samidhāgnimiti (12, 60) 15
    sū0 . “ukhyapurataḥ prāṅmukhamanaḥ kṛtvokhyaeva samidādhā-
    nam” ka0 . “sāsandīkamudyamyodutveti (12, 61) dakṣiṇa-
    to'nasi karoti” 16 sū0 . “sāsandīkamukhyamudu tvetyut-
    kṣipyānaso dakṣiṇato'vasthito'nasi karoti” karkaḥ .
    “sthālyāṃ gārhapatyaṃ paścāt” 17 sū0 . “anasi karoti
    dakṣiṇāgniṃ ca vitṛtīye karoti” ka0 . “anaḍvāhau yuktvā
    predagna iti (19, 39) prāṅ yātvā yathārtham” 18 sū0 .
    “gacchet” ka0 . “ārohet pārśvato gacchet” 19 sū0 .
    “yajamānaḥ saṃskārāt” ka0 . “akṣekharjatyakrandadagniriti
    (11, 33) japati” 20 sū0 . “kharjanaṃ ca śabdakara-
    ṇam” ka0 . “vāse'vaharatyuddhatāvokṣitauttarataḥ sa-
    midādhānaṃ pra—prāyamiti (12, 34) 21 sū0 . “yatra vāsa-
    statraivāvaharaṇam na prāgvasateḥ evaṃ hyāha (6, 8, 1, 12)
    sa yadi purāvasatyai vimuñcetānasyevāgniḥ syāditi” vasatyāṃ
    tu uttarato'gnīnavatārya samidādhānaṃ “pra—prāyamiti” .
    uddhatāvokṣitagrahaṇaṃ ca parisamūhanādyupasaṃgrahārthamapi
    smārtaṃ hyetadanūdyate (6, 4, 4, 18) udvate vā'avokṣite-
    'gnimādadhātīti” evaṃ ca sati tadapacāre smārtaṃ prāya-
    ścittam” ka0 . “vāsārthe rathe uttarasyāṃ diśi agnimava-
    tārayati” saṃgra0 . “vanīvāhanametaddīkṣāsu yadecchet”
    22 sū0 . “vanīvāhanamiti” saṃjñāsya karmaṇaḥ sā ca saṃ-
    vyavahārārthā “ūrddhvaṃ vanīvāhanāditi” (25 sū0)
    tacca dīkṣāsu kartavyam . yadecchopajāyate mahāvīrakaraṇa-
    yūpacchedanavanīvāhanāni dīkṣāsu kriyante kramastu naiṣām
    pāṭhābhāvāt” ka0 “apsūkhyabhasmāvapanaṃ krayaṇīyādau”
    23 sū0 . ukhyabhasmāvapanamapsu kartavyam ādau krayaṇīya-
    syāhnaḥ” ka0 . “anyatra cecchan” 24 sū0 . “karoti” ka0 .
    “ūrdhvaṃ vanīvāhanāt kramayogāt” 25 sū0 . anyatre-
    cchayākurvan vanīvāhanādūrdhvaṃ karoti mantrāṇāṃ pāṭhakrama-
    yogāt” ka0 . “vanīvāhanādūrdhvaṃ somakrayadine ādau
    anyatra dīkṣā bhasmāvapanam . kutaḥ kramayogāt
    pūrvaṃ vanīvāhanamantrāḥ paścādbhasmāpo'bhyaharaṇasya” saṃgra0
    “palāśapuṭenāpo devīrityekayā (12, 35) 26 sū0 .
    “palāśapuṭena bhasma gṛhītvāpsvāvapati” ka0 . “tatodvābhyā-
    m” (12, 36—37) 27 sū0 . “punaścāvapati dvābhyā-
    mṛgbhyām” ka0 . “ādyābhyāṃ (12, 65—36) vā pūrvam”
    28 sū0 . “pūrvamāvapanaṃ dvābhyāmṛgbhyām tata ekayarcā”
    vāśabdo vikalpārthaḥ tuṃlyaśrutitvāt” ka0 . “anāmikayā
    prāstādādatte prasadyeti (12, 38—41) 29 sū0 . “prāstā-
    dbhaṃsmanaḥ kiyadapyanābhikayādatte” (6, 8, 2, 7) . “prāsyo-
    khāmupatiṣṭhate bodhā maiti” (12, 42) 30 sū0 . “yatta-
    dāttaṃ bhasma tatprāsya” ka0 . “prāyaścittiṃ samidhopa-
    hatya” 31 sū0 . 6 kaṇḍikā .
    “ājyaṃ viśvakarbhakhaiti (12, 43) juhoti” 1 sū0 .
    “prāyaścittirityasya homasya saṃjñā upapūrvaśca hantirgraha-
    ṇārtho dṛṣṭo'nyatrāpi “athastrucopahatyājyamiti (3, 4,
    1, 25)” ka0 . “samidhā karaṇabhūtayā sruksthānīyaṇā
    upahatya gṛhītvā” saṃgra0 . “utthāya dadhāti samidhaṃ
    punastveti (12, 44) 2 sū0 . utthānagrahaṇaṃ ca prati-
    pattitvāt guṇārthaṃ ceti . naimittikānyatraiva prakaraṇe paṭhyante
    tadarthamāha” ka0 “gārhapratye'nugate nirmathya” 3 sū0 .
    “ādadhāti manthanaṃ prāptatvādavācyam ucyate prāyaścittā-
    rtham” . “prājahite upaśānte mathitvā prāyaścittī karoti”
    saṃgra0 . “sutyāvāhanīye sāṃkāśinena hṛtvāḥ”
    4 sū0 . “sutyāsu vartamānāsu āhavanīye'nugate sāṃkāśinena
    hṛtvā tamādadhāti” sāṃkāśinaśabdaḥ praguṇameva hṛtvetyarthakaḥ
    etaccocyate pūrvavatpraṇayanaṃ mā bhūditi” ka0 . “āhavanīye
    'tipraṇīte'nugate sāṃkāśinena hṛtvā ṛjunā sadohavi-
    rdhānamadhyamārgeṇaiva hṛtvā” saṃgra0 . “āgnīdhrīyamuttareṇa
    sadaḥ” 5 sū0 . “hṛtvā nidadhāti uttareṇa sado hṛtve-
    tīdhmavyudāsārthaḥ” ka0 . āgnidhrīyamagnimanugataṃ sadasa
    uttareṇaiva hṛtvā” saṃgra0 . “pravṛñjyādāvṛtokhye” 6 sū0 .
    “ukhye cānugate pūrvavatpravṛñjyāt ayaṃ tu viśeṣaḥ āvṛtā
    āvṛdgrahaṇaṃ ca mantranivṛttyartham . “etayaivāvṛtānupaharan
    yajuriti (6, 6, 4, 9) śruteḥ” ka0 . “ukhye'gnāvanugate
    gārhapatyādāhavanīyamanvagnirityāhṛtya (11, 17) samitamityu-
    pasthāya (12, 57) āvṛtā mantrarahitakiyāmātreṇa pūrva-
    vadukhāṃ pravṛñjyāt ukhāmāhavanīye'dhiśrityokhyamagni-
    mutpādayet” saṃgra0 . “adhvaraprāyaścittaṃ ca sarveṣu
    yathākālaṃ pūrvāṃ—pūrvām” 7 sū0 . “adhvaraprāyaścittiṃ ca
    karoti sarveṣu nimitteṣu tāṃ ca pūrvām pūrvāṃ caśabdā-
    dāgnikīṃ ca . sarvagrahaṇaṃ ca bhasmāpo'bhyavaharaṇārtham .
    (2 3) tatrāpi hi vidhīyete (6, 8, 2, 11) ubhe prāya-
    ścittī “karotiye evāgnāvanugate iti” yathākālamiti
    cādhvaraprāyaścittyarthamucyate āgnikī tu viśvakamaṇa-
    ityeva” ka0 “sarveṣu pūrvokteṣvagnyanugameṣu yathākālaṃ
    parameṣṭhyādikālāhutiṃ (26, 6, 1) pūvāṃ pūrvāṃ juhuyāt
    ścādagniprāyaścittim cakārāt” saṃgra0 “ukhābhedane nava-
    sthālyāṃ mahāmukhyāmukhākapālamavadhāyāvapati” 8 sū0 .
    yadyeṣokhābhidyeteti” (6, 6, 4, 8) prakṛtya sarvamidamāmnā-
    tam etaccekokhāpakṣe bhavati . tritvapakṣe tu dvayorevaikasyā-
    māvapanam” (6, 5, 2, 22) ka0 . “ukhopaśaye piṣṭvā mṛdā sa-
    hokhāṃ karotyāvṛtā” 9 sū0 . “ukhākhaṇḍamekamukhāyāṃ
    prakṣiptam dvitīyamupaśayayā saha—piṣṭvā, āvṛtā mantramarjam,
    āvṛcchabdena kriyāmātramucyate tathā coktam (6, 6, 4,
    2) etayaivāvṛtānupaharan yajuriti” ka0 . “āvṛtā
    mantrarahitetikarttavyatayā” saṃgra0 . “pakvāyāmāvapati kapālaṃ
    ca 10 sū0 . “pakvāyāmukhāyām agniṃ kapālaṃ ca” ka0 .
    “ukhopaśaye piṣṭvā saṃsṛjya nidadhāti” 11 sū0 . “ukhā-
    kapālamupaśayāṃ ca piṣṭvā saṃsṛjya sthāpayati” ka0 .

    idānīṃ cayanaprakāramāha . abhyātmaṃ cayanamupaviśya”
    12 sū0 . “ātmanaābhimukhyena cayanaṃ kartavyam na parā-
    giti, tathā ca nairṛtīṣu vacanātparākcayanamuktam (7,
    2, 1, 13) . aparo viśeṣaḥ” “savyabāhumantaraṃ kṛtvottara-
    lakṣaṇābhiriṣṭakābhiḥ” 13 sū0” . “cetavyaḥ” ka0 . “nitye
    sādanasūdadohasāupadhānāduttare tayā devatayā tā a-
    syeti (12, 53, 55,) 14 sū0 . “sarvāsviṣṭakāsu ete
    nitye bhavataḥ tayā devatayeti sādanam tā asyeti sūda-
    dohasādhivadanam” ka0 . “aviśeṣopadeśāt” 15 sū0 .
    “aviśeṣeṇa hyanārabhya kañcidiṣṭakāviśeṣamete śrūyete” ka0 .
    “viśeṣamanupādāya sāmānyena tayorupadeśāt vidhā-
    nāt” saṃgra0 . “anāmnātapratiṣedhācca” 16 sū0 . “yatra
    nairṛtyādiṣu nāmnāyete nitye saṃhitāyāṃ na paṭhyete tatrā-
    pi pratiṣedhaḥ śrūyate (7, 1, 1, 14) sādanasūdadohasādhi-
    vadatīti” “ataḥ pratiṣedhāt sarvatrāpyete bhavataḥ” saṃgra0 .
    “ekanodanāsvekadeśāsu tantreṇa” 17 sū0 . ekanodanā
    apasyā vapasyā ityevamādi, ekanodanā api yadyekadeśā
    bhavanti, yathā tāsāmeva deśabhedaḥ apasyāḥ pañcapañcānūkānte-
    ṣviti (17, 6, 2) ataśca pratyanūkaṃ nitye, deśabhede tvasati
    tantreṇeti” ka0 . “ekanodanā ekaṃ vidhivākyaṃ yāsāṃ
    tāḥ . eko deśa ekamupadhānasthānaṃ yāsāṃ tāḥ tatra
    tantreṇa nitye bhavataḥ” saṃgra0 . “ātmani yajuṣmatīḥ”
    18 sū0 . “iṣṭakā upadadhāti na pakṣapucchayoḥ” ka0
    (8, 7, 2, 3) . lokampṛṇāsu daśasu daśasu mantro lokaṃ
    pṛṇeti (12, 54) . (9, 1, 212) 19 sū0 . “āsā-
    danaṃ ca” 20 sū0 . lokaṃ pṛṇānām, sūdadohasāghivadanaṃ
    tu bhavati apratiṣiddhatvāt” ka0 . “praticiti dve—dve upa-
    dhāya” 21 sū0 . lokaṃ pṛṇāmantravacanam, punardaśasu—daśasu .
    “prathamaṃ dve—dve upadhāya tatī daśa—daśopadadhyāt” saṃgra0 .
    “ayugmagaṇamadhyamānūke” 22 sū0 . ayugmo ya iṣṭakāgaṇo
    yathā vālakhilyāḥ sapta tāsāṃ madhyamānūke upadheye” ka0 .
    “tripañcasaprādigaṇaḥ” saṃgra0 . “ekā ca” 23 sū0 .
    “yā caikeṣṭakā sāpyanūka eva, yathā viśvajyotirdviyaju-
    ścetyevamādi” ka0 . “abhitoyugmāḥ” 24 sū0 . “anūkamabhi-
    to'rdhārdhikayā yugmā upadhīyante” ka0 . “udañco vargāḥ
    pūrvāpare” 25 sū0 . “yatra pūrvāparaiti deśavyapadeśaḥ
    tatrodaglakṣaṇā iṣṭakāvargā upadhīyante” ka0 . “ti-
    ryagamūkamabhito'kṣṇayāvadhike pūrvāpare deśe iṣṭakānāṃ vargāḥ
    samūhāḥ udaglakṣaṇā upadheyāḥ” saṃgra0 . “prāñco
    dakṣiṇottare” 26 sū0 . “yatra tu dakṣiṇottaravyapadeśaḥ
    tatra prāglakṣaṇā iti” ka0 . “prāganūkabhito'kṣṇāyā-
    vadhike dakṣiṇottare prāñcaḥ prāglakṣaṇāḥ upadheyāḥ”
    saṃgra0 . “bhinnakṛṣṇayoracayanam” (8, 7, 2, 16) 27
    sū0 . “dīkṣāṇāmuttame'hani vedyagnimānam” 28 sū0 .
    “karttavyam” ka0 . “ukhyasthāne'rdhavyāmena gārhapatyasya pari-
    likhati” 29 sū0 . “maṇḍalamiti śeṣaḥ” ka0 . “maṇḍa-
    lādvā prakramaṇamantaḥpātyasya” 30 sū0 . “pūrvārdhādvyāmasya
    trīn prācaḥ prakramān prakrāmatīti vacanāt (10, 2, 3, 1) .
    “pūrvārdhādeva vyāmasya prakramaṇam na stambhāddhi prakramaṇamanagnau
    caritārthama” ka0 . “vāvadhāraṇa, maṇḍalādevāntaḥpātyasya
    kramaṇam na pūrvārddhāt stambhāt” saṃgra0 . “paścādyūpāvaṭyā-
    tpādamātre cityasya” 31 sū0 . yūpāvaṭe bhavaḥ śaṅkuryū-
    pānaṭyaḥ tasmātpaścāt padyālokamātre cityasyāgnikṣetrasya
    sthānaṃ bhavati” saṃgra0 . “yajamānenordhvabāhuprapadocchri-
    tena samasthitena vā” 32 sū0 . (10, 2, 2, 6) .
    “prapadocchritaḥ pādāgre vyavasthitaḥ samasthitaḥ prasiddha
    eva, tatkriyāyānoditatvātprakramaṇavadadhvaryurmā bhūditi
    yajamānagrahaṇam” ka0 . 7 kaṇḍikā .
    “dvipuruṣāṃ rajjvuṃmittvā” 1 sū0 . “dvipuruṣāṃrajjvuṃbhittveti
    nigade vyākhyātam” . “ubhayataḥpāśām” 2 sū0 . “madhye
    lakṣaṇam” 3 sū0 . “abhito'rdhapuruṣayośca” 4 sū0 . “madhya-
    mātlakṣaṇāt puruṣapañcame” saṃgra0 “ardhe ca” 6 sū0 . “puruṣa-
    pañcamasyārdhe” ka0 . “anupṛṣṭyāmāyamya pāśayoḥ śaṅkū madhye
    'rdhapuruṣayośca” 7 sū0 . “pāśāunmucyārdhapuruṣīyayoḥ
    pratimucya dakṣiṇāyāmya madhyame nitodaṃ karoti” 8 sū0 .
    “gartam” saṃgra0 “unmucya pāśāvekaṃ madhyame pratimucya
    dakṣiṇādhinitodamāyamya madhyame śaṅkuḥ” 9 sū0 . “tasmin
    pāśaṃ pratimucya pūrvārdhe ca dakṣiṇāyamya madhyame śaṅkuḥ”
    10 sū0 . “paścādardhapuruṣe ca” 11 sū0 . “unmucya
    pūrvārddhāt paścārdhe pratimucya dakṣiṇāyamya madhyame śaṅkuḥ”
    12 sū0 . “abhito'rdhapuruṣayośca” 13 sū0 . “eva-
    muttaro'ntaḥ” 14 sū0 . “dakṣiṇe pārśve pūrvavadāthamya
    pañcamabhāgīye śaṅkuḥ” 15 sū0 . “tasmin pāśaṃ pratimucya
    pūrve cārdhapuruṣīye pañcamabhāgīyārdhapuruṣīyayoḥ sannipātya
    tasmiñchaṅkuḥ” 16 sū0 . “evaṃ paścāt” 17 sū0 . “eva-
    muttaraḥ pakṣaḥ” 18 sū0 . “tathā pucchaṃ vitastyā” 19 sū0 .
    icchan pakṣapucchāpyayeṣu caturaṅgulaṃcaturaṅgulaṃ saṃkarṣati vikarṣa-
    nyante” 20 sū0 . “yatra pakṣa ātmānamapyeti sa pakṣāpyayaḥ evaṃ
    pucchāpyayaḥ . apyayeṣupakṣayoḥ pucchasya ca ātmasambandhisamīpe
    caturaṅgulaṃ catvāri—catvāryaṅgulānyubhayoḥ pārśvayoḥ saṅkarṣati
    saṅkocayati, tathā ante pakṣapucchaprānte ubhayoḥ pārśvayoḥ
    caturaṅgulaṃ vikarṣati vistārayati” saṃgra0 . “pañcāratniḥ-
    puruṣo daśapado dvādaśāṅgulaṃ padaṃ prakramastripadaḥ sama-
    vibhaktasya” 21 sū0 . “pañcāratnayoḥ yasya saḥ pañcabhira-
    ratnibhiḥ puruṣaḥ daśabhiḥ padaiḥ puruṣo dvādaśabhiraṅgulaiḥ
    padam ityevamartho na bhabati itaḥ prāgaratnyādīnāṃ lakṣa-
    ṇasyānuktatvenāsiddhatvāt, ataścaivam puruṣasya samavibhaktasya
    yaḥ pañcamo bhāgaḥ so'ratniḥ tasya daśamo bhāgaḥ padam,
    padasya dvādaśo bhāgo'ṅgulam tribhiḥ padairekaḥ prakramaḥ
    iti tu bhavati padasya siddhatvāt” ka0 . “paritatya rajjvā
    sahitaṃ bahīrajjvekaṣaṣṭe śate pariśrito minoti” 22
    sū0 . “rajjvā paritatya sarvvatoveṣṭayitvā rajvābahirbhāge
    sahitaṃ rajjusaṃlagnaṃ yathā bhavati tathā ekaṣaṣṭyadhike dve
    śate pariminoti” “ka0 “caturṇavatāni vā trīṇi”
    23 sū0 . caturṇṇavatyadhikāni trīṇi śatāni” ka0 .
    “ūrdhvāḥ śarkarāḥ khāte” 24 sū0 . “uttareṣu puruṣīye-
    ṇaikaśatavidhāt” 25 sū0 . “uttareṣu aṣṭavidhādiṣu
    cayaneṣu ā ekaśatavidhāt ekaśatavidhacayanaṃ yāvat
    ekādhikaśatapuruṣātmakapañcanavatitamacayanaparyyantam puruṣoyeṇa
    ekaikapuruṣavṛddhyā agnimāna bhavati tasmādu saptavidhameva
    prathamaṃ vidadhīteti” (10, 2, 3, 18) ka0 “yathāgnivedīṣṭa-
    kāpramāṇam” 26 sū0 . vediśca iṣṭakāśca vedīṣṭakāḥ tāsāṃ
    pramāṇaṃ vedīṣṭakāpramāṇam tadyathāgni bhavati, agnimānamana-
    tikrampa yathāgni, yathāgnikṣetrasya pramāṇaṃ varddhate tathā vedi-
    pramāṇaṃ vardhate iṣṭakāpramāṇaṃ ca varddhate, na hi vedivṛddhiṃ
    vinā tanmadhye vardhitasyāgnermānaṃ sambhavati, nāpi iṣṭakā na
    bardhitā vardhitamagnikṣetraṃ pūrayituṃ śakruvanti, atī
    yuktamubhayorvṛddhiḥ” ka0 . “antaḥpātyagārhapatyayoricchan”
    27 sū0 . “pūrvārdhādyāmasya trīn prācaḥ sa vedyantaḥ prakramaḥ
    prakramati” (10, 2, 3, 1) yaḥ prakramatrayaparimito deśaḥ
    so'ntaḥpātya ucyate, tasyāntaḥpātyasya gārhapatyasya gārha-
    patyaciteśca icchan icchayā vṛddhiṃkuryyāt icchayā na
    kuryyāt taddhaikauttarā” śruteḥ (102, 3, 6) ka0 . “uttara-
    pakṣasyāparasyāṃ sraktyāṃ pariśrito minoti jaṅghāmātrīṃ
    nābhimātrīṃ mukhamātrīmiti” 28 sū0 . “agneruttarapa-
    kṣasyāparasraktyāṃ paścimakoṇe evampramāṇāstisraḥ pariśrito
    minoti” ka0 . atrasarvvatra caturaṅkaiḥ śatapathabrāhmaṇā-
    dhyāyādi bodhyam . tribhiḥ kātīyaśrautasūtrādhyāyādi
    dvābhyāṃ śuklayajurvedādhyāyādi tena tattatsthāne atroktapratī-
    kayuktamantramūlavākyādikaṃ dṛśyamiti saṅketajñāpanam . vista-
    rastu śatapathabrāhmaṇe likhitāṅka sūcitādhyāyādau dṛśyaḥ .