E. iṣa to wish, takak Uṇādi aff.
463.
f. (-kā) A brick; also iṣṭikā.
E. iṣ to wish, takak Unādi aff.
°gṛha- nt. maison en briques ; iṣṭakālaya- id.
— Vgl. iṣṭikā .
“puṣkataparṇe nidadhāti” 1 sū0 . “apaḥ śvabhre'panayatyapo
dervāriti (11, 38) 2 sū0 . “śvabhraḥ piṇḍāvaṭaḥ” ka0 .
saṃ taiti (11, 29) vā tamapakṣipati” 3 sū0 . “śvabhra-
eva” ka0 . “anāmikayā saṃvapati purastātpaścāddakṣiṇata
uttarataśca” 4 sū0 . “saṃvāpaścāvaṭe purīṣasya” ka0 .
“āstīrṇayorantānudgṛhṇāti sujāta iti” (11, 40)
5 sū0 . “astīrṇayoḥ kṛṣṇājinapalāśaparṇayoḥ” ka0 .
“bandhanāyobhayoḥ prāntān sarvata ūrdhvān karoti” sagra0 .
“trivṛtā muñjayoktreṇopanahyati vāsoagnaiti . (11, 40)
6 sū0 . “udgṛhītānantān” ka0 . “uttiṣṭhati piṇḍa-
mādāyodu tiṣṭheti” (11, 41) 7 sū0 . “ūrdhvabāhuḥ
prāñcaṃ pragṛhṇātyūrdhva ū ṣuṇa iti” (11, 42) 8 sū0 .
“prasāritabāhuḥ piṇḍam” ka0 . “avahṛtyīparinābhi
dhārayannaśvaprabhṛtīnabhimantrayate sa jātaḥ sthiro mava śivo
bhaveti” . (11, 42, 45)” 9 sū0 . “avahṛtya piṇḍaṃ nābhe-
rupari dhārayan” ka0 . “dhārayatyeṣāmupari piṇḍamanuspṛśan
praitu vājī vṛṣāgnimityaśvakharayoḥ” (11, 46) 10 sū0 .
“eṣāṃ paśūnāmupari piṇḍamanupaspṛśan dhārayati praitu
vājītyaśvasya, vṛṣāgnimiti kharasya” ka0 . “agna āyā-
hītyāhṛtya (11, 46) kharācchāgasyartaṃ satyamityānidhā-
nāt” (11, 47) 11 sū0 . “dhārayatyanupaspṛśanneva”
ka0 . “āyantyāvartya paśūnajaḥ purastādrāsabho madhye”
12 sū0 . “svasthānasthitānāmevāvṛttiḥ” ka0 . “anaddhā
puruṣamīkṣate pūrvavadagniṃ purīṣyamiti” . (11, 47) 13
sū0 . “ananyārthatvāt pūrvavacchabdenāgniṣu prajvalat-
svityucyate (2, 11)” ka0 . “uttarata āhavanīyasyo-
ddhatāvokṣite sikatopakīrṇe parivṛte prāgdvāre nida-
dhātyoṣadhaya iti” (11, 47, 48) 14 sū0 . “vi pāja-
seti” (11, 49) pramucyainamajalomānyādāya prāgudīcaḥ
paśūnutsṛjati 15 sū0 . “pramucya piṇḍamajalomāni
gṛhītvā prāgudīcīṃ diśaṃ prati paśūnutsṛjati” ka0 .
“āpo hi ṣṭheti (11, 50) parṇakaṣāyaprakvamudakamāsiñcati
piṇḍe” 16 sū0 . “parṇakaṣāyaṃ palāśakaṣāyam”
ka0 . palāśatvagbhiḥkvathitamudakaṃ palāśakaṣāyapakvam”
saṃgra0 . “phenaṃ ca tūṇoṃ tataḥ kṛtvā” 17 sū0 . “tata
evodakāt pūrvataraṃ phenaṃ kṛtvodakamāsiñcati caśabdāt-
phenam” ka0 . “ajalomabhiḥ saṃsṛjati mitraḥ
saṃsṛjyeti (11, 53)” 18 sū0 . “piṇḍam” .
“śarkarāyorasāśmacūrṇaiśca rudrāḥ saṃsṛjyeti (11, 54)”
19 sū0 . “śarkarā prasiddhā ayoraso lohasiṅghāṇaḥ kīṭa
iti yaḥ prasiddhaḥ aśmacūrṇaḥ pāṣāṇacūrṇaḥ caśabdādetaiḥ
piṇḍaṃ saṃsṛjati” ka0 . “śarkarāḥ sūkṣmakandukāḥ
athoraso loharaso yastāpyamānāllohātpṛthagbhavatīti
kīṭa iti loke prasiddhaḥ aśmā dṛḍhapāṣāṇaḥ teṣāṃ cūrṇaiḥ
saṃsṛjati” saṃgra0 . “saṃsṛṣṭāmiti” (11, 55, 57)
saṃvauti” 20 sū0 . “piṇḍaṃ miśrayati āḍvālayatītyarthaḥ”
ka0 . “aṣāḍhāṃ karīti mahiṣī prathamavinnā tadākhyā”
21 sū0 . “aṣāḍhākhyāmiṣṭakāṃ mahiṣī karoti .
mahiṣīśabdasyānyatrāprasiddhatvādāha prathamavinnā tadākhyā”
“taddhaiva mahiṣīti” brā0 (6, 5, 2, 1) ka0 . “bhāryāṇāṃ
madhye prathamaṃ labdhā prathamapariṇītā yā strī sā tadākhyā”
saṃgra0 . “yajamānapādamātrīṃ tryālikhitām” 22 sū0 .
“mahiṣīpādamātrī mā bhūditi yajamānagrahaṇam” ka0 .
“triṣu sthāneṣu likhitām” saṃgra0 . “yajamāna ukhāṃ
karoti mṛdamādāya makhasya śira iti (11, 57) 23
sū0 . “mṛdādāne mantraḥ” ka0 . “prādeśamātrīṃ tirya-
gūrdhvāṃ ca” 24 sū0 . “tiryagāyāmapramāṇe vistāra-
pramāṇe ca” ka0 . “pañcaprādeśāmiṣumātrīṃ vā tiryak-
pañcapaśau” 25 sū0 . “ūrdhvaṃ tu prādeśamātryeva pañca-
paśāvapi” ka0 . “basavastveti (11, 58) prathayati” 26
sū0 . “āttaṃ piṇḍam” ka0 . “antānunnīya sarvataḥ
prathamaṃ dhātumādadhāti rudrāstveti” (11, 58) 27 sū0
“dhātuśabdānmṛtprakṣepa eva” ka0 . “prathitasya tala-
prāntānunnīya ūrdhvān gamayati, dhātuṃ prathamapiṇḍikām”
saṃgra0 . “saṃlipya ślakṣṇāṃ kṛtvottaramādityāstveti”
(11, 58) 28 sū0 . “saṃlipya śithilayā mṛdā saṃlipya
vāriṇā saṃślakṣṇāṃ sukumārāṃ kṛtvā” saṃgra0 . “viśve
tveti (11, 58) samīkaroti” 29 sū0 . (6, 5, 2, 3)
śata0 brā0 . “vitṛtīyauttare vartiṃ sarvataḥ karotyadityai
rāsneti (11, 59) 30 sū0 . ukhāyā ūrdhvapramāṇasyo-
ttare vitṛtīye upari varttamāne tṛtīye bhāge sarvataḥ
sarvāsu dikṣu mṛṇmayīṃ varttiṃ vṛttyākārāṃ rāsnāṃ (kāñcī
guṇasthānīyām) karoti” ka0 . “ūrddhvāstūṣṇīṃ pratidaśaṃ”
31 sū0 . “varttīḥ karoti catasro'parāvartiṃ prāptāḥ” 32 sū0 .
ukhāśabdasyākṛtivacanatvādvṛttaivokhā bhavati” ka0 . “sarvāsu
dikṣu pārśvamadhye bāhyapradeśa aparāścasasro vṛttīrūrdhvāstūrṣṇo
karoti kimpramāṇāḥ mūlata ārabhya vṛttiṃ prāptāḥ
tiraścī rāsnāṃ yāvaduccāḥ” saṃgra0 iti 3 kaṇḍikā
“stanānivāgreṣūnnayati” 1 sū0 . “ūrdhvavarttī-
nāmekaikasyāḥ” ka0 . “āsāṃ catasṛṇāṃ vṛttīnāma-
greṣu tiraścyā vṛtterupari stanāniva stanasadṛśānmṛda-
vayavānunnayati” saṃgra0 . “dvistanāmaṣṭastanāmeke” 2 sū0 .
“tāṃ haike dvistanāmaṣṭastanāmiti (6, 5, 2, 12) śruteḥ
dvistanapakṣaekasminneva vartyagre kriyate aṣṭastanapakṣe ddhau
dvāviti ka0 . “bilaṃ gṛhṇātyaditiṣṭaiti” (11, 52) 3 sū0 .
“mukhe gṛhṇātītyarthaḥ” ka0 . “kṛtvāyeti (11, 52) nida-
dhāti ukhām” 4 sū0 . “tisraeke” 5 sū0 . “ukhāḥ
kurvanti” (6, 5, 2, 12) śa0 brā0 . “tathā ca mṛtpriṇḍa-
grahaṇādyekaikā nidhānāntā kriyate” ka0 . “iṣṭakāstu
tisro viśvajyotiṣaḥ pṛthaglakṣaṇāstryālikhitāḥ” 6 sū0 .
“tuśabdaścārthe caśabdādyajamāna eva tisra iṣṭakāḥ
viśvajyītiḥsajñakāḥ pṛthaglakṣaṇāḥ karoti lakṣaṇakaraṇaṃ
ca prathamādvitīyāprajñaptyatyarthamevopaghānaṃ yathā syāditi”
ka0 . “mṛdamupaśayāṃ nidadhāti” 7 sū0 . “ukhāṃ kriya-
māṇāmupaśetaityupaśayā tāṃ mṛdamatiricyamānāṃ nida-
dhāti kāryārtham” ka0 . “avaśiṣṭāṃ mṛdamupaśayasajñāṃ”
nidadhāti” saṃgra0 . “saptabhiraśvaśakṛdbhirukhāṃ dhūpayati
dakṣiṇāgnyādīptairekaikena vasavastveti (11, 60)
pratimantram 8 sū0 . “śakṛdbhiraśvaleṇḍaiḥ” saṃgra0 .
“abhryā śvabhraṃ caturaśraṃ khanatyaditiṣṭveti (11, 61)
9 sū0 . “abhriśca pūrvoktaiva prakṛtatvāt atra sā vaiṇa-
vyabhrirutsīdatīti (6, 5, 4, 3) śa0 brā0 vacanāt” ka0 .
“śrapaṇamāstīrya yathākṛtamavadadhāti” 10 sū0 . śvabhre, yenaiva
krameṇa kṛtā aṣāḍhādyāḥ ukhāyāṃ tu viśeṣaḥ, “debānāṃ
tvetyukhāṃ (11, 61) nyubjām” 11 sū0 . “avadadhāti”
ka0 . “śrapaṇenāvacchādya dakṣiṇāgninādīpayati dhiṣa-
ṇāstveti (11, 61) 12 sū0 . “nirmanthyena vā dhūpana-
śrapaṇe” 13 sū0 . “karttavye” ka0 . “varutrīṣṭvetīkṣamāṇo
(11, 61) japati” 14 sū0 . “ukhābhīkṣamāṇaḥ” ka0 .
“ācarati mitrasyeti (11, 62) 15 sū0 . “āca-
raṇaṃ ca śrapaṇaprakṣepaḥ” ka0 . aṣāḍhādīnāmadhastādupariṣṭācca
punaḥ śrapaṇaṃ prakṣipati” saṃgra0 “yāvaddhācaret” 16 sū0 .
“yāvadbhiḥ prakāraiḥ śrapaṇaṃ prakṣipettāvaddhānenaiva mantreṇā-
caret” saṃgra0 . “divaiva pradahanoddharaṇe” 17 sū0 . “kartavye”
(6, 5, 4, 10) śa0 brā0 . “pradahanaṃ pacanam uddharaṇaṃ bahi-
rsiṣkāśanam” saṃgra0 . “udvapati śrapaṇam” 18 sū0 .
“padārthatayā” ka0 . “bhasmasādbhūtaṃ parākaroti” saṃgra0 .
devastvetyukhām” 19 sū0 (11, 23) . “udvapati” ka0 .
“uttānāṃ karotyavyathamāneti (11, 63) 20 sū0 . “udya-
cchatyukhām” (11, 64) 21 sa0 . “ūrdhvaṃ yacchati” ka0 .
“parigṛhya pātre karoti mitraitāṃ taiti” (11, 64,
22 mū0 . “ajāpayasāvasiñcati vasavastveti” (11, 65)
pratimantram” 23 sū0 . “ukhām . tritvapakṣe ca uttāna-
karaṇādyekaikā ajāpasāvasekāntā karttavyā” ka0 .
“iṣṭakākiyātastryālikhitānām” 24 sū0 . “ata
ūrdhvamiṣṭakāstryālikhitāḥ kriyante” ka0 . “apari-
mitālikhitā vottarayoḥ” 25 sū0 . “dvitīyāca-
turthyoḥ kuta etat te hi prakṛtyāmnāyate “raso haite citī
aparimita u vai rasa iti” (8, 7, 2, 17), śa0 vrā0 .
“ataśca vikalpo'yam” ka0 . “pūrvavadagniḥ pāke” 26
sū0 . “iṣṭakānāṃ pāke bhavati nirmanthyo dakṣiṇāgnirvā” ka0
phālgunāmāvāsyāyāṃ dīkṣāmuktvā kṛtyaśeṣaṃ tatrāha . “daṇḍo-
cchrayaṇāntaṃ kṛtvādhvaryuyajamānayoranyatara ukhāmāhavanīye'-
dhiśrayati muñjakulāyaśaṇakulāyāvastīrṇām antareśaṇāṃ mā
su bhitthā iti (11, 68) tiṣṭhannudaṅprāṅ” 31 sū0 .
daṇḍīcchrayaṇāntamādhvarikaṃ karma kṛtvā ukhāmāhavanīye-
'dhiśrayati, sā ca muñjakulāyāvastīrṇā bhavati antare-
śaṇā . prāgudīcīṃ diśamabhimukhaḥ . adhikārasupajīva-
nnāha” ka0 “rukmapratimocanaviṣṇu kramavātsapreṣuca” 32 sū0
prāgudīcīṃ diśamabhimukho bhavati” ka0 “agnāvārūḍhetrayo-
daśāsyāṃ prādeśamātrīḥ samidhaādadhāti” 33 sū0 . “ukhāyā-
magnāvārūḍhe trayodaśa samidhaādadhāti, prādeśamātrīgrahaṇaṃ
ca śiṣṭānusmaraṇaprajñaptyartham” ka0 . “anārohatyaṅgārāno-
pyaike” 34 sū0 . anārohatyagnāvukhāyām aṅgārānopyaike
samidādhānaṃ kurvanti” ka0 . tā idānīmāha, “ghṛtonnāṃ
kārmukīṃ drvanna iti” (11, 70) 35 sū0 . “ādadhāti,
kṛmuko dhamanaḥ tadīyā kārbhukī” ka0 . “vaikaṅkatīṃ parasyā
iti (11, 71) 36 sū0 . “audumbarīṃ paramasyā iti”
(11, 72) 37 sū0 . “aparaśuvṛkṇāṃ yadagnaiti” (11, 73)
38 sū0 . “yā paraśunā na chinnā” ka0 . “akuṭhāra-
cchinnām” saṃgra0 . “adhaḥśayāṃ yadattīti” (11, 74)
39 sū0 . “bhūmisaṃlagnā yā sadā rūḍhā bhavati” saṃgra0 .
“pālāśīḥ pratyṛcamaharahariti” (11, 75) . 40 sū0 .
“ādadhāti athaitāḥ pālāśyo bhavantoti (6, 6, 3, 7) śa0 brā
vacanāt, evaṃ cāparaśuvṛkṇā adhaḥśayā caudumbaryāveva bhavataḥ
jātyantarādidhānāt” a0 . “upottamāṃ kṣatriyasyecchan”
41 sū0 . “uttamāyāḥ samīpe upottamā ddhādaśī, tāṃ
kṣatriyasya yajamānasyecchayādadhāti anyasya kṣatriyapuro-
hitavyatiriktasya ubhe upottamottame icchayādhīyete, evaṃ
hi śrūyate” śa0 brā0 (6, 6, 3, 12) ka0 . “evaṃ ca
mati, uttamāṃ purohitasya” 42 sū0 . “icchayādadhāti”
ka0 . “uttamām bāhūiti” (11, 82) saṃgra0 .
“anyasyobhe” 43 sū0 . “anyakṣatriyasvāpurohitasya ca
ekādaśa bhavanti trayodaśa vā” ka0 . “kṣatriyapuro-
hitavyatiriktasya dvādaśītrayodaśyāvicchayā bhavataḥ” saṃgra0
“svāhākāraḥ sarvāsūkhāyām” 44 sū0 . “ukhāyā-
mādhīyamānāsu samitsu, ato'nyatrāpi svāhākāro
bhavati sarvāsvityabhidhānāt” ka0 . “ukhāyāṃ sarvāsu
samitsu svāhākāro bhavati” saṃgra0 . “audgrabhaṇādi
daṇḍāntamatraike” 45 sū0 . “evaṃ sati prāgaudgrabhaṇahomā-
dukhādhiśrayaṇādi” tānyu haikaukhāyāmevaitānyaudgrabhaṇāni
juhvatīti vacanāt” (6, 6, 1, 22) ka0 . “atrāvasare”
saṃgra0 iti 4 kaṇḍikā .
“yajamānaḥ kaṇṭhe rukmaṃ pratimuñcate parimaṇḍala-
mekaviṃśatipiṇḍaṃ kṛṣṇājinaniṣyūtaṃ lomasu śukla-
kṛṣṇeṣu śaṇasūtre trivṛtyotamuparinābhi bahiṣpiṇḍaṃ
dṛśāno rukma iti” (12, 1) . “rukmaṃ hi prakṛtya sarva-
mevaitacchūyate (6, 6, 1, 2), yajamānagrahaṇācca svaya-
meva yajasānaḥ pratimuñcate, dvādaśāhe ca sarve yajamānāḥ
pratimuñcaiyuḥ ata ūrdhvamiṇḍvādyanvārambhaḥ evaṃ hi sarvaiḥ
kṛtaṃ bhavati” ka0 . “parimaṇḍalaṃ vartulam, ekaviṃśati-
piṇḍam piṇḍaṃ nirbādham nirbādhyante unnatāḥ niḥkā-
śyante unnatāḥ syarūpādbahirniḥsṛtā bhavanti, kṛṣṇājina
śuklakṛṣṇeṣu lomasu niṣyūtaṃ nitarāṃ syūtam, punaḥ kīdṛ-
śam triguṇe trivṛti śaṇamaye sūtre otaṃ protam tathā upa
rinābhi, punaḥ bahiṣpiṇḍaṃ bahirnirbādham” saṃgra0 .
“iṇḍvaśikyāsandīṣuṃmuñjarajjvavastrivṛto mṛddigdhāḥ” 2 sū0
ukhā yābhyāṃ gṛhyate tau iṇḍvau, śikyaṃ pratiddham, āsa-
ndī ca . anuraktā rajjvavo mṛddigdhā bhavanti” ka0 .
“mṛddigdhāḥ kardamaliptāḥ” saṃgra0 . “parimaṇḍalābhyā-
miṇḍvābhyāmukhāṃ parigṛhṇāti naktoṣāseti” (12, 2)
3 sū0 . “harati āvākṣāmeti” (12, 2) 4 sū0 .
“tāmevokhām” ka0 . “āhavanīyasya purastādudgātrā-
sandīvadāsandyāṃ caduraśrāṅgyāṃ śikyavatyāṃ nidadhāti devā
agnimiti (12, 2) 5 sū0 . “udgātrāsandīvaditi
prādeśapādī gamyate” (13, 4, 2) ka0 . sā ca caturaṅgī
saha pādaiḥ, tasyāṃ śikyavatyāmāsandyā ca, nidadhāti
ukhām” ka0 . “śikyapāśaṃ pratimuñcate ṣaḍudyāmaṃ viśvā
rūpāṇīti” (12, 3) 6 su0 “grīvāyām” ka0 .
“saśikyaṃ prāñcaṃ pragṛhṇāti suparṇo'sīti” (12, 4)
piṇḍavat 7 sū0 . “saha śikyena prāñcamagniṃ pragṛhṇāti,
piṇḍavadityūrdhvabāhuḥ (3, 9) . “dhāraṇaṃ ca” 8 sū0 .
“piṇḍavadeva uparinābhi” ka0 . atra dvābhyāmaṅkābhyāṃ
śuklayajurvedasyādhyāyādi, tribhiraṅkaiḥ kātyāyanaśrautasūtrasyā-
dhyayakaṇḍhikādi . caturbhiraṅkaiḥ śatapathabrāhmaṇasyādhyāyādi
jñeyaṃ tena tattatpratīkamātragṛhītamantrasūtrādi tattatsthāne
dṛśyam vistarastu śata0 brā0 6 a0 dṛśyā . lauki-
keṣṭaracitaprācīrādau iṣṭakāghanaphalena iṣṭakāsaṃkhyā-
jñānopāyo darśitolīlā0 yathā “citau karaṇarūtraṃ
sārddhavṛttam . ucchrayeṇa guṇitaṃ citeḥ kila kṣetrasambhava-
phalaṃ ghanaṃ bhavet . iṣṭakāghanahṛte ghane citeriṣṭakāpari-
mitiśca labhyate .. iṣṭalocchrayahṛducchritiściteḥ syuḥstarāśca
dṛṣadāṃ citerapi .. udāharaṇam . aṣṭādaśāṅgulaṃ dairghyaṃ
vistāro dvādaśāṅgulaḥ . ucchritistryaṅgulā yāsāmiṣṭa-
kāstāścitau kila .. yadvistṛtiḥ pañcakarāṣṭahastaṃ dairghyaṃ
ca yasyāṃ trikarocchritiśca . tasyāṃ citau kiṃ phalamiṣṭakānāṃ
saṅkhyā ca kā brūhi kati starāśca .. iṣṭakāyāḥ ghanahasta-
mānam (3/36) citeḥ kṣetraphalam 40 . ucchrayeṇa 3 guṇitaṃ
citerghanaphalam 120 . yathoktakaraṇe labdhā iṣṭakā saṅkhyā
2560 . starasaṅkhyā 24 . evaṃ pāṣāṇacaye'pi”
'vyāsāt ṣoḍaśabhāgaḥ sarveṣāṃ sadmanāṃ bhavati bhittiḥ .
pakveṣṭakākṛtānāṃ dārukṛtānāṃ ca sa vikalpaḥ . vṛha0 sa0 .
“neṣṭakāracite pitṝn saṃtarpayet” śaṅkhali0 . “mṛṇmayāt
koṭiguṇita phalaṃ syāddārubhiḥ kṛtāt . koṭikoṭiguṇaṃ
puṇyaṃ phalaṃ syādiṣṭakāmaye” maṭha0 ta0 pu0 . vāstu-
yāge ‘ākāśapade’ iṣṭakāropācāraḥ vāstu yāga-
śabde dṛśyaḥ .