• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • iṣṭakā


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 134.
    iṣṭakā f. (-kā) A brick; also iṣṭikā.

    E. iṣa to wish, takak Uṇādi aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 109, col. 1.
    iṣṭakā (kā) 1. f. A brick.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 102, col. 1.
    iṣṭakā iṣṭakā, f. A brick, Rājat. 5,

    463.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 143, col. 1.
    Iṣṭakā, f. a brick, especially one used in building

    the altar of a sacrifice. —Iṣṭakā-gṛha, am, n. a

    brick house. —Iṣṭakā-cita, as, ā, am, built of bricks.

    —Iṣṭakā-nyāsa, as, m. laying the foundation of a

    house. —Iṣṭakā-rāśi, is, m. a pile of bricks.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 130, col. 1.
    íṣṭakā, f. brick used in the sacred firepile. [2iṣṭá.]

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 282, col. 2.
    iṣṭakā [iṣ-takan ṭāp Uṇ. 3. 148]

    1 A brick; Mk. 3.

    2 A brick used in preparing the sacrificial altar &c.

    Comp.

    — gṛhaṃ a brick house.

    — cayanaṃ collecting fire by means of a brick.

    — cita a. made of bricks; Dk. 84; also iṣṭakacita.

    — nyāsaḥ laying the foundation of a house.

    — pathaḥ a road made of bricks.

    — rāśiḥ a pile of bricks.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 76.
    íṣṭakā f. brick.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 46, col. 3.
    iṣṭakā íṣṭa-kā, f. brick: -gṛha, n. brickhouse.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 169, col. 3.
    íṣṭakā f. a brick in general
    ☞ p. 169, col. 3.
    a brick used in building the sacrificial altar, VS.; AitBr.; ŚBr.; KātyŚr.; Mṛcch. &c.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 110, col. 1.
    iṣṭakā

    f. (-kā) A brick; also iṣṭikā.

    E. iṣ to wish, takak Unādi aff.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 390.
    iṣṭakā N. of a deity (Nārāyaṇa Up.8).
    ☞ vol. 1, p. 391.
    iṣṭakā [iṣ-takan ṭāp Uṇ.3.148] 1 A brick; Mk.3. -2 A brick used in preparing the sacrificial altar &c. lokādimagniṃ tamuvāca tasmai yā iṣṭakī yāvatārvā yathā vā Kaṭh.1.15. -Comp. -gṛham a brick-house. -cayanam collecting fire by means of a brick. -cita a. made of bricks; Dk.84; also iṣṭakacita; cf. P.VI.3.35. -nyāsaḥ laying the foundation of a house. -pathaḥ a road made of bricks. -mātrā size of the bricks. -rāśiḥ a pile of bricks.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 133, col. 1.
    iṣṭakā- f. briques. not. servant à édifier l'autel ; iṣṭikā- id.

    °gṛha- nt. maison en briques ; iṣṭakālaya- id.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 830.
    íṣṭakā (von 2. iṣṭa) f. Uṇ. 3, 146. gebrannter Ziegel, Backstein; insbes. der zum Aufbauen eines Opferheerdes verwendete; uneig. heissen so auch andere unter die Backsteine eingereihte Stoffe. sā sainaṃ pakveṣṭakā bhūtvāpyapadyata tadyadiṣṭātsamabhavastadiṣṭakāstasmādagnineṣṭakāḥ pacanti ŚAT. BR. 6, 1, 2, 22. fgg. VS. 13, 31. avyâthamānā̀miṣṭâkāṃ dṛṃhataṃ yùvam 14, 11. 17, 2. 35, 8. ŚAT. BR. 7, 1, 1, 32. fgg. 8, 7, 2, 17. fgg. 9, 4, 3, 6. fgg. 10, 4, 2, 1. fgg. KAṬHOP. 1, 15. P. 4, 4, 125. M. 8, 250. SUŚR. 2, 181, 12. tāvatyo (nämlich 1440) 'gneryajuṣmatya iṣṭakāḥ AIT. BR. 5, 28. āhutīṣṭakā́ TS. 3, 4, 10, 1. 2. iṣṭakācití ŚAT. BR. 10, 1, 3, 5. fgg. KĀTY. ŚR. 17, 1, 13. 2, 5. 7, 28. 12, 18. iṣṭakacita mit Verkürzung das Auslauts P. 6, 3, 65. pakveṣṭakacitāni YĀJÑ. 1, 197. iṣṭakāpūraṇa Ind. St. 1, 81. Verz. d. B. H. No. 259. fg. ániṣṭakā ŚAT. BR. 6, 2, 1, 10. iṣṭakāgṛham HIT. I, 186. bhagavatā kanakaśaktinā caturvidhaḥ saṃdhyupāyo darśitaḥ . tadyathā pakveṣṭakānāmākarṣaṇamāmeṣṭakānāṃ tu cchedanaṃ piṇḍamayānāṃ secanaṃ kāṣṭhamayānāṃ pāṭanamiti . tadatra pakveṣṭake (lies °ka, loc. von einem Thema mit verkürztem Auslaut) iṣṭikākarṣaṇam MṚCCH. 47, 8-10. 15.

    — Vgl. iṣṭikā .

    ☞ vol. 5, p. 1146.
    iṣṭakā , pakveṣṭakā VARĀH. BṚH. S. 53, 23. °saṃcaya 89, 1. iṣṭakacita adj. aus Backsteinen aufgeführt, mit Backsteinen belegt: iṣṭakacite samantātpuruṣanikhāte 'vaṭau tarurjātaḥ . vāmana eva hi dhatte phalakusumaṃ sarvakālamalam .. ŚĀRṄG. PADDH. 82, 234 bei AUFRECHT, UJJVAL. S. 188. iṣṭakāpūraṇa Ind. St. 3, 269.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 210, col. 1.
    íṣṭakā f. Ziegel , insbes. gebrannter Backstein.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 51, col. 2.
    íṣṭakā f. ziegel.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 991, col. 2.
    iṣṭakā strī iṣa—takn ṭāp iṣṭakeṣīkāmālānām” pā0
    niddaiśānnāta ittvam . (iṭ) mṛdadinirmmite 1 mṛtkhaṇḍabhede
    yajñiye agnicayanārthe 2 mṛdādinirmite dravyabhede ca śata0
    brā0 tu nirvacanāntaramuktaṃ yathā . “yāvadyāvadvaijuhuyāttā-
    vattāvat bhavatīti tadyasmā iṣṭekamabhavattasmāddheveṣṭakā” 6, .,
    2, 23 . “taṃ devā agnyorāhutibhirabhiṣajyan te yāṃyāmā-
    hutimajuhavuḥ sāsainaṃ pakveṣṭakā bhūtvā samapadyata tadyadiṣṭāt
    kamabhavattasmādiṣṭakāstasmādagninā iṣṭakāḥ pacantyāhu-
    tīrevaināstat kurvanti” iti ca tatraiva . iṣṭakākaraṇakāla-
    prakārādi” kātyā0 śrau0 16, 2 ka0 darśitaṃ yathā .
    “ukhāsambharaṇamaṣṭamyām” 1 sū0 . “usvāyāḥ sambharaṇamukhā
    sambharaṇama tadaṣṭamyāṃ bhavati “aṣṭakāyāmukhāṃ sambharatīti
    (6, 2, 2, 23) śata0 brā0 vacanāt . ukhā copalakṣaṇam
    aṣāḍhādyapyatra sambhriyataeva tataścāntarāle tasyā api
    prayokṛtvam . sampradāyastu phālgunakṛṣṇāṣṭamyām” karkaḥ
    “āhavanīyasya purastānmatyā caturaśre śvabhre mṛtpiṇḍa-
    mavadadhāti bhūmisamam” 2 sū0 . “bhūmisamamanyūnāna-
    tiriktam” ka0 . “piṇḍamapareṇa vyadhve valmīkavapāṃ chidrāṃ
    nidadhāti” 3 sū0 . “piṇḍāhavanīyayorvyadhve ardhapathe” ka0 .
    “vyadhve piṇḍāhavanīyayormadhye, vanmīkavapām upadī-
    kākṛtasya mṛccayasya vapāmiva vapām antaḥpuṭāṃ chidrāṃ chidra-
    saṃyuktām” saṃgra0 . “āhavanīyaṃ dakṣiṇena trivṛnmuñja-
    pañcāṅgībaddhāstiṣṭhanti prāñco'śvagardabhājāḥ pūrvāparā rāsa-
    bhomadhye'śvapūrvāḥ” 4 sū0 . “āhavanīyasya dakṣiṇataḥ
    trivṛdbhirmuñjamayībhiḥ pañcāṅgībhiḥ pañcāṅgyo mukharikāḥ
    tābhirbaddhāstiṣṭhanti prāṅmukhāḥ aśvagarddhabhājāḥ pūrvāpara-
    rītyā rāsabhomadhye'śvapūrvāḥ” ka0 . “uttarata āhavanī-
    yasyāratnimātra ubhayatastīkṣṇā vaiṇavī suṣirābhriḥ kalmā-
    ṣyabhāve'kalmāṣī prādeśamātryaratnimātrī vā” 5 sū0 . “ā-
    tantaryyātpaśūnāmuttarato mā bhūdityāhavanīyagrahaṇam” ka0 .
    “paripākavaśātkarburā” saṃgra0 . “hiraṇmayīmeke” 6 sū0 .
    “eke ācāryyā icchanti, ataśca vikalpaḥ” ka0 . “aṣṭa-
    gṛhītaṃ juhoti saṃtatamudgṛhṇan yuñjāna iti (11, 1)
    7 sū0 . “aṣṭagṛhītamājyadravyaṃ saṃtataṃ juhoti” ka0 .
    “devasya tveti (11, 3) abhrimādāya “hasta ādhāyetyenāma-
    bhimantrayate” . (11, 11) 8 sū0 . “aśvaprabhṛtīṃśca pratyṛcaṃ
    pratūrta yuñjāthāṃ yoge yoga'iti (11, 12, 14) 9 sū0 .
    “abhimantrayate” ka0 . “anupaspṛśannutkramayatyenān
    prācaḥ pratimantraṃ pratūrvannurvantarikṣaṃ pṛthivyāḥ sadhasthāditi”
    (11, 15, 16) 10 sū0 . “agniṣu jvalatsu piṇḍaṃ
    gacchantyagniṃ purīṣyamiti” (11, 16) . (6, 3, 3, 1)
    śata0 brā0 11 sū0 . “dakṣiṇataśca paśavo yugapat”
    12 sū0 . “gacchatāṃ ca dakṣiṇataḥ paśavaḥ, uttarataśca
    puruṣāḥ yugapadgamanaṃ kurvanti” ka0 . “anaddhā puruṣamīkṣate
    devapitṛmanuṣyānarthakamagniṃ purīṣyamiti” . (11, 16)
    13 sū0 . “yo devādīnnāvati sa devapitṛmanuṣyārtha-
    takaḥ” ka0 . “valmīkavapāmādāya chidreṇa piṇḍamīkṣa-
    te'nvagniriti” (11, 17) 14 sū0 . “dṛṣṭvā nidadhātyenām .
    15 sū0 . “valmīkavapām” ka0 . “āgatyetyabhimantrayate'-
    dyam” (11 28) 16 sū0 . “ākramyetyenena (11, 19)
    piṇḍamadhiṣṭhāpayati” 17 sū0 . “enenetyaśvo'bhidhīyate”
    ka0 “dyausta iti (11, 20) pṛṣṭhasyopari pāṇiṃ dhārayanna-
    nupaspṛśannutkrāmetyutkrāmayati (11, 21) 18 sū0 .
    “aśvam” ka0 . “udakramīdityabhimantrayate (11, 22) 19
    ka0 . “aśvameva” ka0 . “āhavanīyavat sthāpayati piṇḍasya”
    20 sū0 . “paśūn” ka0 “upaviśya mṛdamabhijuhotyā
    tvā jigharmīti (11, 23) “vyatiṣaktābhyāmṛgbhyāmāhutī
    (11, 22, 23) sruveṇāśvapade” 21 sū0 . “mṛt-
    saṃskāratvādupaviśyetyucyate, vyatiṣaṅgaśca ekasyāḥ pūrvārdha
    itarārdhaḥ itarayorapyevameva” ka0 . “abhryā piṇḍaṃ triḥ
    parilikhati pari vājapatiriti (11, 25 27) bahi-
    rbahiruttarayottarayābhryā piṇḍaṃ khanati devasya tveti
    (11, 28) 22 sū0 . “abhrigrahaṇamabhryantaranivṛttyartham
    tathā cāha “atra sā vaiṇavyabhrirutsīdatīti “(6, 5,-
    4, 3 śata0 brā0 uttarayā parayā ṛcā pūrvalikhitā-
    dbahibahirbāhyapradeśe parilikhati” . ka0 “kṛṣṇājinamā-
    stīryottaratastasmin puṣkaraparṇamapāṃ pṛṣṭhamiti” (11, 29)
    23 sū0 . “tasminkṛṣṇājine” ka0 . “vimārṣṭyenaddiva
    iti (11, 29) 24 sū0 . “puṣkaraparṇam” ka0 “ā-
    labhata ubhe śarmma ca sthaiti” (11, 3031) 25 sū0 . “ubhe
    kṛṣṇājinapuṣkaraparṇe, śakyatvācca yugapadālambhanam”
    ka0 . “piṇḍaṃ purīṣyo'sīti (11, 32) .” 26 sū0
    “ālabhate” ka0 . “pāṇibhyāṃ parigṛhṇotyenaṃ dakṣiṇītta-
    rābhyāṃ dakṣiṇaḥ sābhristvāmagnaiti” (11, 32 38) .
    ṣaḍbhiḥ sarvaṃ sakṛddhṛtvā” 27 sū0 “grahaṇe mantraḥ “athainaṃ
    parigṛhṇātīti” śata0 brā0 (6, 4, 2, 2) vacanāt” ka0
    iti dvitīyā kaṇḍikā .

    “puṣkataparṇe nidadhāti” 1 sū0 . “apaḥ śvabhre'panayatyapo
    dervāriti (11, 38) 2 sū0 . “śvabhraḥ piṇḍāvaṭaḥ” ka0 .
    saṃ taiti (11, 29) vā tamapakṣipati” 3 sū0 . “śvabhra-
    eva” ka0 . “anāmikayā saṃvapati purastātpaścāddakṣiṇata
    uttarataśca” 4 sū0 . “saṃvāpaścāvaṭe purīṣasya” ka0 .
    “āstīrṇayorantānudgṛhṇāti sujāta iti” (11, 40)
    5 sū0 . “astīrṇayoḥ kṛṣṇājinapalāśaparṇayoḥ” ka0 .
    “bandhanāyobhayoḥ prāntān sarvata ūrdhvān karoti” sagra0 .
    “trivṛtā muñjayoktreṇopanahyati vāsoagnaiti . (11, 40)
    6 sū0 . “udgṛhītānantān” ka0 . “uttiṣṭhati piṇḍa-
    mādāyodu tiṣṭheti” (11, 41) 7 sū0 . “ūrdhvabāhuḥ
    prāñcaṃ pragṛhṇātyūrdhva ū ṣuṇa iti” (11, 42) 8 sū0 .
    “prasāritabāhuḥ piṇḍam” ka0 . “avahṛtyīparinābhi
    dhārayannaśvaprabhṛtīnabhimantrayate sa jātaḥ sthiro mava śivo
    bhaveti” . (11, 42, 45)” 9 sū0 . “avahṛtya piṇḍaṃ nābhe-
    rupari dhārayan” ka0 . “dhārayatyeṣāmupari piṇḍamanuspṛśan
    praitu vājī vṛṣāgnimityaśvakharayoḥ” (11, 46) 10 sū0 .
    “eṣāṃ paśūnāmupari piṇḍamanupaspṛśan dhārayati praitu
    vājītyaśvasya, vṛṣāgnimiti kharasya” ka0 . “agna āyā-
    hītyāhṛtya (11, 46) kharācchāgasyartaṃ satyamityānidhā-
    nāt” (11, 47) 11 sū0 . “dhārayatyanupaspṛśanneva”
    ka0 . “āyantyāvartya paśūnajaḥ purastādrāsabho madhye”
    12 sū0 . “svasthānasthitānāmevāvṛttiḥ” ka0 . “anaddhā
    puruṣamīkṣate pūrvavadagniṃ purīṣyamiti” . (11, 47) 13
    sū0 . “ananyārthatvāt pūrvavacchabdenāgniṣu prajvalat-
    svityucyate (2, 11)” ka0 . “uttarata āhavanīyasyo-
    ddhatāvokṣite sikatopakīrṇe parivṛte prāgdvāre nida-
    dhātyoṣadhaya iti” (11, 47, 48) 14 sū0 . “vi pāja-
    seti” (11, 49) pramucyainamajalomānyādāya prāgudīcaḥ
    paśūnutsṛjati 15 sū0 . “pramucya piṇḍamajalomāni
    gṛhītvā prāgudīcīṃ diśaṃ prati paśūnutsṛjati” ka0 .
    “āpo hi ṣṭheti (11, 50) parṇakaṣāyaprakvamudakamāsiñcati
    piṇḍe” 16 sū0 . “parṇakaṣāyaṃ palāśakaṣāyam”
    ka0 . palāśatvagbhiḥkvathitamudakaṃ palāśakaṣāyapakvam”
    saṃgra0 . “phenaṃ ca tūṇoṃ tataḥ kṛtvā” 17 sū0 . “tata
    evodakāt pūrvataraṃ phenaṃ kṛtvodakamāsiñcati caśabdāt-
    phenam” ka0 . “ajalomabhiḥ saṃsṛjati mitraḥ
    saṃsṛjyeti (11, 53)” 18 sū0 . “piṇḍam” .
    “śarkarāyorasāśmacūrṇaiśca rudrāḥ saṃsṛjyeti (11, 54)”
    19 sū0 . “śarkarā prasiddhā ayoraso lohasiṅghāṇaḥ kīṭa
    iti yaḥ prasiddhaḥ aśmacūrṇaḥ pāṣāṇacūrṇaḥ caśabdādetaiḥ
    piṇḍaṃ saṃsṛjati” ka0 . “śarkarāḥ sūkṣmakandukāḥ
    athoraso loharaso yastāpyamānāllohātpṛthagbhavatīti
    kīṭa iti loke prasiddhaḥ aśmā dṛḍhapāṣāṇaḥ teṣāṃ cūrṇaiḥ
    saṃsṛjati” saṃgra0 . “saṃsṛṣṭāmiti” (11, 55, 57)
    saṃvauti” 20 sū0 . “piṇḍaṃ miśrayati āḍvālayatītyarthaḥ”
    ka0 . “aṣāḍhāṃ karīti mahiṣī prathamavinnā tadākhyā”
    21 sū0 . “aṣāḍhākhyāmiṣṭakāṃ mahiṣī karoti .
    mahiṣīśabdasyānyatrāprasiddhatvādāha prathamavinnā tadākhyā”
    “taddhaiva mahiṣīti” brā0 (6, 5, 2, 1) ka0 . “bhāryāṇāṃ
    madhye prathamaṃ labdhā prathamapariṇītā yā strī sā tadākhyā”
    saṃgra0 . “yajamānapādamātrīṃ tryālikhitām” 22 sū0 .
    “mahiṣīpādamātrī mā bhūditi yajamānagrahaṇam” ka0 .
    “triṣu sthāneṣu likhitām” saṃgra0 . “yajamāna ukhāṃ
    karoti mṛdamādāya makhasya śira iti (11, 57) 23
    sū0 . “mṛdādāne mantraḥ” ka0 . “prādeśamātrīṃ tirya-
    gūrdhvāṃ ca” 24 sū0 . “tiryagāyāmapramāṇe vistāra-
    pramāṇe ca” ka0 . “pañcaprādeśāmiṣumātrīṃ vā tiryak-
    pañcapaśau” 25 sū0 . “ūrdhvaṃ tu prādeśamātryeva pañca-
    paśāvapi” ka0 . “basavastveti (11, 58) prathayati” 26
    sū0 . “āttaṃ piṇḍam” ka0 . “antānunnīya sarvataḥ
    prathamaṃ dhātumādadhāti rudrāstveti” (11, 58) 27 sū0
    “dhātuśabdānmṛtprakṣepa eva” ka0 . “prathitasya tala-
    prāntānunnīya ūrdhvān gamayati, dhātuṃ prathamapiṇḍikām”
    saṃgra0 . “saṃlipya ślakṣṇāṃ kṛtvottaramādityāstveti”
    (11, 58) 28 sū0 . “saṃlipya śithilayā mṛdā saṃlipya
    vāriṇā saṃślakṣṇāṃ sukumārāṃ kṛtvā” saṃgra0 . “viśve
    tveti (11, 58) samīkaroti” 29 sū0 . (6, 5, 2, 3)
    śata0 brā0 . “vitṛtīyauttare vartiṃ sarvataḥ karotyadityai
    rāsneti (11, 59) 30 sū0 . ukhāyā ūrdhvapramāṇasyo-
    ttare vitṛtīye upari varttamāne tṛtīye bhāge sarvataḥ
    sarvāsu dikṣu mṛṇmayīṃ varttiṃ vṛttyākārāṃ rāsnāṃ (kāñcī
    guṇasthānīyām) karoti” ka0 . “ūrddhvāstūṣṇīṃ pratidaśaṃ”
    31 sū0 . “varttīḥ karoti catasro'parāvartiṃ prāptāḥ” 32 sū0 .
    ukhāśabdasyākṛtivacanatvādvṛttaivokhā bhavati” ka0 . “sarvāsu
    dikṣu pārśvamadhye bāhyapradeśa aparāścasasro vṛttīrūrdhvāstūrṣṇo
    karoti kimpramāṇāḥ mūlata ārabhya vṛttiṃ prāptāḥ
    tiraścī rāsnāṃ yāvaduccāḥ” saṃgra0 iti 3 kaṇḍikā

    “stanānivāgreṣūnnayati” 1 sū0 . “ūrdhvavarttī-
    nāmekaikasyāḥ” ka0 . “āsāṃ catasṛṇāṃ vṛttīnāma-
    greṣu tiraścyā vṛtterupari stanāniva stanasadṛśānmṛda-
    vayavānunnayati” saṃgra0 . “dvistanāmaṣṭastanāmeke” 2 sū0 .
    “tāṃ haike dvistanāmaṣṭastanāmiti (6, 5, 2, 12) śruteḥ
    dvistanapakṣaekasminneva vartyagre kriyate aṣṭastanapakṣe ddhau
    dvāviti ka0 . “bilaṃ gṛhṇātyaditiṣṭaiti” (11, 52) 3 sū0 .
    “mukhe gṛhṇātītyarthaḥ” ka0 . “kṛtvāyeti (11, 52) nida-
    dhāti ukhām” 4 sū0 . “tisraeke” 5 sū0 . “ukhāḥ
    kurvanti” (6, 5, 2, 12) śa0 brā0 . “tathā ca mṛtpriṇḍa-
    grahaṇādyekaikā nidhānāntā kriyate” ka0 . “iṣṭakāstu
    tisro viśvajyotiṣaḥ pṛthaglakṣaṇāstryālikhitāḥ” 6 sū0 .
    “tuśabdaścārthe caśabdādyajamāna eva tisra iṣṭakāḥ
    viśvajyītiḥsajñakāḥ pṛthaglakṣaṇāḥ karoti lakṣaṇakaraṇaṃ
    ca prathamādvitīyāprajñaptyatyarthamevopaghānaṃ yathā syāditi”
    ka0 . “mṛdamupaśayāṃ nidadhāti” 7 sū0 . “ukhāṃ kriya-
    māṇāmupaśetaityupaśayā tāṃ mṛdamatiricyamānāṃ nida-
    dhāti kāryārtham” ka0 . “avaśiṣṭāṃ mṛdamupaśayasajñāṃ”
    nidadhāti” saṃgra0 . “saptabhiraśvaśakṛdbhirukhāṃ dhūpayati
    dakṣiṇāgnyādīptairekaikena vasavastveti (11, 60)
    pratimantram 8 sū0 . “śakṛdbhiraśvaleṇḍaiḥ” saṃgra0 .
    “abhryā śvabhraṃ caturaśraṃ khanatyaditiṣṭveti (11, 61)
    9 sū0 . “abhriśca pūrvoktaiva prakṛtatvāt atra sā vaiṇa-
    vyabhrirutsīdatīti (6, 5, 4, 3) śa0 brā0 vacanāt” ka0 .
    “śrapaṇamāstīrya yathākṛtamavadadhāti” 10 sū0 . śvabhre, yenaiva
    krameṇa kṛtā aṣāḍhādyāḥ ukhāyāṃ tu viśeṣaḥ, “debānāṃ
    tvetyukhāṃ (11, 61) nyubjām” 11 sū0 . “avadadhāti”
    ka0 . “śrapaṇenāvacchādya dakṣiṇāgninādīpayati dhiṣa-
    ṇāstveti (11, 61) 12 sū0 . “nirmanthyena vā dhūpana-
    śrapaṇe” 13 sū0 . “karttavye” ka0 . “varutrīṣṭvetīkṣamāṇo
    (11, 61) japati” 14 sū0 . “ukhābhīkṣamāṇaḥ” ka0 .
    “ācarati mitrasyeti (11, 62) 15 sū0 . “āca-
    raṇaṃ ca śrapaṇaprakṣepaḥ” ka0 . aṣāḍhādīnāmadhastādupariṣṭācca
    punaḥ śrapaṇaṃ prakṣipati” saṃgra0 “yāvaddhācaret” 16 sū0 .
    “yāvadbhiḥ prakāraiḥ śrapaṇaṃ prakṣipettāvaddhānenaiva mantreṇā-
    caret” saṃgra0 . “divaiva pradahanoddharaṇe” 17 sū0 . “kartavye”
    (6, 5, 4, 10) śa0 brā0 . “pradahanaṃ pacanam uddharaṇaṃ bahi-
    rsiṣkāśanam” saṃgra0 . “udvapati śrapaṇam” 18 sū0 .
    “padārthatayā” ka0 . “bhasmasādbhūtaṃ parākaroti” saṃgra0 .
    devastvetyukhām” 19 sū0 (11, 23) . “udvapati” ka0 .
    “uttānāṃ karotyavyathamāneti (11, 63) 20 sū0 . “udya-
    cchatyukhām” (11, 64) 21 sa0 . “ūrdhvaṃ yacchati” ka0 .
    “parigṛhya pātre karoti mitraitāṃ taiti” (11, 64,
    22 mū0 . “ajāpayasāvasiñcati vasavastveti” (11, 65)
    pratimantram” 23 sū0 . “ukhām . tritvapakṣe ca uttāna-
    karaṇādyekaikā ajāpasāvasekāntā karttavyā” ka0 .
    “iṣṭakākiyātastryālikhitānām” 24 sū0 . “ata
    ūrdhvamiṣṭakāstryālikhitāḥ kriyante” ka0 . “apari-
    mitālikhitā vottarayoḥ” 25 sū0 . “dvitīyāca-
    turthyoḥ kuta etat te hi prakṛtyāmnāyate “raso haite citī
    aparimita u vai rasa iti” (8, 7, 2, 17), śa0 vrā0 .
    “ataśca vikalpo'yam” ka0 . “pūrvavadagniḥ pāke” 26
    sū0 . “iṣṭakānāṃ pāke bhavati nirmanthyo dakṣiṇāgnirvā” ka0
    phālgunāmāvāsyāyāṃ dīkṣāmuktvā kṛtyaśeṣaṃ tatrāha . “daṇḍo-
    cchrayaṇāntaṃ kṛtvādhvaryuyajamānayoranyatara ukhāmāhavanīye'-
    dhiśrayati muñjakulāyaśaṇakulāyāvastīrṇām antareśaṇāṃ mā
    su bhitthā iti (11, 68) tiṣṭhannudaṅprāṅ” 31 sū0 .
    daṇḍīcchrayaṇāntamādhvarikaṃ karma kṛtvā ukhāmāhavanīye-
    'dhiśrayati, sā ca muñjakulāyāvastīrṇā bhavati antare-
    śaṇā . prāgudīcīṃ diśamabhimukhaḥ . adhikārasupajīva-
    nnāha” ka0 “rukmapratimocanaviṣṇu kramavātsapreṣuca” 32 sū0
    prāgudīcīṃ diśamabhimukho bhavati” ka0 “agnāvārūḍhetrayo-
    daśāsyāṃ prādeśamātrīḥ samidhaādadhāti” 33 sū0 . “ukhāyā-
    magnāvārūḍhe trayodaśa samidhaādadhāti, prādeśamātrīgrahaṇaṃ
    ca śiṣṭānusmaraṇaprajñaptyartham” ka0 . “anārohatyaṅgārāno-
    pyaike” 34 sū0 . anārohatyagnāvukhāyām aṅgārānopyaike
    samidādhānaṃ kurvanti” ka0 . tā idānīmāha, “ghṛtonnāṃ
    kārmukīṃ drvanna iti” (11, 70) 35 sū0 . “ādadhāti,
    kṛmuko dhamanaḥ tadīyā kārbhukī” ka0 . “vaikaṅkatīṃ parasyā
    iti (11, 71) 36 sū0 . “audumbarīṃ paramasyā iti”
    (11, 72) 37 sū0 . “aparaśuvṛkṇāṃ yadagnaiti” (11, 73)
    38 sū0 . “yā paraśunā na chinnā” ka0 . “akuṭhāra-
    cchinnām” saṃgra0 . “adhaḥśayāṃ yadattīti” (11, 74)
    39 sū0 . “bhūmisaṃlagnā yā sadā rūḍhā bhavati” saṃgra0 .
    “pālāśīḥ pratyṛcamaharahariti” (11, 75) . 40 sū0 .
    “ādadhāti athaitāḥ pālāśyo bhavantoti (6, 6, 3, 7) śa0 brā
    vacanāt, evaṃ cāparaśuvṛkṇā adhaḥśayā caudumbaryāveva bhavataḥ
    jātyantarādidhānāt” a0 . “upottamāṃ kṣatriyasyecchan”
    41 sū0 . “uttamāyāḥ samīpe upottamā ddhādaśī, tāṃ
    kṣatriyasya yajamānasyecchayādadhāti anyasya kṣatriyapuro-
    hitavyatiriktasya ubhe upottamottame icchayādhīyete, evaṃ
    hi śrūyate” śa0 brā0 (6, 6, 3, 12) ka0 . “evaṃ ca
    mati, uttamāṃ purohitasya” 42 sū0 . “icchayādadhāti”
    ka0 . “uttamām bāhūiti” (11, 82) saṃgra0 .
    “anyasyobhe” 43 sū0 . “anyakṣatriyasvāpurohitasya ca
    ekādaśa bhavanti trayodaśa vā” ka0 . “kṣatriyapuro-
    hitavyatiriktasya dvādaśītrayodaśyāvicchayā bhavataḥ” saṃgra0
    “svāhākāraḥ sarvāsūkhāyām” 44 sū0 . “ukhāyā-
    mādhīyamānāsu samitsu, ato'nyatrāpi svāhākāro
    bhavati sarvāsvityabhidhānāt” ka0 . “ukhāyāṃ sarvāsu
    samitsu svāhākāro bhavati” saṃgra0 . “audgrabhaṇādi
    daṇḍāntamatraike” 45 sū0 . “evaṃ sati prāgaudgrabhaṇahomā-
    dukhādhiśrayaṇādi” tānyu haikaukhāyāmevaitānyaudgrabhaṇāni
    juhvatīti vacanāt” (6, 6, 1, 22) ka0 . “atrāvasare”
    saṃgra0 iti 4 kaṇḍikā .

    “yajamānaḥ kaṇṭhe rukmaṃ pratimuñcate parimaṇḍala-
    mekaviṃśatipiṇḍaṃ kṛṣṇājinaniṣyūtaṃ lomasu śukla-
    kṛṣṇeṣu śaṇasūtre trivṛtyotamuparinābhi bahiṣpiṇḍaṃ
    dṛśāno rukma iti” (12, 1) . “rukmaṃ hi prakṛtya sarva-
    mevaitacchūyate (6, 6, 1, 2), yajamānagrahaṇācca svaya-
    meva yajasānaḥ pratimuñcate, dvādaśāhe ca sarve yajamānāḥ
    pratimuñcaiyuḥ ata ūrdhvamiṇḍvādyanvārambhaḥ evaṃ hi sarvaiḥ
    kṛtaṃ bhavati” ka0 . “parimaṇḍalaṃ vartulam, ekaviṃśati-
    piṇḍam piṇḍaṃ nirbādham nirbādhyante unnatāḥ niḥkā-
    śyante unnatāḥ syarūpādbahirniḥsṛtā bhavanti, kṛṣṇājina
    śuklakṛṣṇeṣu lomasu niṣyūtaṃ nitarāṃ syūtam, punaḥ kīdṛ-
    śam triguṇe trivṛti śaṇamaye sūtre otaṃ protam tathā upa
    rinābhi, punaḥ bahiṣpiṇḍaṃ bahirnirbādham” saṃgra0 .
    “iṇḍvaśikyāsandīṣuṃmuñjarajjvavastrivṛto mṛddigdhāḥ” 2 sū0
    ukhā yābhyāṃ gṛhyate tau iṇḍvau, śikyaṃ pratiddham, āsa-
    ndī ca . anuraktā rajjvavo mṛddigdhā bhavanti” ka0 .
    “mṛddigdhāḥ kardamaliptāḥ” saṃgra0 . “parimaṇḍalābhyā-
    miṇḍvābhyāmukhāṃ parigṛhṇāti naktoṣāseti” (12, 2)
    3 sū0 . “harati āvākṣāmeti” (12, 2) 4 sū0 .
    “tāmevokhām” ka0 . “āhavanīyasya purastādudgātrā-
    sandīvadāsandyāṃ caduraśrāṅgyāṃ śikyavatyāṃ nidadhāti devā
    agnimiti (12, 2) 5 sū0 . “udgātrāsandīvaditi
    prādeśapādī gamyate” (13, 4, 2) ka0 . sā ca caturaṅgī
    saha pādaiḥ, tasyāṃ śikyavatyāmāsandyā ca, nidadhāti
    ukhām” ka0 . “śikyapāśaṃ pratimuñcate ṣaḍudyāmaṃ viśvā
    rūpāṇīti” (12, 3) 6 su0 “grīvāyām” ka0 .
    “saśikyaṃ prāñcaṃ pragṛhṇāti suparṇo'sīti” (12, 4)
    piṇḍavat 7 sū0 . “saha śikyena prāñcamagniṃ pragṛhṇāti,
    piṇḍavadityūrdhvabāhuḥ (3, 9) . “dhāraṇaṃ ca” 8 sū0 .
    “piṇḍavadeva uparinābhi” ka0 . atra dvābhyāmaṅkābhyāṃ
    śuklayajurvedasyādhyāyādi, tribhiraṅkaiḥ kātyāyanaśrautasūtrasyā-
    dhyayakaṇḍhikādi . caturbhiraṅkaiḥ śatapathabrāhmaṇasyādhyāyādi
    jñeyaṃ tena tattatpratīkamātragṛhītamantrasūtrādi tattatsthāne
    dṛśyam vistarastu śata0 brā0 6 a0 dṛśyā . lauki-
    keṣṭaracitaprācīrādau iṣṭakāghanaphalena iṣṭakāsaṃkhyā-
    jñānopāyo darśitolīlā0 yathā “citau karaṇarūtraṃ
    sārddhavṛttam . ucchrayeṇa guṇitaṃ citeḥ kila kṣetrasambhava-
    phalaṃ ghanaṃ bhavet . iṣṭakāghanahṛte ghane citeriṣṭakāpari-
    mitiśca labhyate .. iṣṭalocchrayahṛducchritiściteḥ syuḥstarāśca
    dṛṣadāṃ citerapi .. udāharaṇam . aṣṭādaśāṅgulaṃ dairghyaṃ
    vistāro dvādaśāṅgulaḥ . ucchritistryaṅgulā yāsāmiṣṭa-
    kāstāścitau kila .. yadvistṛtiḥ pañcakarāṣṭahastaṃ dairghyaṃ
    ca yasyāṃ trikarocchritiśca . tasyāṃ citau kiṃ phalamiṣṭakānāṃ
    saṅkhyā ca kā brūhi kati starāśca .. iṣṭakāyāḥ ghanahasta-
    mānam (3/36) citeḥ kṣetraphalam 40 . ucchrayeṇa 3 guṇitaṃ
    citerghanaphalam 120 . yathoktakaraṇe labdhā iṣṭakā saṅkhyā
    2560 . starasaṅkhyā 24 . evaṃ pāṣāṇacaye'pi”
    'vyāsāt ṣoḍaśabhāgaḥ sarveṣāṃ sadmanāṃ bhavati bhittiḥ .
    pakveṣṭakākṛtānāṃ dārukṛtānāṃ ca sa vikalpaḥ . vṛha0 sa0 .
    “neṣṭakāracite pitṝn saṃtarpayet” śaṅkhali0 . “mṛṇmayāt
    koṭiguṇita phalaṃ syāddārubhiḥ kṛtāt . koṭikoṭiguṇaṃ
    puṇyaṃ phalaṃ syādiṣṭakāmaye” maṭha0 ta0 pu0 . vāstu-
    yāge ‘ākāśapade’ iṣṭakāropācāraḥ vāstu yāga-
    śabde dṛśyaḥ .

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 214.
    iṣṭakā , strī, (iṣa + takan + ṭāp .) gṛhādi-
    nirmmāṇārthadagdhamṛttikākhaṇḍaḥ . iti
    citivyavahāre līlāvatī . iṭa iti bhāṣā .
    tadgṛhaguṇaḥ .

    Renou Vocabulaire du rituel védique

    ☞ p. 35.

    Tāntrikābhidhānakośa

    ☞ vol. 1, p. 216.