ati + atikrame saka0 “nātyeti “sakṛdāhṛtā” smṛtiḥ “ṣaḍa-
śītimukhe'tīte” “atīte cottarāyaṇe” smṛtiḥ “atha cet
pañcamīṃ rātrimatītya paratobhavet” śuddhita0 smṛtiḥ abhi +
ati + ābhimukhyenātikrame saka0 “yo'sya svargoṃloko'-
rjitobhavet tamabhyatyeti” śata0 brā0 12, 5, 2, 8, .
vi + ati + viśeṣeṇātikrame “vyatītakālastvahamabhyupetaḥ”
adhi + cintane gatyarthasya prāptyarthatvāt jñānārthanācca lābhe
jñāne ca . ikavat
anu + anugamane saka0 . “ādityaṃ vā astaṃyāntamanye devā
anuyanti” śata0 brā0 11, 6, 2, 4 . “śrutānvito daśaratha
ityudāhṛtaḥ” bhaṭṭiḥ santatasambandhe agvayaḥ “tadanvaye
śuddhibhati” raghuḥ śābdabodhopayogisambandhabhede ca .
“sākāṅkṣaśabdairyo bodhastadarthānvayagocaraḥ “śabdaśakti0
sama + anu samyaga'nvaye . “tattusamanvayāt” pā0 sū0 .
antar + antargatau antarāyaḥ antareti iḍ śabde 919 pṛ0 udā0
apa + apagamane apasaraṇe aka0 “anupetamapetakṛtyam” bhāga0
“dhruvamapāye'pādānam” “apāye yadudāsīnam” bharttṛha0
“satve niviśate'paiti” bhāṣyakā0 vi + viśeṣeṇa vigame
“vyapaiti dadataḥ svadhā” smṛtiḥ “smṛtyācāravyapetena mārgeṇā-
dharṣitaḥ paraiḥ” yā0 smṛtiḥ .
api + prāptau saka0 “svamapīto bhavatīti svapitītyāca
te” śrutiḥ “pañca nadyaḥ sarasvatīmapiyanti sasrotasaḥ” vāj0
laye aka0 apyayaḥ apītiḥ “apītau darśanāt” “svāpya-
yāt” śā0 sū0
abhi—āmimukhyena gatau saka0 “dehān yatheṣṭamabhyeti hitve-
māṃ mānuṣīṃ tanum” abhi + upa + ābhimukhyena prāptau saka0 .
“vyatītakālastahamabhyupetaḥ” raghuḥ “yaccetasā na gaṇitaṃ tadi-
hābhyupaiti” udbhaṭaḥ svīkāre “abhyupetya casuśrūṣām” smṛtiḥ
ava—avagame, jñāne, saka0 “avaimi te sāramataḥ khalu tvām”
kumā0 . adhogatau aka0 . anu + ava + santatasambandhe . anva-
vāyaḥ . vi + ava + vyavadhāne “gārhapatyāhavanīyau na vyave-
yāt” kātyā0 1, 8, 2 3 . “nāntarā yajñāṅgāni vyave-
yāt” śrutiḥ “anumatyā vyaveyāt” smṛtiḥ strīpuṃsayoḥ saṃbho-
gārthavyāpāre vyavāyaḥ . sam + ava + samyaksambandhe ayutasiddhva-
rūpasaṃbandhe . sa cāvayavāvayavinoḥ, guṇaguṇinoḥ, kriyā-
kriyāvatoḥ jātivyaktyośca sambandhaḥ . samavetaḥ samavāyaḥ .
“saṃyuktasamavāyataḥ tatrāpi samavetānām” bhāṣā0 .
sambandhamātre ca “ete ha vai rātrī sarvvārātrayaḥ samavayanti”
śata0 brā0 11, 1, 7, 4, sāṃhatye, “senāyāṃ samavetāye sainyāste”
amaraḥ “dharmmakṣetre kurukṣetre samavetāyuyutsavaḥ” gītā .
ā—āgamane saka0 . “pañcālanāṃ samitimeyāya” “stabdha-
eyāya” tasmāllokāt punaraityasmai lokāya” chā0
u0 “yūnaḥ sthaviraāyati” manuḥ anu + ā + samyaggamane
saka0 . abhi + ā + abhyāgamane ābhimukhyenāgatau
“gaṅgāmabhyehi satataṃ prāpsyase siddhimuttamām” bhā0 anu0
26 a0 . ud + ā + udgamane . upa + ā . samopāgamane .
prati + ā + pratyāgamane “pratyāyatyāṃ rātrau” śata0 brā0 2,
3, 403 . “nainamete raśmayaḥ pratyāyanti” śata0 brā0 14,
8, 6, 3 .
ud—udgatau aka0 . “udeti savitā tāmrastāmra evāstameti
ca” sā0 da0 . udayaḥ . utkramaṇe aka0 . udeti
havai sarvebhyaḥ pāpmabhyoya evaṃ veda” chā0 u0 . abhi +
ud + ābhimukhyenodgatau “kiñcidabhyudite ravau” ma0 ta0 pu0 .
prati + ud pratyudyānena gatau “pratyadiyāya pārvvatī” kumā0
sam + ud samyagudaye “yaṣādityaḥsamudyan vai tamaḥ pūrvvaṃ vyapo-
hati” bhā0 va0 206 a0 . “ekakāryyasamudyantau kṛṣṇau
yuddhe'parājitau” bhā0 sabhā0 1 a0 . sāṃhatye ca samudayaḥ
upa + samīpagamane prāptau ca “upeyuṣāṃ mokṣapathaṃ manīṣiṇām”
māghaḥ “yogo paraṃ sthānamupaiti divyam” gītā upāyaḥ
dura + durgame .
nir—nirgamane . “rniyadantravibhūṣitam” durgādhyānam . niragācchatruhastaṃ tvam” bhaṭṭiḥ
parā—pretabhāvaprāptau paretaḥ . palāyane ca “yaḥ paraiti
sa jīvati” pratipattau “naiva śreyo dhārtarāṣṭraḥ paraiti”
bhā0 vana0 5 a0 .
pari—vyāptau saka0 parītaḥ “pavitraṃ paryyoṣi viśvataḥ” ṛ0 7,
106, 14, parikramaṇe “pradakṣiṇamagniṃ parītya” gṛhya0 .
paripāṭhyām paryyāyaḥ “jihvā paryyeti me sukham” bhā0
ādi0 152 a0 .
anu + pari + paripāṭyā anugamane “saṃvatsara etadṛtavo'nupariyanti” atha0 15, 17, 8 .
ā + pari abhimukhyenavyāptau vi + pari + vyutkramaprāptau
viparyyayaḥ “viparyyayantau vā etāvagniṃ bhavataḥ” śata0
7, 2, 1, 15 . “viparītamatonyathā” jyoti0 . “nimittāni
ca paśyāmi viparītāni keśava!” gītā
pra + paralokagatau aka0 pretaḥ “pretya saṃjñāsti” kaṭho0
apagatau ca “tasmāttadātṛṇṇāt praiti rasaḥ” vṛha0 u0 .
prakarṣeṇa gatau saka0 “prayanti sarvavījāni ropyamāṇāni
caiva ha” bhā0 va0 191 a0 .
abhi + pra + abhilāṣe “karmaṇā yamabhipraiti sa sampradānam”
pā0 abhiprāyaḥ “abhipretārthasiddhirmaṅgalam” raghu0 .
prati + pratigamane “sarastatodvaitavanaṃ pratīyuḥ” “rājñaḥ pratī-
yāya guroḥ sakāśam” raghuḥ pratīyuṣā pūrdadṛśe janena”
bhaṭṭiḥ . jñāne pratyayaḥ pratītiḥ . “uccāvacā jāna-
padadharmā grāmadharmāśca tān vivāhe pratīyāt” āśva0
pa0 “sarvohyātmāstīti pratyeti na nāhamasmīti” “sarvo-
loko nāhamasmīti pratīyāt” śā0 bhā0 “kalahaṃsamālāḥ
pratīyire śrotrasukhairninādaiḥ” bhaṭṭiḥ . vikhyātau “so'yaṃ
vaṭaḥśyāmaiti pratītaḥ” raghuḥ “taṃ pratītaṃ svadharmeṇa”
manuḥ “catubargaphalaprāptirhi kāvyataḥ—pratītaiva” sā0 da0
viśvāse “patiḥ pratītaḥ prasavīnmukhīṃ priyām” raghuḥ “bala-
vadapi śikṣitānāmātmanyapratyayaṃ cetaḥ” “valavadapi dūyamānaṃ
pratyāpayatīva māṃ hṛdayam” śaku0 “tāḥ khacāritramuddiśya
pratyāyayatu maithilī” raghuḥ .
sam + prati + samyagjñāne niścaye samyagviśvāse ca . “kiṃ tatkathaṃ
vetyupalabdhasaṃjñāvikalpayanto'pi na saṃpratīyuḥ” bhaṭṭiḥ .
vi + vigame kariṣye “pitaraḥ kāmaṃ “vyetu vomānasojvaraḥ” bhā0
ā0 96 a0 “anumānaṃ dvividhaṃ vītamavītañca” sā0 kau0
“vītaśokabhayo vipro brahmaloke mahīyate” “niyato
vītavatsaraḥ” manuḥ . “vītaśokabhayakrodhaḥ” gītā .
sam + saṅgame melane aka0 “āpyāyasva sametu te viśvataḥ soma!
vṛṣṇyam” ṛ0 1, 91, 16, “pārthivāḥsarvesamīyustatra bhārata!”
bhā0 ā0 180 a0 “rākṣasau hariyugmābhyāṃ samarāyaṃ sumī-
yatuḥ” “kriṃnaryyo rākṣasaiścaiva samīyurmānurṣaiḥ saha” rāmā0
abhi + sam ābhimukhyena samyaggatau saka0 “taṃ jātamabhisa-
yanti devāḥ” atha 11, 5, 2, ṇici abodhane gamādeśaḥ .
gamayati te ajīgamat ta bodhanetu pratyā(pa)yayati te pratyāpipat
ta—pratyāyiyat ta . sani abodhane gamādeśaḥjigamiṣati
bodhe tu pratīyiyiṣati . upasargasthāvarṇṇāt parasya guṇa-
bhāvena etvaṃ prāptau vṛddhirekādeśaḥ . avaiti avaimi upaiti .
‘ayatyetīyate gatyām, adhīte'dhyeti ceṅikoḥ’ (14 ślo.) iti devaḥ . 1 āyakaḥ-yikā, 2 gamakaḥ-mikā, 3 pratyāyakaḥ-yikā, 4 jigamiṣakaḥ-ṣikā, 5 pratīṣiṣakaḥ-ṣikā;
etā-trī, āyayitā-trī, gamayitā-trī, jigamiṣitā-trī, pratīṣiṣitā-trī;
6 yan A niryan yatī, pratyāyayan-ntī, gamayan-ntī, jigamiṣan-ntī, pratīṣiṣan-ntī;
eṣyan- 7 ntī-tī, pratyāyayiṣyan-ntī-tī, gamayiṣyan-ntī-tī, jigamiṣiṣyan-
ntī-tī, pratīṣiṣiṣyan-tī-ntī;
— pratyāyayamānaḥ, pratyāyayiṣyamāṇaḥ; -- 8 parīt-parītau-parītaḥ; — --
itaṃ- B itaḥ-itavān, 9 upetaḥ, pratyāyitaḥ, avagamitaḥ, jigamiṣitaḥ, pratīṣitaḥ-tavān;
ayaḥ, āyaḥ, gamaḥ, 1 itvaraḥ, A upeyivān 2, īyivān B, samīyivān- 3 upeyuṣī, 4 atyayī, 5 atyāyaḥ, jigamiṣuḥ, jigamayiṣuḥ, parīṣiṣuḥ;
etavyam, 6 upaitavyam, pratyāyayitavyam, gamayitavyam, jigamiṣitavyam, pratīṣiṣitavyam;
ayanīyam, pratyāyanīyam, gamanīyam, jigamiṣaṇīyam, pratīṣiṣaṇīyam; C ityam 7, anabhyāśamityaḥ 8, pratyāyyam, avagamyam, jigamiṣyam, pratīṣiṣyam;
īṣadayaḥ, -durayaḥ-svayaḥ, īṣadāyaḥ-īṣadavagamaḥ-ityādi; -- 9 īyamānaḥ, pratyāyyamānaḥ, avagamyamānaḥ, 10 jigāṃsyamānaḥ, pratīṣyamāṇaḥ;
āyaḥ, A nyāyaḥ 1, 2 paryāyaḥ, B 3 adhyāyaḥ, samayaḥ, 4 anvayaḥ, udayaḥ,
nyayaḥ, vyayaḥ, C abhyudayaḥ, nyāyaḥ 5 avagamaḥ, pratyāyaḥ;
etum, pratyāyayitum, gamayitum, jigamiṣitum, pratīṣiṣitum; 6 ityā, apītiḥ, 7 samitiḥ, itiḥ, samit 8, pratyāyanā, avagamanā, jigamiṣā, jigamayiṣā, pratīṣiṣā, pratyāyayiṣā;
ayanam, 9 antarayaṇam (vartate), antarayano (deśaḥ), pratyāyanam, avagamanam, jigamiṣaṇam, pratīṣiṣaṇam;
itvā, āyayitvā, gamayitvā, jigamiṣitvā, īṣiṣitvā;
upetya-parītya, pratyāyya, 10 avagamayya, avajigamiṣya, pratīṣiṣya;
āyam 2, itvā 2, pratyāyam 2, āyayitvā 2, 1 avagamam 2 avagāmam 2 gamayitvā 2,
— — — — jigamiṣam 2, jigamiṣitvā 2, pratīṣiṣam 2; īṣiṣitvā 2;
[Footnote]1. ‘aco ñaṇati’ (7-2-115) iti vṛddhau āyādeśaḥ .
[Footnote]2. ‘ṇau gamirabodhane’ (2-4-46) iti gamādeśaḥ . amantatvānmittvena upadhāhrasvaḥ .
[Footnote]3. iṇo bodhanārthakatvāt ‘abodhane’ (2-4-46) ityuktyā gamādeśābhāvaḥ .
[Footnote]4. ‘sani ca’ (2-4-47) iti gamādeśaḥ . ‘gameriṭ parasmaipadeṣu’ (7-2-58) ityatra
‘parasmaipadeṣu’ ityasya taṅānayorabhāve—ityarthakatayā atra sana iḍ bhavati .
[Footnote]5. ‘sani ca’ (2-4-47) ityatrāpi ‘abodhane’ ityanuvṛttyā gamādeśābhāve, ajādi-
tvād ‘ajāderdvitīyasya’ (6-1-2) iti dvitīyasyaikāco dvitve, ‘ajjhanagamāṃ
sani’ (6-4-16) iti dīrghaḥ .
[Footnote]6. ‘iṇo yaṇ’ (6-4-81) iti yaṇādeśaḥ .
[Footnote]A. ‘niryatsphuliṅgākuladhūmarāśiṃ kiṃ brūhi bhūmau pinaṣāma bhānum . ādantaniṣpī-
ḍitapītaminduṃ ṣṭhīvāma śuṣkekṣulatā'sthikalpam’ .. bha. kā. 12-18.
[Footnote]7. ‘ācchīnadyornum’ (7-1-80) iti numāgamasya vaikalpikatvāt rūpadvayam .
[Footnote]8. ‘ṣatvatukorasiddhaḥ’ (6-1-86) ityanena ekādeśaśāstrasyāsiddhatvāt tuk .
[Footnote]B. ‘ahṛta dhaneśvarasya yudhi yaḥ sametamāyo dhanaṃ tamahamito vilokya bibudhaiḥ kṛtotta-
māyodhanam .’ bha. kā. 10-36.
[Footnote]9. ā + itaḥ etaḥ, upa × eta = iti sthite ‘etyedhatyūṭhsu’ (6-1-89) iti vṛddhiṃ
bādhitvā, ‘omāṅośca’ (6-1-95) iti pararūpam .
[Footnote]1. ‘iṇnaśijisartibhyaḥ—’ (3-2-163) iti tacchīlādiṣu kvarap . tuk .
[Footnote]A. ‘rāvaṇaḥ śuśruvān śatrūn rākṣasānabhyupeyuṣaḥ . svayaṃ yuyutsayāṃcakre prākārāgre
niṣedivān ..’ bha. kā. 14-22.
[Footnote]2. ‘upeyivānanāśvān—’ (3-2-109) iti kvasupratyayānto nipātitaḥ . ‘upa’
ityasyāvivakṣitatvāt-samīyivān-īyivān-ityādyapi siddhyati . ‘dīrgha
iṇaḥ kiti’ (7-4-69) iti dīrghaḥ .
[Footnote]B. ‘nivṛtte bharate dhīmān atre rāmastapovanam . prapede pūjitastasmin daṇḍakāraṇya-
mīyivān ..’ bha. kā. 4-1.
[Footnote]3. ‘ugitaśca’ (4-1-6) iti ṅīp . ‘vasoḥ samprasāraṇam’ (6-4-131) iti
samprasāraṇam .
[Footnote]4. ‘jidṛkṣiviśrīṇ—’ (3-2-157) ityanena tacchīlādiṣu iniḥ .
[Footnote]5. ‘śyādvyadhāśrusaṃsratīṇ—’ (3-1-141) iti ‘ati’ ityupasṛṣṭādasmāt kartari ṇaḥ
pratyayaḥ .
[Footnote]6. ‘etyedhatyūṭhsu’ (6-1-89) iti vṛddhiḥ .
[Footnote]C. ‘ādṛtyastena vṛtyena stutyo juṣyeṇa saṅgataḥ . ityaḥ śiṣyeṇa guruvat gṛdhyamarthamavā-
psyasi’ bha. kā. 6-55.
[Footnote]7. ‘etistuśās—’ (3-1-109) iti kyapi tuk .
[Footnote]8. ‘itye'nabhyāśasya’ (vā-6-3-70) iti pūrvapadasya mum .
[Footnote]9. ‘akṛtsārvadhātukayo—’ (7-4-25) riti dīrghaḥ .
[Footnote]10. ‘ajjhanagamāṃ sani’ (6-4-16) iti dīrghaḥ . ātmanepadaparakatvāt sano neṭ .
[Footnote]A. ‘narakasyāvatāro'yaṃ pratyakṣo'smākamāgataḥ . aceṣṭā yadihānyāyāt anenātsyā-
mahe vayam ..’ bha. kā. 7-82.
[Footnote]1. saṃjñāyām ‘adhyāyanyāya—’ (3-3-122) ityādinā ghāpavādo ghañ nipātitaḥ .
nyāya iti śāstrasya saṃjñā . nyeti—niścinoti iti śāstrayuktyādiratra nyāyaḥ .
na abhreṣaḥ .
[Footnote]2. ‘parāvanupātyaya iṇaḥ’ (3-3-38) iti ajapavādo ghañ . kramasyānatikramo'nupā-
tyayaḥ .
[Footnote]B. ‘nyāyyaṃ yadyatra tat kāryaṃ paryāyeṇāvirodhibhiḥ . niśopaśāyaḥ kartavyaḥ phalo-
ccāyaśca saṃhataiḥ ..’ bha. kā. 7-41.
[Footnote]3. ‘adhyāyanyāya—’ (3-3-122) ityādinā ghāpavādo ghañ nipātitaḥ . saṃjñāyām
[Footnote]4. ‘erac’ (3-3-56) iti bhāve'c . evaṃ ‘abhyudaya’ iti yāvadac pratyayaḥ .
[Footnote]C. ‘nirākariṣṇurdvijakuñjarāṇāṃ tṛṇīkṛtāśeṣaguṇo'timohāt . pāpāśayān abhyudayā-
rthamārcchīt prāgbrahmarakṣaḥpravarān daśāsyaḥ ..’ bha. kā. 11-44.
[Footnote]5. ‘parinyornīṇordyūtābhreṣayoḥ’ (3-3-37) iti ghañ . abhreṣo'skhalanam . nyāye sthitaḥ .
[Footnote]6. ‘saṃjñāyāṃ samajaniṣadanipatamanavidaṣuñśīṅbhṛñiṇaḥ’ (3-3-99) iti striyāṃ
bhāve kyap .
[Footnote]7. bāhulakāt ktinnapi—ityātreyaḥ . samitiḥ = sabhā .
[Footnote]8. ‘saṃpadāditvāt—’ (3-3-94) striyāṃ bhāvādau kvip . samit = yuddhaḥ .
[Footnote]9. ‘ayanaṃ ca’ (8-4-25) ityadeśe ṇatvam . deśaviśeṣe tu na—antarayano deśaḥ .
‘antaśśabdasyāṅkividhiṇatveṣu upasargatvaṃ vaktavyam’ (vā. 1-4-58) iti
vacanāt upasargatvam . ‘kṛtyaca’ (8-4-29) ityanenaiva siddhe, deśe ṇatvābhāvāya
‘ayanaṃ ca’ (8-4-25) iti sūtrārambhaḥ .
[Footnote]10. ‘lyapi laghupūrvāt’ (6-4-56) iti ṇerayādeśaḥ .
[Footnote]1. ‘ciṇṇamulordīrgho'nyatarasyām’ (6-4-93) iti ṇamuli dīrghavikalpaḥ .