• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • iṇ


    Vācaspatyam

    ☞ p. 921, col. 1.
    iṇ ṇit iṅobhedārtham adā0 para0 saka0 aniṭ . eti
    itaḥyanti . iyāt ihi ait āyan agāt iyāya
    īyatuḥ īyuḥ iyayiya iyetha īyiva . etā eṣyati aiṣyat
    etavyama ayanīyam ityam . etā, āyakaḥ itaḥ itiḥ
    ayanam ayaḥ āyaḥ'yan īyivān īyuṣī . ityā
    itvā upetya . “stanayanneti nānadat” ṛ0 1, 140, 5,
    “itaḥ sma maitrāvaruṇau kimetau?” bhaṭṭiḥ “ahañca bhāṣya-
    kāraśca kuśāgrīyadhiyāvubhau, naiva śabdāmbudheḥ pāram”
    kalāpapa0 “emīdeṣāṃ niṣkṛtaṃ jāriṇīva” ṛ0 10, 34, 5,
    “āyannāpo'yanamicchamānāḥ” ṛ0 3, 33, 7, “agāt
    sarājaṃ jalamabhyayodhyam” “īyurbharadvājamunerniketam”
    “tatpṛṣṭhataḥ praṣṭhamiyāya namraḥ” bhaṭṭiḥ “suvṛdrathovarttate yan”
    ṛ0 1, 183, 2 “yanti vā āpa etyāditya eti candramā
    yanti nakṣatrāṇi” śata0 brā0 11, 5, 7, 10 “māmevaiṣyatya
    saṃśayam” “māmevaiṣyati kaunteya!” iti ca gītā “apī0
    dānīṃ sa gharmmātmā iyānmedarśanam rahaḥ” bhā0 ā0 82 a0
    karmmaṇi īyate “indromāyābhiḥ pururūpaīyate” śrutiḥ
    “vanitayā'nitayā” rajanīvadhūḥ” raghuḥ

    ati + atikrame saka0 “nātyeti “sakṛdāhṛtā” smṛtiḥ “ṣaḍa-
    śītimukhe'tīte” “atīte cottarāyaṇe” smṛtiḥ “atha cet
    pañcamīṃ rātrimatītya paratobhavet” śuddhita0 smṛtiḥ abhi +
    ati + ābhimukhyenātikrame saka0 “yo'sya svargoṃloko'-
    rjitobhavet tamabhyatyeti” śata0 brā0 12, 5, 2, 8, .
    vi + ati + viśeṣeṇātikrame “vyatītakālastvahamabhyupetaḥ”

    adhi + cintane gatyarthasya prāptyarthatvāt jñānārthanācca lābhe
    jñāne ca . ikavat

    anu + anugamane saka0 . “ādityaṃ vā astaṃyāntamanye devā
    anuyanti” śata0 brā0 11, 6, 2, 4 . “śrutānvito daśaratha
    ityudāhṛtaḥ” bhaṭṭiḥ santatasambandhe agvayaḥ “tadanvaye
    śuddhibhati” raghuḥ śābdabodhopayogisambandhabhede ca .
    “sākāṅkṣaśabdairyo bodhastadarthānvayagocaraḥ “śabdaśakti0
    sama + anu samyaga'nvaye . “tattusamanvayāt” pā0 sū0 .

    antar + antargatau antarāyaḥ antareti iḍ śabde 919 pṛ0 udā0

    apa + apagamane apasaraṇe aka0 “anupetamapetakṛtyam” bhāga0
    “dhruvamapāye'pādānam” “apāye yadudāsīnam” bharttṛha0
    “satve niviśate'paiti” bhāṣyakā0 vi + viśeṣeṇa vigame
    “vyapaiti dadataḥ svadhā” smṛtiḥ “smṛtyācāravyapetena mārgeṇā-
    dharṣitaḥ paraiḥ” yā0 smṛtiḥ .

    api + prāptau saka0 “svamapīto bhavatīti svapitītyāca
    te” śrutiḥ “pañca nadyaḥ sarasvatīmapiyanti sasrotasaḥ” vāj0
    laye aka0 apyayaḥ apītiḥ “apītau darśanāt” “svāpya-
    yāt” śā0 sū0

    abhi—āmimukhyena gatau saka0 “dehān yatheṣṭamabhyeti hitve-
    māṃ mānuṣīṃ tanum” abhi + upa + ābhimukhyena prāptau saka0 .
    “vyatītakālastahamabhyupetaḥ” raghuḥ “yaccetasā na gaṇitaṃ tadi-
    hābhyupaiti” udbhaṭaḥ svīkāre “abhyupetya casuśrūṣām” smṛtiḥ

    ava—avagame, jñāne, saka0 “avaimi te sāramataḥ khalu tvām”
    kumā0 . adhogatau aka0 . anu + ava + santatasambandhe . anva-
    vāyaḥ . vi + ava + vyavadhāne “gārhapatyāhavanīyau na vyave-
    yāt” kātyā0 1, 8, 2 3 . “nāntarā yajñāṅgāni vyave-
    yāt” śrutiḥ “anumatyā vyaveyāt” smṛtiḥ strīpuṃsayoḥ saṃbho-
    gārthavyāpāre vyavāyaḥ . sam + ava + samyaksambandhe ayutasiddhva-
    rūpasaṃbandhe . sa cāvayavāvayavinoḥ, guṇaguṇinoḥ, kriyā-
    kriyāvatoḥ jātivyaktyośca sambandhaḥ . samavetaḥ samavāyaḥ .
    “saṃyuktasamavāyataḥ tatrāpi samavetānām” bhāṣā0 .
    sambandhamātre ca “ete ha vai rātrī sarvvārātrayaḥ samavayanti”
    śata0 brā0 11, 1, 7, 4, sāṃhatye, “senāyāṃ samavetāye sainyāste”
    amaraḥ “dharmmakṣetre kurukṣetre samavetāyuyutsavaḥ” gītā .

    ā—āgamane saka0 . “pañcālanāṃ samitimeyāya” “stabdha-
    eyāya” tasmāllokāt punaraityasmai lokāya” chā0
    u0 “yūnaḥ sthaviraāyati” manuḥ anu + ā + samyaggamane
    saka0 . abhi + ā + abhyāgamane ābhimukhyenāgatau
    “gaṅgāmabhyehi satataṃ prāpsyase siddhimuttamām” bhā0 anu0
    26 a0 . ud + ā + udgamane . upa + ā . samopāgamane .
    prati + ā + pratyāgamane “pratyāyatyāṃ rātrau” śata0 brā0 2,
    3, 403 . “nainamete raśmayaḥ pratyāyanti” śata0 brā0 14,
    8, 6, 3 .

    ud—udgatau aka0 . “udeti savitā tāmrastāmra evāstameti
    ca” sā0 da0 . udayaḥ . utkramaṇe aka0 . udeti
    havai sarvebhyaḥ pāpmabhyoya evaṃ veda” chā0 u0 . abhi +
    ud + ābhimukhyenodgatau “kiñcidabhyudite ravau” ma0 ta0 pu0 .
    prati + ud pratyudyānena gatau “pratyadiyāya pārvvatī” kumā0
    sam + ud samyagudaye “yaṣādityaḥsamudyan vai tamaḥ pūrvvaṃ vyapo-
    hati” bhā0 va0 206 a0 . “ekakāryyasamudyantau kṛṣṇau
    yuddhe'parājitau” bhā0 sabhā0 1 a0 . sāṃhatye ca samudayaḥ

    upa + samīpagamane prāptau ca “upeyuṣāṃ mokṣapathaṃ manīṣiṇām”
    māghaḥ “yogo paraṃ sthānamupaiti divyam” gītā upāyaḥ

    dura + durgame .

    nir—nirgamane . “rniyadantravibhūṣitam” durgādhyānam . niragācchatruhastaṃ tvam” bhaṭṭiḥ

    parā—pretabhāvaprāptau paretaḥ . palāyane ca “yaḥ paraiti
    sa jīvati” pratipattau “naiva śreyo dhārtarāṣṭraḥ paraiti”
    bhā0 vana0 5 a0 .

    pari—vyāptau saka0 parītaḥ “pavitraṃ paryyoṣi viśvataḥ” ṛ0 7,
    106, 14, parikramaṇe “pradakṣiṇamagniṃ parītya” gṛhya0 .
    paripāṭhyām paryyāyaḥ “jihvā paryyeti me sukham” bhā0
    ādi0 152 a0 .

    anu + pari + paripāṭyā anugamane “saṃvatsara etadṛtavo'nupariyanti” atha0 15, 17, 8 .

    ā + pari abhimukhyenavyāptau vi + pari + vyutkramaprāptau
    viparyyayaḥ “viparyyayantau vā etāvagniṃ bhavataḥ” śata0
    7, 2, 1, 15 . “viparītamatonyathā” jyoti0 . “nimittāni
    ca paśyāmi viparītāni keśava!” gītā

    pra + paralokagatau aka0 pretaḥ “pretya saṃjñāsti” kaṭho0
    apagatau ca “tasmāttadātṛṇṇāt praiti rasaḥ” vṛha0 u0 .
    prakarṣeṇa gatau saka0 “prayanti sarvavījāni ropyamāṇāni
    caiva ha” bhā0 va0 191 a0 .

    abhi + pra + abhilāṣe “karmaṇā yamabhipraiti sa sampradānam”
    pā0 abhiprāyaḥ “abhipretārthasiddhirmaṅgalam” raghu0 .

    prati + pratigamane “sarastatodvaitavanaṃ pratīyuḥ” “rājñaḥ pratī-
    yāya guroḥ sakāśam” raghuḥ pratīyuṣā pūrdadṛśe janena”
    bhaṭṭiḥ . jñāne pratyayaḥ pratītiḥ . “uccāvacā jāna-
    padadharmā grāmadharmāśca tān vivāhe pratīyāt” āśva0
    pa0 “sarvohyātmāstīti pratyeti na nāhamasmīti” “sarvo-
    loko nāhamasmīti pratīyāt” śā0 bhā0 “kalahaṃsamālāḥ
    pratīyire śrotrasukhairninādaiḥ” bhaṭṭiḥ . vikhyātau “so'yaṃ
    vaṭaḥśyāmaiti pratītaḥ” raghuḥ “taṃ pratītaṃ svadharmeṇa”
    manuḥ “catubargaphalaprāptirhi kāvyataḥ—pratītaiva” sā0 da0
    viśvāse “patiḥ pratītaḥ prasavīnmukhīṃ priyām” raghuḥ “bala-
    vadapi śikṣitānāmātmanyapratyayaṃ cetaḥ” “valavadapi dūyamānaṃ
    pratyāpayatīva māṃ hṛdayam” śaku0 “tāḥ khacāritramuddiśya
    pratyāyayatu maithilī” raghuḥ .

    sam + prati + samyagjñāne niścaye samyagviśvāse ca . “kiṃ tatkathaṃ
    vetyupalabdhasaṃjñāvikalpayanto'pi na saṃpratīyuḥ” bhaṭṭiḥ .

    vi + vigame kariṣye “pitaraḥ kāmaṃ “vyetu vomānasojvaraḥ” bhā0
    ā0 96 a0 “anumānaṃ dvividhaṃ vītamavītañca” sā0 kau0
    “vītaśokabhayo vipro brahmaloke mahīyate” “niyato
    vītavatsaraḥ” manuḥ . “vītaśokabhayakrodhaḥ” gītā .

    sam + saṅgame melane aka0 “āpyāyasva sametu te viśvataḥ soma!
    vṛṣṇyam” ṛ0 1, 91, 16, “pārthivāḥsarvesamīyustatra bhārata!”
    bhā0 ā0 180 a0 “rākṣasau hariyugmābhyāṃ samarāyaṃ sumī-
    yatuḥ” “kriṃnaryyo rākṣasaiścaiva samīyurmānurṣaiḥ saha” rāmā0

    abhi + sam ābhimukhyena samyaggatau saka0 “taṃ jātamabhisa-
    yanti devāḥ” atha 11, 5, 2, ṇici abodhane gamādeśaḥ .
    gamayati te ajīgamat ta bodhanetu pratyā(pa)yayati te pratyāpipat
    ta—pratyāyiyat ta . sani abodhane gamādeśaḥjigamiṣati
    bodhe tu pratīyiyiṣati . upasargasthāvarṇṇāt parasya guṇa-
    bhāvena etvaṃ prāptau vṛddhirekādeśaḥ . avaiti avaimi upaiti .

    Kṛdantarūpamālā

    ☞ p. 68.
    (68) “iṇ gatau” (II-adādiḥ-1045-aniṭ. saka-para-)

    ‘ayatyetīyate gatyām, adhīte'dhyeti ceṅikoḥ’ (14 ślo.) iti devaḥ . 1 āyakaḥ-yikā, 2 gamakaḥ-mikā, 3 pratyāyakaḥ-yikā, 4 jigamiṣakaḥ-ṣikā, 5 pratīṣiṣakaḥ-ṣikā;

    etā-trī, āyayitā-trī, gamayitā-trī, jigamiṣitā-trī, pratīṣiṣitā-trī;

    6 yan A niryan yatī, pratyāyayan-ntī, gamayan-ntī, jigamiṣan-ntī, pratīṣiṣan-ntī;

    eṣyan- 7 ntī-tī, pratyāyayiṣyan-ntī-tī, gamayiṣyan-ntī-tī, jigamiṣiṣyan-

    ntī-tī, pratīṣiṣiṣyan-tī-ntī;

    — pratyāyayamānaḥ, pratyāyayiṣyamāṇaḥ; -- 8 parīt-parītau-parītaḥ; — --

    itaṃ- B itaḥ-itavān, 9 upetaḥ, pratyāyitaḥ, avagamitaḥ, jigamiṣitaḥ, pratīṣitaḥ-tavān;

    ayaḥ, āyaḥ, gamaḥ, 1 itvaraḥ, A upeyivān 2, īyivān B, samīyivān- 3 upeyuṣī, 4 atyayī, 5 atyāyaḥ, jigamiṣuḥ, jigamayiṣuḥ, parīṣiṣuḥ;

    etavyam, 6 upaitavyam, pratyāyayitavyam, gamayitavyam, jigamiṣitavyam, pratīṣiṣitavyam;

    ayanīyam, pratyāyanīyam, gamanīyam, jigamiṣaṇīyam, pratīṣiṣaṇīyam; C ityam 7, anabhyāśamityaḥ 8, pratyāyyam, avagamyam, jigamiṣyam, pratīṣiṣyam;

    īṣadayaḥ, -durayaḥ-svayaḥ, īṣadāyaḥ-īṣadavagamaḥ-ityādi; -- 9 īyamānaḥ, pratyāyyamānaḥ, avagamyamānaḥ, 10 jigāṃsyamānaḥ, pratīṣyamāṇaḥ;

    āyaḥ, A nyāyaḥ 1, 2 paryāyaḥ, B 3 adhyāyaḥ, samayaḥ, 4 anvayaḥ, udayaḥ,

    nyayaḥ, vyayaḥ, C abhyudayaḥ, nyāyaḥ 5 avagamaḥ, pratyāyaḥ;

    etum, pratyāyayitum, gamayitum, jigamiṣitum, pratīṣiṣitum; 6 ityā, apītiḥ, 7 samitiḥ, itiḥ, samit 8, pratyāyanā, avagamanā, jigamiṣā, jigamayiṣā, pratīṣiṣā, pratyāyayiṣā;

    ayanam, 9 antarayaṇam (vartate), antarayano (deśaḥ), pratyāyanam, avagamanam, jigamiṣaṇam, pratīṣiṣaṇam;

    itvā, āyayitvā, gamayitvā, jigamiṣitvā, īṣiṣitvā;

    upetya-parītya, pratyāyya, 10 avagamayya, avajigamiṣya, pratīṣiṣya;

    āyam 2, itvā 2, pratyāyam 2, āyayitvā 2, 1 avagamam 2 avagāmam 2 gamayitvā 2,

    — — — — jigamiṣam 2, jigamiṣitvā 2, pratīṣiṣam 2; īṣiṣitvā 2;

    [Footnote]1. ‘aco ñaṇati’ (7-2-115) iti vṛddhau āyādeśaḥ .

    [Footnote]2. ‘ṇau gamirabodhane’ (2-4-46) iti gamādeśaḥ . amantatvānmittvena upadhāhrasvaḥ .

    [Footnote]3. iṇo bodhanārthakatvāt ‘abodhane’ (2-4-46) ityuktyā gamādeśābhāvaḥ .

    [Footnote]4. ‘sani ca’ (2-4-47) iti gamādeśaḥ . ‘gameriṭ parasmaipadeṣu’ (7-2-58) ityatra

    ‘parasmaipadeṣu’ ityasya taṅānayorabhāve—ityarthakatayā atra sana iḍ bhavati .

    [Footnote]5. ‘sani ca’ (2-4-47) ityatrāpi ‘abodhane’ ityanuvṛttyā gamādeśābhāve, ajādi-

    tvād ‘ajāderdvitīyasya’ (6-1-2) iti dvitīyasyaikāco dvitve, ‘ajjhanagamāṃ

    sani’ (6-4-16) iti dīrghaḥ .

    [Footnote]6. ‘iṇo yaṇ’ (6-4-81) iti yaṇādeśaḥ .

    [Footnote]A. ‘niryatsphuliṅgākuladhūmarāśiṃ kiṃ brūhi bhūmau pinaṣāma bhānum . ādantaniṣpī-

    ḍitapītaminduṃ ṣṭhīvāma śuṣkekṣulatā'sthikalpam’ .. bha. kā. 12-18.

    [Footnote]7. ‘ācchīnadyornum’ (7-1-80) iti numāgamasya vaikalpikatvāt rūpadvayam .

    [Footnote]8. ‘ṣatvatukorasiddhaḥ’ (6-1-86) ityanena ekādeśaśāstrasyāsiddhatvāt tuk .

    [Footnote]B. ‘ahṛta dhaneśvarasya yudhi yaḥ sametamāyo dhanaṃ tamahamito vilokya bibudhaiḥ kṛtotta-

    māyodhanam .’ bha. kā. 10-36.

    [Footnote]9. ā + itaḥ etaḥ, upa × eta = iti sthite ‘etyedhatyūṭhsu’ (6-1-89) iti vṛddhiṃ

    bādhitvā, ‘omāṅośca’ (6-1-95) iti pararūpam .

    [Footnote]1. ‘iṇnaśijisartibhyaḥ—’ (3-2-163) iti tacchīlādiṣu kvarap . tuk .

    [Footnote]A. ‘rāvaṇaḥ śuśruvān śatrūn rākṣasānabhyupeyuṣaḥ . svayaṃ yuyutsayāṃcakre prākārāgre

    niṣedivān ..’ bha. kā. 14-22.

    [Footnote]2. ‘upeyivānanāśvān—’ (3-2-109) iti kvasupratyayānto nipātitaḥ . ‘upa’

    ityasyāvivakṣitatvāt-samīyivān-īyivān-ityādyapi siddhyati . ‘dīrgha

    iṇaḥ kiti’ (7-4-69) iti dīrghaḥ .

    [Footnote]B. ‘nivṛtte bharate dhīmān atre rāmastapovanam . prapede pūjitastasmin daṇḍakāraṇya-

    mīyivān ..’ bha. kā. 4-1.

    [Footnote]3. ‘ugitaśca’ (4-1-6) iti ṅīp . ‘vasoḥ samprasāraṇam’ (6-4-131) iti

    samprasāraṇam .

    [Footnote]4. ‘jidṛkṣiviśrīṇ—’ (3-2-157) ityanena tacchīlādiṣu iniḥ .

    [Footnote]5. ‘śyādvyadhāśrusaṃsratīṇ—’ (3-1-141) iti ‘ati’ ityupasṛṣṭādasmāt kartari ṇaḥ

    pratyayaḥ .

    [Footnote]6. ‘etyedhatyūṭhsu’ (6-1-89) iti vṛddhiḥ .

    [Footnote]C. ‘ādṛtyastena vṛtyena stutyo juṣyeṇa saṅgataḥ . ityaḥ śiṣyeṇa guruvat gṛdhyamarthamavā-

    psyasi’ bha. kā. 6-55.

    [Footnote]7. ‘etistuśās—’ (3-1-109) iti kyapi tuk .

    [Footnote]8. ‘itye'nabhyāśasya’ (vā-6-3-70) iti pūrvapadasya mum .

    [Footnote]9. ‘akṛtsārvadhātukayo—’ (7-4-25) riti dīrghaḥ .

    [Footnote]10. ‘ajjhanagamāṃ sani’ (6-4-16) iti dīrghaḥ . ātmanepadaparakatvāt sano neṭ .

    [Footnote]A. ‘narakasyāvatāro'yaṃ pratyakṣo'smākamāgataḥ . aceṣṭā yadihānyāyāt anenātsyā-

    mahe vayam ..’ bha. kā. 7-82.

    [Footnote]1. saṃjñāyām ‘adhyāyanyāya—’ (3-3-122) ityādinā ghāpavādo ghañ nipātitaḥ .

    nyāya iti śāstrasya saṃjñā . nyeti—niścinoti iti śāstrayuktyādiratra nyāyaḥ .

    na abhreṣaḥ .

    [Footnote]2. ‘parāvanupātyaya iṇaḥ’ (3-3-38) iti ajapavādo ghañ . kramasyānatikramo'nupā-

    tyayaḥ .

    [Footnote]B. ‘nyāyyaṃ yadyatra tat kāryaṃ paryāyeṇāvirodhibhiḥ . niśopaśāyaḥ kartavyaḥ phalo-

    ccāyaśca saṃhataiḥ ..’ bha. kā. 7-41.

    [Footnote]3. ‘adhyāyanyāya—’ (3-3-122) ityādinā ghāpavādo ghañ nipātitaḥ . saṃjñāyām

    [Footnote]4. ‘erac’ (3-3-56) iti bhāve'c . evaṃ ‘abhyudaya’ iti yāvadac pratyayaḥ .

    [Footnote]C. ‘nirākariṣṇurdvijakuñjarāṇāṃ tṛṇīkṛtāśeṣaguṇo'timohāt . pāpāśayān abhyudayā-

    rthamārcchīt prāgbrahmarakṣaḥpravarān daśāsyaḥ ..’ bha. kā. 11-44.

    [Footnote]5. ‘parinyornīṇordyūtābhreṣayoḥ’ (3-3-37) iti ghañ . abhreṣo'skhalanam . nyāye sthitaḥ .

    [Footnote]6. ‘saṃjñāyāṃ samajaniṣadanipatamanavidaṣuñśīṅbhṛñiṇaḥ’ (3-3-99) iti striyāṃ

    bhāve kyap .

    [Footnote]7. bāhulakāt ktinnapi—ityātreyaḥ . samitiḥ = sabhā .

    [Footnote]8. ‘saṃpadāditvāt—’ (3-3-94) striyāṃ bhāvādau kvip . samit = yuddhaḥ .

    [Footnote]9. ‘ayanaṃ ca’ (8-4-25) ityadeśe ṇatvam . deśaviśeṣe tu na—antarayano deśaḥ .

    ‘antaśśabdasyāṅkividhiṇatveṣu upasargatvaṃ vaktavyam’ (vā. 1-4-58) iti

    vacanāt upasargatvam . ‘kṛtyaca’ (8-4-29) ityanenaiva siddhe, deśe ṇatvābhāvāya

    ‘ayanaṃ ca’ (8-4-25) iti sūtrārambhaḥ .

    [Footnote]10. ‘lyapi laghupūrvāt’ (6-4-56) iti ṇerayādeśaḥ .

    [Footnote]1. ‘ciṇṇamulordīrgho'nyatarasyām’ (6-4-93) iti ṇamuli dīrghavikalpaḥ .