• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • iṅ


    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 3, p. 389.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 912, col. 2.
    iṅ adhyayane adhipūrvva eva ṅit adā0 ātma0 saka0 aniṭ .
    adhīte adhīyīta adhyaiṣṭa—adhyagīṣṭa . “adhijage, adhyai-
    ṣyata—adhyagīṣyata “yo'dhīte śaktito'nvaham” smṛtiḥ .
    “nādhīyīta kadācana” manuḥ . “adhyaiṣṭa vedāṃstridaśānayaṣṭa”
    bhaṭṭiḥ śānac adhīyānaḥ . akṛcchriṇi karttari śatṛ
    adhīyan “adhīyannātmavidvidyāṃ dhārayan maskarivratam”
    bhaṭṭiḥ adhyetavyam “śrotavyamiha śrūdreṇa nādhyetavyaṃ kadā-
    cana” . “svādhyāyo'dhyetavyaḥ” śrutiḥ . adhyayanīyam .
    adhyeyaḥ “vedaeva sadā'dhyeyaḥ” smṛtiḥ . adhyetā . adhītaḥ
    “adhītavedavedāṅgatvena” vedanta sā0 . jñānārthatvāt karttarikta
    adhītaḥ “adhīte śatasāhasram” smṛtiḥ “adhītiḥ “a-
    dhītibodhācaraṇapracāraṇaiḥ” naiṣa0 . adhyeṣyamāṇaḥ .
    “pītvāpo'dhyeṣyamāṇastu ācamet prayato'pi san” manuḥ
    māve adhītam . adhītamanena ini adhītī . “tvagutta-
    rāsaṅgavatīmadhītinīm” kumā0 adhītya “anadhītya dvijove-
    dān yo'nyatra kurute śramam” smṛtiḥ . “adhītya caturove-
    dān” purā0 . adhyayanam . “adhyayanenāviprakṛṣṭaḥ” pā0 .
    “sattāṇḍavairadhyayanaṃ vināpi” mathurā0 adhyāyaḥ “svādhyā-
    yo'dhyetavyaḥ” śrutiḥṇic adhyāpayati “aṣṭavarṣaṃ brāhmaṇa-
    mupanayīta tamadhyāpayīta” śrutiḥ adhyāpipat adhyajigapat
    “adhyāpayāmāsa pitṝn” manuḥ ṇic—san . adhyāpi-
    payiṣati—te adhijigāpayiṣati—te kevalāt san . adhi-
    jigāṃsate . adhyāpakaḥ adhyāpakaśabde udā0 adhyāpitaḥ
    “adhyāpitasyīśanasāpi nītim” kumā0 . “bhṛtakā-
    dhyāpako yaśca bhṛtakādhyāpitastathā” manuḥ .

    Kṛdantarūpamālā

    ☞ p. 66.
    (66) “iṅ adhyayane” (II-adādiḥ-1046. saka-aniṭ-ātma.)

    nityamadhipūrvaḥ . ‘ayatyetīyate gatyāṃ, adhīte'dhyeti ceṅikoḥ .’ iti

    (ślo 14) devaḥ .

    ‘dhātvarthaṃ bādhate kaścit kaścittamanuvartate . viśinaṣṭi tamevārthamupasargagatistridhā ..’

    iti kṣīrataraṅgiṇyāmuddhṛtaḥ ślokaḥ .

    adhyāyakaḥ-yikā, 1 adhyāpakaḥ-pikā, 2 adhijigamiṣakaḥ-ṣikā;

    adhyetā-trī, adhyāpayitā-trī, adhijigamiṣitā-trī;

    3 adhīyan pārāyaṇam, A adhyāpayan- 5 ntī, adhyāpayiṣyan-ntī-tī;

    4 adhīyatī, A adhyāpayan- 5 ntī, adhyāpayiṣyan-ntī-tī; 6 adhīyānaḥ, B — adhijigāṃsamānaḥ 7;

    adhyeṣyamāṇaḥ, -- 8 adhijigāṃsiṣyamāṇaḥ;

    adhītaḥ A -tam, adhyāpitaḥ, adhijigamiṣitaḥ-tavān;

    adhyayaḥ, 1 mantrādhyāyaḥ, adhyāpaḥ, adhijigamiṣuḥ, 2 adhijigāpayiṣuḥ; adhyāpipayiṣuḥ;

    adhyetavyam, adyāpayitavyam, adhijigamiṣitavyam;

    adhyayanīyam, adhyāpanīyam, adhijigamiṣaṇīyam;

    adhyeyam, adhyāpyam, adhijigamiṣyam;

    īṣadadhyayaḥ, duradhyayaḥ, svadhyayaḥ; -- 3 adhīyamānaḥ, adhyāpyamānaḥ, adhijigāṃsyamānaḥ; 4 adhyāyaḥ, 5 adhyāyaḥ, B upādhyāyaḥ, upādhyāyā, 6 upādhyāyī, C upādhyāyānī,

    adhyāpaḥ, adhijigamiṣaḥ;

    adhyetum, adhyāpayitum, adhijigamiṣitum;

    adhītiḥ, adhyāpanā, adhijigamiṣā, adhijigāpayiṣā, adhyāpipayiṣā;

    adhyayanam, adhyāpanam, adhijigamiṣaṇam;

    adhītya, adhyāpya, adhijigamiṣya;

    adhyāyam 2, adhyāpam 2, adhijigamiṣam 2;

    [Footnote]1. ‘krīṅjīnāṃ ṇau’ (6-1-48) iti

    ātve ‘artihī—’ (7-3-36) iti

    puk .

    [Footnote]2. ‘iṅaśca’ (2-4-48) iti sani

    gamiḥ . ‘gameriṭ parasmaipadeṣu’

    (7-2-58) iti iṭ . ‘parasmaipadeṣu’

    ityasya ‘taṅānayorabhāve’ ityarthaḥ .

    [Footnote]3. ‘iṅdhāryoḥ śatrakṛcchriṇi’ (3-2-130)

    iti śatā .

    [Footnote]A. ‘vācaṃyamān sthaṇḍilaśāyinaśca yuyu-

    kṣamāṇān aniśaṃ mumukṣūn . adhyā-

    payantaṃ vinayāt praṇemuḥ padgāḥ

    bharadvājamuniṃ saśiṣyam ..’ bha. kā.

    3-41.

    [Footnote]5. ‘budhayudhanaśajaneṅ—’ (1-3-86) iti

    ṇyantāt parasmaipadameva .

    [Footnote]4. ‘ugitaśca’ (6-3-45) iti striyāṃ

    ṅīp . adhīyan pārāyaṇaṃ akṛ-

    cchreṇādhīyāna ityarthaḥ .

    [Footnote]A. ‘vācaṃyamān sthaṇḍilaśāyinaśca yuyu-

    kṣamāṇān aniśaṃ mumukṣūn . adhyā-

    payantaṃ vinayāt praṇemuḥ padgāḥ

    bharadvājamuniṃ saśiṣyam ..’ bha. kā.

    3-41.

    [Footnote]5. ‘budhayudhanaśajaneṅ—’ (1-3-86) iti

    ṇyantāt parasmaipadameva .

    [Footnote]6. iyaḍ pūrvam . paścāt dīrghaḥ .

    [Footnote]B. ‘ṛgyajuṣamadhīyānān sāmanyāṃśca

    samarcayan . bubhuje devasātkṛtvā

    śūlyamukhyaṃ ca homavān ..’ bha. kā.

    4-9.

    [Footnote]7. ‘iṅaśca’ (2-4-48) iti gamādeśaḥ .

    ‘ajjhanagamāṃ sani’ (6-4-16) dīrghaḥ .

    [Footnote]8. ‘ārdhadhātukasyeṭ—’ (7-2-35)

    itīṭ .

    [Footnote]A. ‘ityaḥ svadhītopaniṣadbhireṣāmadhī-

    tyarūpaḥ sa viyan krameṇa . iyañjanaṃ

    rājapathaṃ samāyāt vātākulodbhātava-

    tākamīśaḥ ..’ dhā. kā. 2-48.

    [Footnote]1. ‘karmaṇyaṇ’ (3-2-1) ityaṇ .

    [Footnote]2. ‘ṇau ca saṃścaṅoḥ .’ (2-4-51) iti

    gādeśaḥ vā, pakṣe ātve puki adhyā-

    pipayiṣuḥ iti rūpam .

    [Footnote]3. karmaṇi yuk .

    [Footnote]4. ‘adhyāyanyāya—’ (3-3-122) iti

    saṃjñāyāṃ adhikaraṇe ghañ . ghāpa-

    vādaḥ .

    [Footnote]5. ‘iṅaśca’ (3-3-21) iti bhāvādau

    ghañ asaṃjñāyām . adhyayana-

    madhyāyaḥ .

    [Footnote]B. ‘tataḥ kapisamāhāraṃ ekaniścāyamā-

    gatam . upādhyāya ivāyāmaṃ

    sugrīvo'dhyāpipad diśām ..’ bha.

    kā. 7-34.

    [Footnote]6. ‘apādāne striyāmupasaṃkhyānaṃ tadantācca

    vā ṅīṣ’ (vā. 3-3-21) iti ṅīṣ

    vā .

    [Footnote]C. ‘mātulopādhyāyayorānug vā’ (vā.

    4-1-49.) iti striyāmānug vā .