• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • iḍ


    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 138, col. 2.
    iḍ iḍ, Ved. (only in inst., gen., abl. sing.,

    and acc. pl. iḍā and iḍas; or, according to the spell-

    ing of the Ṛg-veda, iḷā and iḷas), a refreshing draught,

    refreshment, libation offered to the gods; the flow of

    speech, the stream of sacred words and worship,

    prayer; (Sāy.) the earth, food; (iḍas or iḷas), pl.

    the object of devotion, addressed in the third or

    fourth verses of the Āprī hymns, (so used only in

    Ṛg-veda 3, 4. 3; but also erroneously referred to in

    the Brāhmaṇas &c. as if etymologically connected

    with the words īḍya, īḍita, īḷita, ‘the praiseworthy,’

    ‘the praised,’ which are used in the third or fourth

    verses of the other Āprīs as the designation of the same

    object of worship.) —Iḍas-pati, is, m., N. of Viṣṇu.

    —Iḍ-devatā, f. deity of the libation. —Iḷas-pati, is,

    m., Ved. a N. of Pūṣan. —Iḷas-pade, in the place of

    sacred libation, i. e. at the altar or place of offering.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 274, col. 3.
    iḍ f. (also written il in Veda). [il-kvip, vā lasya ḍaḥ]

    1 An offering or oblation, libation offered to the gods.

    2 Prayer, flow of speech.

    3 The earth.

    4 Food.

    5 The rainy season.

    6 The third of the five prayāgas (iḍo yajati).

    7 People or subjects.

    8 ( pl.) The object of devotion.

    Comp.

    — devatā a deity of libation.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 73.
    íḍ f. refreshing draught; libation; prayer; iḍáspáti m. lord of libation, E. of gods.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 45, col. 2.
    iḍ íḍ f. comfort; oblation, sacrificial prayer.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 164, col. 2.
    iḍ (fr. √ 1. iṣ; connected with írā, q.v.; only in inst. gen. abl. sing., and acc. pl. iḍā́ and iḍás; or, according to the spelling of the Ṛgveda, iḻā́ and iḻás), a refreshing draught, refreshment, libation offered to the gods, RV.
    ☞ p. 164, col. 2.
    the flow of speech, the stream of sacred words and worship, prayer
    ☞ p. 164, col. 2.
    (Sāy.) the earth, food, RV.; VS.
    ☞ p. 164, col. 2.
    (iḍas, or iḻas) pl. the objects of devotion (a particular form of Agni addressed in the fourth verse of the Āprī hymn, RV. i, 13), RV. iii, 4, 3
    ☞ p. 164, col. 2.
    (erroneously also referred to in the Brāhmaṇas &c. as if etymologically connected with the words īḍya, īḍita, īḻita, ‘the praiseworthy’, ‘the praised’, which are used in other passages as the designation of the same object of worship), VS.; AitBr.; ŚBr.; ĀśvŚr. &c.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 381.
    iḍ f. (also written il in Veda). [il-kvip vā lasya ḍaḥ] 1 An offering or oblation, libation offered to be gods. -2 Prayer, flow of speech. -3 The earth. -4 Food. -5 The rainy season. -6 The third of the five prayājas (iḍo yajati). -7 People or subjects. (pl.) The object of devotion. -Comp. -devatā a deity of libation.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 781.
    iḍ f. nur gebraucht im instr. gen. abl. sg. (iḻā́, iḻás); nom. (íḻas) und acc. pl. (iḻás und íḻas)

    1) Labetrank, Labung; den Göttern gegeben: Spende: āpò yaṃ vâḥ prathàmaṃ dêvàyantâ indràpānâmū̀rmimakṛ̂ṇvatèḻaḥ deren von Indra getrunkene Woge die Gottverlangenden zuerst zu Labetränken machten ṚV. 7, 47, 1. (sarasvati) sàhàsrā̀rghamìḻo atrâ bhā̀gaṃ rā̀yaspoṣàṃ yajâmāneṣu dhehi 10, 17, 9. pra dīdhîtirvìśvavā̂rā jigātì hotā̂ramìḻaḥ prâthàmaṃ yajâdhyai 3, 4, 3. iḻáspáti heisst Pūṣan 6, 58, 4. und Bṛhaspati 5, 42, 14. : pra sûṣṭùti stànayântaṃ rùvantâmìḻaspatîṃ jaritarnū̀namâśyāḥ .

    — 2) pl. Bezeichnung des Gegenstandes der Andacht, welcher in der dritten Stelle der eilf Āprī (in der vierten, wo zwölf gezählt werden) angerufen wird. Das Wort hat in dieser Bedeutung seine Anknüpfung einzig an ṚV. 3, 4, 3 (s. oben) und ist im Uebrigen eine auf Vermengung der Bedeutungen 1 und 3 beruhende, zugleich etymologisch irrige Abstraction aus dem Inhalt der betreffenden Āprī- Liederverse, welche an Agni als den zu erflehenden oder erflehten (īḍya, īḍita u. s. w.; vgl. ROTH, Erll. zu NIR. 8, 7) gerichtet sind. ìḍo bàhvīrîva yajati TS. 2, 6, 1, 4. iḍo yâjati vàrṣā èvāvârundhe 1. iḻo yajatyannaṃ vā iḻaḥ AIT. BR. 2, 4. iḻo -agna ājyasya vyantu ĀŚV. ŚR. 1, 5. athèḍo yajati varṣā vā ìḍa ìti ŚAT. BR. 1, 5, 3, 11. prajā vā iḍaḥ 4, 3. 6, 1, 8. Als pl. ist es nach diesen Vorgängen auch NAIGH. 5, 2 zu verstehen, während es von YĀSKA NIR. 8, 7 irrig für sg. m. genommen wird. Vgl. iḍa .

    — 3) übertragen gleich anderen Bezeichnungen des Fliessenden auf die Rede (vgl. sarasvatī, mahī): Ergiessung, Fluss heiliger Rede und Andacht, Strömung des Gebets: sa hàvyā mānûṣāṇāmìḻā kṛ̀tānî patyate ṚV. 1, 128, 7. agnâ ìḻā samîdhyase 3, 24, 2. ni tvā̂ dadhè varêṇyàṃ dakṣâsyèḻā sâhaskṛta 27, 10. VS. 21, 32. Besonders in der Verbindung ìḻaspàde (vgl. P. 8, 3, 53) an der Stätte heiliger Ergiessung d. h. am Altar; womit auch nach der ersten Bedeutung: am Orte der Spende zusammentrifft: (agniḥ) ìḻaspàde manûṣā̀ yatsamîddhaḥ ṚV. 2, 10, 1. ìḻaspàde pratî haryā ghṛ̀tācī̂m 10, 70, 1. 91, 1. ìḻaspàda ìṣayànnīḍyàḥ sat 6, 1, 2. 1, 128, 1. 10, 191, 1. VS. 21, 29. 28, 1. Vgl. ilāspada (sic) n. N. eines Tīrtha MBH. 3, 6047. — Verwandt mit irā und iṣ nom., aber nicht mit īḍ; vgl. iḍā .

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 202.
    íḍ, f., gleichbedeutend mit íṣ und aus ihm entstanden [s. íṣ]; 1) Labetrunk, der den Göttern als Spende ausgegossen wird; 2) Labung; 3) Ergiessung des Labetrunkes und des damit verbundenen Gebetes.

    -iḍā́ 3) {128,7}; {258,2}; {261,10}.

    -iḍás [G.] 1) hótāram {238,3}; iḍás pátis {499,4} (von Puschan); {396,14} (von Brihaspati). — 2) bhāgám {843,9}. — 3) iḍás pade {128,1}; {201,1}; {442,2}; {896,1}; {917,1}; {1017,1}.

    -iḍás [A. p.] 1) {563,1}.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 202, col. 1.
    1. íḍ f.

    — 1) Labetrank , Labung , eine den Göttern dargebrachte Spende und das dabei gesprochene Gebet. iḍáspátiḥ heissen Pūṣan , Bṛhaspati und Viṣṇu (BHĀG. P. 6,5,27).

    — 2) Pl. Bez. des 3ten oder 4ten Prayāja.

    ☞ vol. 1, p. 202, col. 1.
    2. iḍ , iḻáyati ṚV. ed. M. 1,191,6 fehlerhaft. für iláyati.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 49, col. 1.
    íḍ f. Labung, Spende, Eguss der Andacht.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 919, col. 1.
    iḍ(la) strī ila—kvip vā lasya ḍa . 1 haviṣi anne “hotā
    ramilaḥ prathamaṃ yatadhyai” ṛ0 3, 4, 3, “iḍo havīrūpāṇya-
    nnāni” bhā0 “iḍaspatirmaghavā dasmavarcāḥ” ṛ0 6, 58,
    4, “iḍaḥ annasya patiḥ” bhā0 2 bhūmau “indrapānamūrmima
    kṛṇvateḍaḥ” ṛ0 7, 47, 1, “iḍaiḍāyā bhūmeḥ” bhā0 īḍyate
    īḍa—kvip pṛ0 . 3 anne 4 varṣarttau 5 prajāsu darśapaurṇṇamāsā-
    ṅgeṣu pañcasu prayājeṣu tṛtīye 6 prayāje ca . prayājāśca
    “samidho yajati tanūnapātaṃ yajati iḍo yajati barhiryajati
    svāhākāraṃ yajatīti” śrutyuktāḥ pañca . teṣāṃ prayājatva-
    nirvacanapūrbakaṃ pañcānāmṛturūpatvamuktam yathā “ṛta
    voha vai prayājāḥ tasmāt pañca bhavanti pañca ṛtava”
    ityupakramya “tato devā arcantaḥ śrāmyantaścerustaetān prayā-
    jān dadṛśustairayajanta te ṛtūn saṃvatsaraṃ prāyajannṛtubhyaḥ
    saṃvatsarāt sapatnānantarāyaṃstasmāt prajayā prajayā ha vai
    nāmaitat yat prayājāḥ iti tatho evaiṣa etairṛtūn saṃva-
    tsaraṃ prajayatyutubhyaḥ saṃvatsarāt sapatnānantareti tasmāt
    prayājairyajate” iti prayājanirbacanena ṛturūpatvameṣā
    mabhidhāya samidādīnāṃ vasantatādirūpatvamuktaṃ tatraiva yathā
    “samidho yajati tadvasantaṃ, samindhe sa vasantaḥ samidvo'nyā-
    nṛtūn samindhe ṛtavaḥ samiddhāḥ prajāśca prajanayantyoṣadhīśca
    pacanti tadveva khalu sarvānṛtūnnirāhā'tha yajayajetyevottarā
    nāhā'jāmitāyaijāmiha kuryyādyattanūnapātaṃ yajeḍo
    yajeti vrūyāttasmādyaja yajetyevottarānāha, sa vai samidho
    yajati . vasanto vai samidvasantameva taddevā avṛñjata vasantāt
    sapatrānantarāyan vasantaṃ veṣa etadvṛṅkte vasantāt sapatnāna-
    ntareti tasmāt samidho yajati . atha tatūnapātaṃ yaja-
    ti . grīṣmo vai tanūnapādgrīṣmo hyāsāṃ prajānāṃ tanūstapati
    grīṣmameva taddevā avṛñjata grīṣmāt sapatnānantarāyan grīṣme-
    veṣa etadvṛṅkte grīṣmāt sapatnānantareti tasmāttanūnapātaṃ
    yajati . atheḍo yajati . varṣa vāiḍa iti hi varṣā
    iḍo yadidaṃ kṣudraṃ sarīsṛpaṃ grīṣmahemantābhyāṃ nityakta
    bhavati tadvarṣā īḍitamivānnamicchamānaṃ carati tasmādvarṣā
    iḍo, varṣā eva taddevā avṛñjata varṣābhyaḥ sapatnānantarāyan
    varṣā uevaiṣa etadvṛṅkte varṣābhyaḥ sapatnānantareti ta-
    smādiḍī yajati . atha barhiryajati . śaradvai barhiriti
    hi śaradbarhiryā imā oṣadhayo grīṣmahemantābhyāṃ ni-
    tyaktā bhavanti tā varṣā vardhante tāḥ śaradi barhiṣo rūpaṃ
    prastīrṇāḥ śere tasmāccharadbarhiḥ śarada meva taddevā avṛñjata
    śaradaḥ sapatnānantarāyañcharadaṃ veṣa etadvṛṅkte śaradaḥ sapatnā-
    nantareti tasmādbarhiryajati . atha svāhāsvāheti yajati .
    anto vaiṣa yajñasya svāhākāro'nta ṛtūnāṃ hemanto vasantāddhi
    parārddho'ntenaiva tadantaṃ devā avṛñjatāntenāntāt sapatnānanta-
    rāyannanteno eveṣa etadantaṃ vṛṅkte'ntenāntāt sapatnānantareti
    tasmāt svāhāsvāheti yajati” śata0 brā0 1, 5, 3, 11 . sami-
    dādīnāṃ niruktyantaraṃ pradarśya prajārūpatvamiḍastatroktaṃ
    yathā “sa vai samidho yajati . prāṇā vai samidhaḥ prā-
    ṇānevaitat samindhe prāṇairhyayaṃ puruṣaḥ samiddhastasmādabhimṛ-
    śeti brūyādyadyupatāpī syātsa yadyuṣṇaḥ syādeva tāvacchaṃseta
    samiddho hi sa tāvadbhavati yadyu śītaḥ syānnāśaṃseta .
    tatprāṇāneyāsminnetaddadhāti tasmāt samidho yajati .
    atha tanūnapātaṃ yajati . retovai tanūnapādreta evaitatsiñcati
    tasmāttanūnapātaṃ yajati . atheḍo yajati prajāvā iḍo
    yadā vai retaḥ siktaṃ prajāyate'tha tadīḍitamivānnami-
    cchamānaṃ carati tat prevaitajjanayati tasmādiḍo yajati .
    atha barhiryajati . bhūmā vai barhirmūmānamevaitat prajanayati
    tasmādbarhiryajati . atha svāhāsvāheti yajati . hemanto
    vā ṛtūnāṃ svāhākāro hemanto hīmāḥ prajāḥ svaṃ
    vaśamupanayate tasmāddhemantānmlāyatnyoṣadhayaḥ pra vanaspatīnāṃ
    palāśāni mucyante pratitarāmiva vayāṃsi bhavantyadhastarā-
    miva vayāṃsi patanti vipatitalomeva pāpaḥ puruṣo
    bhavati hemantohīmāḥ prajāḥ svaṃ vaśamupanayate” . śata0
    brā0 1, 5, 4, 3 . ṛtūnāṃ pañcaprayājabhāgitvamagnitaḥ
    prārthanayaiva jātam ityapyuktaṃ tatraiva “ṛtavoha vai deveṣu yajñe
    bhāgamīṣire āno yajñe bhajata mā no yajñādantargatāstve-
    va no'pi yajñe bhāga iti . tadvai devā na jajñuḥ . ta ṛtavo-
    deveṣvajānasvasurānupāvatantāpriyāndevātāṃ dviṣato bhrātṛ-
    vyān . te haitāmedhitumedhāñcakrire . yāneṣāmetāmanu
    śṛṇvanti kṛṣanto ha smaiva pūrvve vapantoyanti lununto'-
    pare mṛṇantaḥ śaśvaddhaibhyo'kṛṣṭapacyā evauṣadhayaḥ pecire .
    tadvai devānāmāgaāsa . kanīyainnvatodviṣandviṣate'rā-
    tīyati kimvetāvanmātramupajānīta yathedamito'nyathā
    saditi . te hocuḥ ṛtūnevānumantrayāmahā iti ke
    neti prathamānevainān yajñe yajāmeti . sahāgniruvāca .
    āyayanmāṃ purā prathamaṃ yajatha kvāhaṃ bhavānīti na tvāmā-
    yatanāccyāvayāma iti te yadṛtūnabhihvayamānāathāgni-
    māyatanānnācyāvayaṃstasmādagniracyutono ha vā āyatanā
    ccyavate yasminnāyatane bhavati ya evametamagnimacyyutaṃ veda .
    te devā agnimabruvan . pare hyenāṃstvamevānumantrayasveti sa
    hetyāgniruvāca, ṛtavo'vidaṃ vai vo deveṣu yajñe bhāgamiti
    kathaṃ no'vida iti prathamāneva vo yajñe yakṣyantīti . ta
    ṛtavo'gnimabruvan ā vayaṃ tvāmasmāsu bhajāmo yo no
    deveṣu yajñe bhāgamavida iti sa eṣo'gnirṛtuṣvābhaktaḥ sami-
    dho agne tanūnapādagna iḍo agne barhiragne svāhāgni-
    miti” śata0 brā0 1, 6, 1, 7, 8 . prayājaiścarantītyupakramya “iḍa
    agna ājyasya vyantviti tṛtīyaḥ” āśru0 śrau0 . “iḍaspade
    samidhyase” yaju0 15, 30 “iḍḥpṛyivyāḥ” vedadī0 .

    Whitney Roots

    ☞ p. 8.

    √ iḍ A root iḍ is perhaps to be assumed on account of the nouns íḍ V.+ and íḍā V.+