• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ayutasiddha


    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 86, col. 1.
    a-yuta—siddha mfn. (in phil.) proved to be not separated (by the intervention of space), proved to be essentially united (as organic bodies, &c.)

    Vācaspatyam

    ☞ p. 345, col. 1.
    ayutasiddha tri0 yutaḥ pṛthagbhūtaḥ san siddho na bhavati na0 ta0 .
    kāraṇakapālāderapṛthagbhūtatayā siddhe 1 kāryyadravye ghaṭādau
    tathābhūte vaiśeṣikoktedravyāśrite 2 guṇe 3 karmmaṇi ca tadeta-
    dayutasiddhatvaṃ kāryyadravyaguṇakarmmaṇāṃ vedāntibhirnāṅgīkri-
    yate yathā śā0 bhā0 . guṇakarmmādīnāṃ kāraṇadravyā-
    tmakatāṃ vyavasthāsya dravyaguṇāderayutasiddhatvanirāsāyoktam
    “guṇānāṃ dravyādhīnatvaṃ dravyaguṇayorayutasiddhatvāditi
    yadyucyeta tatpunarayutasiddhatvamapṛthagdeśatvaṃ vā syāt
    apṛthakkālatvaṃ vā apṛthakkhabhāvatvaṃ vā . sarvvathāpi
    nopapadyate . apṛthagdeśatve tāvat svābhyupagamovirudhyeta
    kathaṃ tantvārabdho hi paṭastantudeśo'bhyupagamyate natu paṭadeśaḥ
    praṭasya tu guṇāḥ śuklatvādayaḥ paṭadeśā abhyupagamyante na
    tantudeśāḥ tathācāhuḥ . “dravyāṇi dravyāntaramārabhante
    guṇāśca guṇāntaramiti” . tantabo hi kāraṇadravyāṇi kāryadravyaṃ
    paṭamārabhante tantugatāśca guṇāḥ śuklatvādayaḥ kāryadravye paṭe
    śuklatvādi guṇāntaramārabhante iti hi te'bhyupagacchanti .
    so'bhyupagamodravyaguṇayorapṛthagadeśatve'bhyupagamyamāne bādhyeta .
    ayāpṛthakkālatvamayutasidvatvamucyeta savyadakṣiṇayorapi
    goviṣāṇayorayutasiddhatvaṃ prasajyeta . athāpṛthaksyabhāva-
    tve tvayutasiddhatve na dravyaguṇayorātmabhedaḥ sambhavati tasya
    tādātmyenaiva pratīyamānatvāt . yutāṃsaddhayoḥ sambandhaḥ saṃ-
    yogaḥ ayutasiddhayostu samavāya ityayamabhyupagamomṛṣaiva . teṣāṃ
    prāksiddhasya kāryyāt kāraṇasyāyutasiddhatvānupapatteḥ athānya-
    tarāpekṣa evāyamabhyupagamaḥ syāt ayutasiddhasya kāryasya kāra-
    ṇena sambandhaḥ samavāya iti” evamapi prāgasiddhasyālabdhātma-
    kasya kāryasya kāraṇena sambandhonopapadyate dvayāyattatvāt
    sambandhasya . siddhaṃ bhūtvā sambadhyeta iti cet prākkāraṇa-
    sambandhāt kāryasya siddhāvabhyupagamyamānāyām yutasiddhya-
    bhāvāt kāryakāraṇayoḥ saṃyogavibhāgau na vidyate itīdamuktaṃ
    duruktaṃ syāt . yathā cotpannamātrasvākriyasya kāryyadravyasya
    vibhubhirākāśādidravyāntaraiḥ sambandhaḥ saṃyoga evāmyupamyate
    na samavāyaḥ evaṃ kāraṇadravyeṇāpi sambandhaḥ saṃyoga eva-
    syānna samavāyaḥ . nāpi saṃyogasya samavāyasya vā sambandhasya
    sambambivyatirekeṇāstitve kiñcitpramāṇamasti . sambandhi
    śabdapratyayavyatirekeṇa saṃyogasabhavāyaśabdapratyadarśanā-
    ttayorastitvamiti cenna ekatve'pi svarūpabāhyarūpāpekṣa-
    yā'nekaśabdapratyayadarśanāt . yathaiko'pi san devadattoloke
    svarūpaṃ sambandhirūpañcāpekṣyānekaśabdapratyayabhāgbhavati manu-
    ṣyobrāhmaṇaḥ śrotriyovadānyobālo yuvā sthaviraḥ pitā-
    putraḥ pautrobhrātājāmāteti . tathā caikāpi satī rekhā-
    sthānānyatvena niveśyamānaikadaśaśatasahasrādiśabdapratya-
    yabhedamanubhavati tathā sambandhinoreva sambandhiśabdapratyayavyatire-
    keṇa saṃyogasamavāyaśabdapratyayārhatvaṃ na vyatiriktaṃvastvastitve-
    netyupalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdherabhāvovastvantarasya . nāpi
    sambandhiviṣayatve sambandhaśabdapatyayayoḥ satatabhāvapasaṅgaḥ
    svarūpavāhyarūpāpekṣayetyuktottaratvāt . tathaivā'ṇvātmamanasā-
    mapradeśatvānna saṃyogaḥ sambhavati pradeśavato dravyasya pradeśavatā
    dravyāntareṇasaṃyogadarśanāt . kalpitāḥ pradeśāaṇvātmamanasā-
    mbhaviṣyantīticenna avidyamānārthasya kalpanāyāṃ sarvvārthasiddhi
    prasaṅgāt iyānevāvidyamānoviruddho'viruddhovārthaḥ kalpanīyo-
    nāto'dhikaiti niyamahetvabhāvāt kalpanāyāśca svāyattatvāt
    prabhūtatvasambhavācca . naca vaiśeṣikaiḥ kalpitebhyaḥ paḍbhyo'rthe-
    bhyo'bhyadhikāḥ śataṃ sahasraṃ vārthāna kalpayitavyā iti nivā-
    rakoheturasti . tasmādyasmai yasmai yadyadrocate tattat sidhyet .
    kaśviddayāluḥ prāṇināṃ duḥkhabahulaḥ saṃsāra evamā bhūditi ka-
    lpayet anyovāvyasanī muktānāmapi punarutpattiṃ kalpayet
    kastayornivārakaḥ syāt . kiñcānyat dvābhyāmaṇubhyāṃ nirava-
    yavābhyāṃ sāvayavasya dvyaṇukasyākāśeneva saṃśleṣānupapattiḥ
    nahyākāśasya pṛthivyādīnāñca jatukāṣṭhavat saṃśleṣo'sti .
    kāryyakāraṇadravyayorāśritāśrayabhāvo'nyathā nopapadyate pūtyava-
    śyakalpyaḥ samavāyaiti cenna itaretarāśrayatvāt . kāryyakāra
    ṇayorhi bhedasiddhāvāśritāśrayabhāvasiddhirāśritāśrayabhāva
    siddhauca tayorbhedasiddhiḥ kuṇḍavadaravaditaretarāśrayatā syāt .
    nahi kāryyakāraṇayorbhedaḥ āśritāśrayabhāvo vā vedāntavā-
    dibhirabhyupagamyate kāraṇasyaiva saṃsthānamātraṃ kāryyamityabhyu-
    pagamāt . kiñcānyat paramāṇūnāṃ paricchinnatvāt
    yāvatyodiśaḥ ṣaḍaṣṭau daśa vā tāvadbhiravayavaiḥ sāvayavāste
    syuḥ sāvayavatvādanityāśceti nityatvaniravayavatvābhyupagamo-
    bādhyeta . yāṃstvaṃ digbhedabhedinī'vayavān kalpayasi
    taeva bhama paramāṇava iti cenna sthūlasūkṣmatāratamyakrameṇā
    paraprakāratvena nāśopapatteḥ . yathā pṛthivī dvyaṇukādyapekṣayā
    sthūlatamā vastubhūtāpi vinaśyati tataḥsūkṣmaṃ sūkṣmatarañca pṛthi-
    vyekajātīyakaṃ vinaśyati tatodvyaṇukaṃ tathā paramāṇavo'pi
    pṛthivyekajātīyakatvādvinaśyeyuḥ . vinaśyanto'vayavavibhāge-
    naiva vinaśyattīticennāyaṃ doṣaḥ yadoghṛtakāṭhinyavilayanavadapi
    vināśopapattimavocāma . yathāhi ghṛtasuvarṇādīnāmavibha
    jyamānāvayavānāmapyagnisaṃyogāt dravabhāvāpattyā kāṭhinya-
    vināśobhavati evaṃ paramāṇunāmapi paramakāraṇabhāvāpattyā-
    vināśomaviṣyati . tathā kāryyārambho'pi nāvayavayavasaṃyo-
    genaiva kevalena bhavati kṣīrajalādīnāmantareṇāpyavayava-
    saṃyogāntaraṃ daghihimādikāryyārambhadarśanāt” . vṛ0 u0
    bhā0 satkāryavyavasthāpanoddeśe “dviniṣṭhatvāt sambandhasyāyuta-
    siddhānāmadoṣa iti cet na . bhāvābhāvayorayutasi-
    ddhatvānupapatteḥ . bhāvabhūtayorhi yutasiddhatā'yutasiddhatā
    vā syānna tu bhāvābhāvayorvā tasmāt sadeva kāya prāgutpa-
    tteriti siddham” . “yutasiddhayorajjughaṭayormithaḥsaṃyoge
    pṛthaksiddhirapekṣyate ayutasiddhānāṃ parasparaparihāreṇa pratī-
    tyanarhāṇāṃ kāryakāraṇādīmāṃ mithoyoge'pṛthakasiddhyabhāvo
    na doṣamāvahatīti śaṅkate ayuteti” ānandagiriḥ .
    “dravyāśrayeṣvapi guṇeṣu” bhā0 5, 38, vākhyāyāṃ mallināthaḥ
    dravyāśrayeṣvapi ayutasiddhatvāt dravyasamavetatvācca dravyādhī
    nasattākeṣu satsvapīti .