• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ayanasaṃkrānti


    Vācaspatyam

    ☞ p. 339, col. 2.
    ayanasaṃkrānti strī ayanena rāśicakrasya paścāt, prāgvā-
    gatyā kṛtā saṃkrāntirgrahāṇāṃ prabhāpuñjasya sañcāraḥ sam +
    krama—ktin . calasaṃkrāntau, saṃkrāntistrividhā madhyā-
    calā acalā ceti bhedāt madhyānupadaṃ bakṣyate meṣādi-
    bhirdvādaśabhiḥ sthānairvibhaktasya nirādhāratayā sthitasya rāśi-
    cakrasya dolāyamānatayā prāk paścādvā nirddiṣṭameṣādi-
    sthānāt paścāt pūrvvaṃ vā rāśyantare maṇḍalagatiṃ
    vināpi grahāṇāṃ prabhāpuñjamātrasaṃcāraḥ calasaṃkrāntiḥ
    aniyatasthānatayā calatvāt . nirddiṣṭarāśisthāneṣu
    grahāṇāṃ maṇḍalasañcāraḥ acalasaṃkrāntiḥ rāśisaṃkrānti-
    riti cocyate tasyā niyatamekasthānaeva jāyamānatvāda-
    calatvam . anayaiva saṃkrāntyā yathā māsādivyavahāre
    na doṣaḥ calasaṃkrāntyā tu bahavoṃ doṣāstathā nirūpyate
    tathā hi grahāṇāmākrāntarāśito rāśyantarakramaṇa
    saṃkrāntirityucyate sā ca dvidhā madhyamā spaṣṭā ca .
    ṣaṭkarmmasaṃskṛto madhyagraho yadā rāśyantaraṃ saṃkrāṃ-
    mati tadā madhyasaṃkrāntirityucyate yadā tu spaṣṭīkṛta-
    saṃskāro graho rāśyantaraṃ gacchati sā spaṣṭasaṃkrāntirityucyate
    tatra madhyasaṃkramasya spaṣṭīkaraṇārthatvādeva tajjanitasaṃkrānteḥ
    spaṣṭīkāra evopayogāt lokaśāstrayorvyavahāre na tasya
    upayogaḥ kintu “gurorbhadhyamasaṃkrāntihīnoyaścāndravatsaraḥ .
    adhisaṃvatsarastasmin kārayenna savatrayam . varjanīyā praya-
    tnena pratiṣṭhā sarvanākinām sphuṭasaṃkrāntihīnaścet
    ke'pyāharadhimāsakam” iti kālamādhavīyadhṛtasmṛteḥ madhya-
    saṃkrānterapi adhivatsaropayogitā tadanyatra tu tasyā-
    nopayogaḥ iti spaṣṭasaṃkrāntereva lokaśāstropayogaḥ . spaṣṭa-
    saṃkrāntirapi dvividhā sāyanāṃśā nirayanāṃśā ceti bhedāt
    yadā sidvāntagaṇanayāyanāṃśasaṃskṛto grahorāśyantaraṃ gacchati
    sā sāyanāṃśā saṃkrāntiḥ . yadā tu ayanāṃśasaṃskāra-
    rahitaḥ rāśyantaraṃ gacchati sā nirayanāṃśā saṃkrānti-
    rucyate . saṃkrāntiśca “truṭeḥ sahasrabhāgoyaḥ sa kālora-
    visaṃkrama” ityuktasūkṣmakālarūpā etacca kriyaiva kāla iti
    mate anyamatetu saṃkrāntyupalakṣitastādṛśasūkṣmakālaiti
    bhedaḥ . tādṛśa sūkṣmakālasya saṃkrāntiśabdārthatve saṃkrāntiśabde
    vakṣyamāṇadānādyaṅgatvāsambhavena “mukhyābhāve pratinidhiḥ
    śāstrārthaṃ” iti nyāyena gauṇakālasyāpyadarttavyatā snānā-
    dyaṅgatvānyayānupapattyā ca tathā kalpyatve smṛtyādyuktaṃkāla-
    viśeṣa eva tadaṅgatvena kalpāte yathoktaṃ kālamādhavīye
    snānadānādyaṅgabhūte saṃkrāntikāle mukhyakalpasyāsambhavādanuka-
    lpaevādarttavyaḥ yathāhaṃ devalaḥ “saṃkrāntisamayaḥ sūkṣmodurjñeyaḥ
    piśitekṣaṇaiḥ . tadyogādapyadhaścorddhaṃ triśaṃnnāḍyaḥ pavitritāḥ”
    iti deśavyavadhānarāhityenātyantasaṃśliṣṭayoḥ pūrvvottararāśyo-
    rmadhye sūryyaḥ pūrbarāśiṃ parityajya yāvatā kālenottararāśiṃ
    praviśati sa kālaḥ yogadṛṣṭiṃ binā māṃsadṛṣṭyā durllakṣyaḥ
    ato'nuṣṭhāne mukhyasaṃkrāntikālagrahaṇāsaṃbhavāt saṃkrāntisamba-
    ndhinau pūrvvottarakālau grahītavyau saṃkrānteḥ pūrbottarayorekai-
    kasmiṃstriṃśadvaṭikāḥ puṇyā iti sāmānyata uktamiti” . tatra
    acalasaṃkrānteriva calasaṃkrānterapi puṇyakālatāsti yathoktaṃ
    tatraiva meṣādisaṃkrāntayo yasmindine bhavanti tasmāddināt
    pūrvebhya ekādaśadinebhyaḥ prācīne dine meṣāyanamevaṃ vṛṣabhāya-
    nabhityeyaṃ tanāmāṅkitasyavati tatkāle tasminnayate snānādiṣu
    puṇyakālamāha jāvāliḥ “saṃkrāntiṣu yathā kālastadīye-
    'pyayane tathā . ayane viṃśatiḥ pūrvā makare viṃśatiḥ pareti”
    makaravyatiriktaikādaśasaṃkrāntisambandhiṣvayaneṣu tattatsaṃ-
    kāntivat puṇyakālo'vagantavyaḥ makarasaṃkrāntisaṃmbandhini tva-
    yane saṃkrāntivailakṣaṇyaṃ, tadyathā makaraminne prācīnā viṃśati-
    ṣaṭikāḥ puṇyāḥ makarasaṃkrāntau tu pāścāttyā viṃśatighaṭikāḥ
    puṇyā iti” . na kevalamādityasyaiva saṃkrāntiṣvayane puṇyakālaḥ
    kintu sarveṣāmapi grahāṇāṃ nakṣatrarāśisaṃkrame puṇyakālo
    bhavati iyāṃstu viśeṣoravereva rāśisaṃkrame puṇyakālaḥ a-
    yanasaṃkrame tu candrādīnāmapi kālaviśeṣe puṇyatā yathāha
    tatraiva lyotiḥśāstre “nakṣatrarāśyoravisaṃkrame syurarvāk
    sarastādrasavandranādyaḥ puṇyāstayendostridharālavairyutā ekaiva
    nāḍī munibhiḥ śubhoktā . nāḍyaścatasraḥ sapalāḥ kujasya .
    buthasya tisraḥ palaviśvayuktāḥ . adhyarddhanāḍyaḥ palasapta-
    yuktā guroścatasraḥ sapalāśca śukre . dvināganāḍyaḥ palasapta-
    yuktāḥ śanaiścarasyābhihitāḥ supuṇyāḥ . ādyantamadhye japahoma-
    dānaṃ kurvannavāpnoti surendradhāmeti” . ayamarthaḥ ādityasya
    rāśinakṣatragamane arvāk parataśca ṣoḍaśa ghaṭikāḥ puṇyakālaḥ
    tathā candrasyāpi ghaṭikaikā palāni ca trayodaśārvākparataśva-
    puṇyakālaḥ . evaṃ maṅgalasya catasro ghaṭikāḥ palamekaṃ ca
    puṇyakālaḥ tathā budhasya tisro ghaṭikāścaturdaśa palāni ca
    puṇyakālaḥ vṛhaspaterapi sārddhacatasro ghaṭikāḥ sapna palāni
    ca puṇyakālaḥ . śukrasya catasro ghaṭikāḥ palamekañca puṇyakālaḥ
    śanaiścarasya dvyaśītighaṭikāḥ palāni ca sapna puṇyakālaḥ .
    pīyūṣaghārāyāṃ tu jaiminivacanatvena etadvacanamupanyastam .
    meṣāyanādiṣu saṃkrāntisphuṭīkaraṇañca muhūrttacintāmaṇau “tathā-
    yanāṃśāḥ kharasāhatāśca spaṣṭārkagatyā vihṛtādinādi . meṣā-
    ditaḥ prāk calasaṃkramāḥ syurdāne japādau bahupuṇyadāste” .
    yathā rāśisaṃkramāḥ bahupuṇya dāstathā calasaṃkramā apīti
    dyotanāya tathāśabdaḥ . ayanāṃśāḥ ṣaṣṭhyā guṇyā spaṣṭayā
    sūryyagatyā vihṛtāḥ labdhairdinādyaiḥ dinaghaṭīpalaiḥ kalāṃ
    kṛtvā meṣādidvādaśarāśisaṃkramaṇakālāt prākcalasaṃkramāścala
    saṃkrāntayaḥ calasaṃkramadāne brāhmaṇebhyo dakṣiṇādāne japādau
    japaśrādvahomādau bahupuṇyadā bhavanti taduktaṃ vaśiṣṭhasiddhānte
    calasaṃkramayuṅmāse saṃkramoyaḥ sa saṃkramaḥ ajāgalastana iva
    rāśisaṃkrāntirucyate” pulastyaḥ “ayanāṃśasaṃskṛtobhānurgole-
    carati sarvadā amukhyā rāśisaṃkrāntistulyaḥ kālavidhistayoḥ .
    snānadānajapaśrāddhavratahomādikarmmaṇi yat kṛtaṃ calasaṃkrā-
    ntāvakṣayaṃ puruṣo'śnute” iti ratnamālāyām “yāvadbhiraṃśaira-
    yanacyutiḥ syāttadbhogyakālena divākarasya . cyutirbhavedviṣṇupa-
    dādikānāṃ rahasyametanmunibhiḥ pradiṣṭamiti” ayanośā-
    nayanañca ayanaśabde darśitam . tattadrāśyādimārgeṣu sūryyādi
    tejaḥpuñjasañcāraścalasaṃkramomaṇḍalamadhyasaṃparkaśca rāśisaṃkrama
    itiviṣayaviyekaḥ tadyathā rathyāyāṃ prāk paścādvā nīyamānasya
    dīpasyāgredīpaprabhā yasminpradeśe gacchati tasminneva pradeśe
    kṣaṇāntareṇa dīpo'pi gacchati evaṃ sarveṣāmapi grahāṇāṃ
    casasaṃkramā draṣṭavyāḥ nanvevaṃ calasaṃkramasya mukhyatve tenaiva
    mānena pañcāṅgagaṇanā syāt iti cet na aśvinyādibhānāṃ
    visaṃvādāt tathāhi sūryyākrāntarāśitaścaturddaśanatrasyaiva
    sandhyākāle prathamamudayojyotiṣe prasiddhaḥ sarvasammataśca . tatra
    yadi ayanāṃśaśodhanamantareṇaiva sūryyasya tattadrāśighaṭaka-
    nakṣatrasthitisvīkārastadā idānīmayanāṃśānusāreṇa 20, 35,
    44, etadaṃ śāditaḥ pūrbaṃ ravermeṣādau gatyāvaśyakatvāt tasya
    ca tadghaṭakanakṣatrasthitestataścaturddaśanakṣatrasya sandhyāyāṃ
    prathamodayāpattirna ca tathā dṛśyate tathā yasmin dine
    idānīmamāpūrṇimādayo dṛśyante tataḥ pūrvaṃ 20, 35, 44
    sūryyacandrayorekarāśisthatvena amāvasyāpattistataḥ pañca-
    daśe'hani pūrṇimāpattiśca nacaitat pratyakṣasaṃvādīti .
    ayanāṃśaśodhatena nirayanāṃśasaṃkramāditastu sarvvaṃ pratyakṣa
    saṃvādi . kiṃ ca sāyanasaṃkramarahitasya cāndramāsasyā'dhi-
    māsatvavyavahāraprasaṅgaḥ saṃkrāntidvayayutasya tasya kṣayasāsatvavyava-
    hāraprasaṅgaśca . evaṃ ca bahuviplavāt calasaṃkrānteḥ mukhyatve'pi
    tenaiva māsavarṣagaṇanādiśaṅkā na kāryyā prāgpradarśitapulastha
    vacanena, ayanaśabde darśitena saurāgamavākyena, “dinarātri
    pramāṇānāṃ nirṇayo na bhasaṃkramāt” ataḥ sakalakarmmāṇi”
    iti, sidvāntaśiromaṇivākyena ca smārttakarmmaviśeṣe, lagna-
    jñānādikarmmasveva tasya mukhyatvābhidhānāt na tena sarvavyavahāraḥ
    anyathā tattadviśeṣopādānaṃ vyarthaṃ syāt . ekāntena rāśi-
    saṃkramānaṅgīkāre prāguktavacanajāte rāśisaṃkrāntivat puṇya-
    kālatāmighānānupattiḥ tathā ca yathā māsavatsarāṇāmaneka-
    vidhatve'pi kriyāviśeṣe teṣāṃ grāhyatā evaṃ calasthirasaṃ-
    krāntyorapi viṣayaviśeṣe'pi grāhyatā . kiñca sāyana-
    saṃkramamātreṇa sarvavyavahāre aneke visaṃvādā pīyūṣa
    dhārāyāṃ darśitāḥ . te'pyatropadarśyante . sāyanagaṇanayā
    tvayogye'pi kāle grahaḥkadācidekanakṣatrāntare nakṣatrayora-
    ntare vopalabhyeta sūryyacandrayostu tejobahutvānnakṣatratejaḥ
    paribhabānna nakṣatrasaṃnidhāvupalambho yadyapi . tathāpi
    kadācit kṣīṇacandrasyāpyupalambhodṛśyata eva gocarādiviṣayaka
    duṣṭaphalāni ekarāśisthitagrahayogaphalāni ca virudhyeran
    grahaṇādivisaṃvādaśca . tasmānnirayanagaṇanayaiva sarvo'pi vyava
    hāro yuktaḥ yattu ajāgalastanaivetyādi prāguktavacanam
    “puṇyatvaṃrāśisaṃkrānteḥ kecidāhurmanīṣiṇaḥ naitanmama mata-
    mityādivaśiṣṭhavākyañca tat calasaṃkrānteḥ stutiparam “na
    nindāmindanīyaṃ nindati kintu vidheyaṃ stautīti” nyāyāt
    anyathā saṃkrāntiśabde darśayiṣyamāṇānāṃ rāśisaṃkrānti-
    puṇyakālatābodhakavacanānāṃ bahūrnā viplavāpatteḥ “dinapati
    saṃkramāt prāk ṣoḍaśa nāḍyastu puṇyakāṇaḥ saḥ . parataḥ
    ṣoḍaśa nāḍyaḥ snānadānakāryyeṣviti” vaśiṣṭhasyaiva vaca-
    nāntareṇa virodhaḥ syāt ayanasaṃkrāntiṣu tu antha-
    vidhasyaiva tena puṇyakālatīktestato vilakṣaṇaviṣayatvau-
    cityaṃ tādṛśavacanānām .