• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ayana

    See also ayanam, ayanaṃ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 64.
    ayana n. (-naṃ)

    1 A road, a path.

    2 The half year, that is, the sun's road north and south of the equator. See uttarāyaṇa, &c.

    3 The equinoctial and solstitial points.

    4 A Śāstra or inspired writing.

    E. iṇa to go, and lyuṭ aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 50, col. 2.
    ayana (naṃ) 1. n. A road; half year.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 46, col. 2.
    ayana ayana, i. e. i + ana, n. 1. A

    place of motion, Man. 1, 10. 2. A

    road. 3. A line, Bhag. 1, 11. 4. The

    half year, i. e. the sun's road north and

    south of the equator, Man. 4, 26. —

    Comp. Uttarā-, Man. 6, 10; and uda-

    gayana, i. e. udañc-, Man. 1, 67, n.

    the half of the year in which the sun

    is to the north of the equator. Da-

    kṣiṇā-, I. n. the half of the year

    when the sun moves to the south of

    the equator, Man. 1, 67. II. adj. ly-

    ing on the course of the sun to the

    south of the equator, Bhāg. P. 5, 23, 5.

    Gīta-, n. a procession accompanied

    by hymns, Bhāg. P. 4, 4, 5. Guṇa-, adj.

    walking the path of virtue, Bhāg. P.

    4, 21, 43. Vārttā-, m. a spy.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 78, col. 3.
    Ayana, as, ā, am (fr. rt. i), going; especially

    at the end of a compound, e. g. samudrāyaṇa, going

    to the ocean; (am), n. going, walking, walk; a road,

    a path; a place, a site (?); course, circulation,

    period; final emancipation; a commentary, treatise;

    N. of certain sacrificial performances; the sun's

    road north and south of the equator, the half

    year; the equinoctial and solstitial points; way,

    progress, manner; a Śāstra or inspired writing.

    —Ayana-kāla, as, m. the interval between the equi-

    noxes. —Ayana-devatā, f. a deity or an idol placed

    near a road (?). —Ayana-bhāga, as, m. or aya-

    nāṃśa (°na-aṃ°), as, m. the arc between the vernal

    equinoctial point and the beginning of the fixed

    zodiac or first point in Aries. —Ayana-valana, am,

    n. deviation of the ecliptic. —Ayana-vṛtta, am,

    n. the ecliptic.
    ☞ p. 79, col. 1.
    ayana ayana, &c. See under ay, p. 78.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 120, col. 1.
    áyana, n. a going; place of going, way; course; esp. course (of the sun from one solstice to the other), i. e. half-year. [√i, 1150. 1a.]

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 155, col. 3.
    ayana a. [ay-lyuṭ]

    1 Going (at the end of comp.); yathemā nadyaḥ syaṃdamānāḥ samudrāyaṇāḥ Praśn. Up.

    2 (As a patronymic affix) Descended from; e. g. śākaṭāyana.

    — naṃ

    1 Going, moving, walking; as in rāmāyaṇaṃ.

    2 A walk, path, way, road; agastyacihnādayanāt R. 16. 44.

    3 A place, site, abode, place of resort; tā yadasyāyanaṃ pūrvaṃ Ms. 1. 10 (occurring in the derivation of the word nārāyaṇa).

    4 A way of entrance, an entrance (to (pb) an array of troops or vyūha); ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavāsthitāḥ Bg. 1. 11.

    5 Rotation, circulation period; aṃgirasāṃ ayanaṃ; iṣṭi°, paśu°.

    6 A particular period in the year for the performance of particular sacrificial or other religious works; N. of certain sacrificial performances; as gavāmayanaṃ.

    7 The sun's passage, north and south of the equator.

    8 (Hence) The period of duration of this passage, half year, the time from one solstice to another; see uttarāyaṇa and dakṣiṇāyana; cf. also sāyana and nirayaṇa.

    9 The equinoctial and solstitial points; dakṣiṇaṃ ayanaṃ winter solstice; uttaraṃ ayanaṃ summer solstice.

    10 Method, manner, way.

    11 A Śāstra, scripture or inspired writing.

    12 Final emancipation; nānyaḥ paṃthā vidyate'yanāya Śvet. Up.

    13 A commentary; treatise.

    14 The deities presiding over the ayanas.

    Comp.

    — aṃśaḥ, bhāgaḥ the are between the vernal equinoctial point and the beginning of the fixed zodiac or first point in Aries.

    — kālaḥ the interval between the solstices.

    — jaḥ a month caused by ayanamsa.

    — saṃkramaḥ, saṃkrāṃtiḥ f. passage through the zodiac.

    — vṛttaṃ the ecliptic.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 39.
    áyana a. going, coming; n. motion, walk. course, esp. the sun's road between the solstitial points, also solstice, half-year; way, manner; refuge, residence.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 26, col. 1.
    ayana áy-ana, a. going, coming ; n. going;
    way; course; certain Soma sacrifice lasting
    a year; sun's course from one solstice to another;
    half-year; solstice; resting-place.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 84, col. 2.
    áyana a mfn. going, VS. xxii, 7; Nir.
    ☞ p. 84, col. 2.
    áyana n. walking, a road, a path, RV. iii, 33, 7 &c. (often ifc. cf. naimiṣāyana, puruṣāyaṇa, praśamāyana, samudrāyaṇa, svedāyana), (in astron.) advancing, precession, Sūryas.
    ☞ p. 84, col. 2.
    (with gen. [e.g. ángirasām, ādityā́nām, gavām, &c.] or ifc.) ‘course, circulation’, N. of various periodical sacrificial rites, AV.; ŚBr. &c. the sun's road north and south of the equator, the half year, Mn. &c., the equinoctial and solstitial points, VarBṛS. &c.
    ☞ p. 84, col. 2.
    way, progress, manner, ŚBr.
    ☞ p. 84, col. 2.
    place of refuge, Mn. i, 10
    ☞ p. 84, col. 2.
    a treatise (śāstra cf. jyotiṣām-ayana), L.
    ☞ p. 84, col. 3.
    áyana b See √ ay, col. 2.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 53, col. 2.
    ayana

    n. (-naṃ)

    1. A road, a path.

    2. The half year, that is, the sun's road
    north and south of the equator. See uttarāyaṇa, &c.

    3. The equinoe-
    tial and solstitial points.

    4. A Sastra or inspired writing.

    E. iṇa to
    go, and lyuṭ aff.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 209.
    ayana a. [ay-lyuṭ] Going (at the end of comp.); yathemā nadyaḥ syandamānāḥ samudrāyaṇāḥ Praśn. Up. 1 Going, moving, walking; as in rāmāyaṇam. -2 A walk, path, way, road; āyannāpo'yanamicchamānāḥ Rv.3.33.7. agastyacihnādayanāt R.16.44. -3 A place, site, abode, place of resort; Bṛi. Up.2.4.11. tā yadasyāyanaṃ pūrvam Ms.1.10 (occurring in the derivation of the word nārāyaṇa). -4 A way of entrance, an entrance (to an array of troops or vyūha); ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ Bg.1.11. -5 Rotation, circulation period; aṅgirasāṃ ayanam; iṣṭi˚, paśu˚. -6 A particular period in the year for the performance of particular sacrificial or other religious works; N. of certain sacrificial performances; as gavāmayanam. -7 The sun's passage, north and south of the equator. -8 (Hence) The period of this passage, half year, the time from one solstice to another; see uttarāyaṇa and dakṣiṇāyana; cf. also sāyana and nirayaṇa. -9 the equinoctial and solstitial points; dakṣiṇam ayanam winter solstice; uttaram ayanam summer solstice; -10 Method, manner, way. -11 A Śāstra, scripture or inspired writing. -12 Final emancipation; nānyaḥ panthā vidyate'yanāya Śvet. Up. -13 A commentary; treatise. -14 The deities presiding over the ayanas. -Comp. -aṃśaḥ, -bhāgaḥ the arc between the vernal equinoctial point and beginning of the fixed zodiac or first point of Aries. -kalāḥ The correction (in minutes) for ecliptic deviation. Sūryasiddhānta. -kālaḥ the interval between the solstices. -grahaḥ A planet's longitude as corrected for ecliptic deviation; ibid. -jaḥ a month caused by ayanāṁśa. -parivṛttiḥ Change of the ayana; sun's passage from one side of the equator to the other; ayanaparivṛttirvyastaśabdenocyate | ŚB. on MS.6.5.37. -saṃkramaḥ, -saṃkrāntiḥ f. passage through the zodiac. -vṛttam the ecliptic.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 45, col. 2.
    ayana ayana n. (i) chemin;

    action d'aller.

    Une demi-année, proprement une marche du Soleil d'un solstice à l'autre.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 77, col. 1.
    ayana- nt. fait d'aller, chemin (aussi fig.); abri; cours du soleil d'un solstice à l'autre, demi-année.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 392.
    áyana (von i)

    1) adj. gehend NIR. 2, 7. 9, 3. 10, 41. am Ende eines compositum: yathemā nadyaḥ syandamānāḥ samudrāyaṇāḥ (zum Meere hinströmend) — imāḥ ṣoḍaśa kalāḥ puruṣāyaṇāḥ (zum Geiste hinstrebend) PRAŚNOP. 6, 5. Das patronymische suff. ayana gehört ursprünglich wohl auch hierher.

    — 2) n.

    a) das Gehen, Gang; Weg AK. 2, 1, 15. H. 983. an. 3, 352. MED. n. 28. nānyaḥ panthā̂ vidyàte 'yânāya VS. 31, 18 (= ŚVETĀŚV. UP. 3, 8. 6, 15). āyànnāpo 'yânamìcchamā̂nāḥ ṚV. 3, 33, 7. àpāṃ tvāyâne sādayāmi VS. 13, 53. ànyatrā̀smadayânā kṛṇuṣva AV. 10, 1, 16. 8, 21. ŚAT. BR. 2, 4, 2, 6. NIR. 2, 25. 10, 21. KAUŚ. 140. RAGH. 16, 44. tā (āpaḥ) yadasyāyanam M. 1, 10. ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ per tramites aciei cunctos secundum ordines collocati BHAG. 1, 11. svedā́yana Schweissloch ŚAT. BR. 12, 3, 2, 5. YĀJÑ. 3, 103.

    — b) Lauf, Umlauf, περίοδος: iṣṭyayanāni sāṃvatsarikāṇi ĀŚV. ŚR. 2, 14. So dient das Wort zur Bezeichnung einer Anzahl periodischer im Laufe eines Jahres sich hinziehender Opferfeste, die ihre bes. Benennungen führen. aṅgirasāmayanam, ādityānāmayanam, dākṣiṇānāmayanam AV. 18, 4, 8. AIT. BR. 4, 17. ĀŚV. ŚR. 12, 2. ŚAT. BR. 4, 4, 5, 19. KĀTY. ŚR. 24, 4, 3. aryamṇo 'ya° ĀŚV. ŚR. 12, 6. gavāmaya° AIT. BR. 4, 17. ĀŚV. ŚR. 11, 7. KĀTY. ŚR. 24, 4, 48. 5, 2. 9. 7, 24. kuṇḍapāyināmaya° ĀŚV. ŚR. 12, 4, 7. KĀTY. ŚR. 24, 4, 20. turāyaṇa ŚĀṄKH. BR. in Ind. St. 2, 288. ĀŚV. ŚR. 2, 14. dākṣāyaṇa 2, 14. dṛtivātavatoraya° 12, 3. KĀTY. ŚR. 24, 4, 16. 34. 6, 41. dyāvāpṛthivyoraya° ĀŚV. ŚR. 2, 14. paśvayana 12, 7. mitrāvaruṇayoraya° 6. munyayana ŚĀṄKH. BR. in Ind. St. 2, 288. saṃsadāmaya° ĀŚV. ŚR. 11, 3. satrāyaṇa ŚAT. BR. 4, 4, 5, 20. sarpāṇāmayanam ĀŚV. ŚR. 12, 4.

    — c) der Lauf der Sonne (nach einer Richtung), die Zeit von einem Solstitium zum andern, Halbjahr AK. 1, 1, 3, 13. H. 158. MED. n. 28. SUŚR. 1, 19, 3. VP. 23. BRAHMA-P. in LA. 55, 13. ayanasyādau M. 4, 26. pratyayanam jedes halbe Jahr YĀJÑ. 1, 125. das Halbjahr, in dem die Sonne nach Norden sich bewegt, heisst: udagayana M. 1, 67. uttarāyaṇa 6, 10. uttaramayanam PRAŚNOP. 1, 9. das andere Halbjahr: dakṣiṇāyaṇa M. 1, 67. dakṣiṇamayanam PRAŚNOP. 1, 9. dākṣasyāyanam M. 6, 10.

    — d) das Solstitium selbst H. an. 3, 352 (gehe 'rkasyodagdakṣiṇato gatau). dakṣiṇam das Winter -, uttaram das Sommersolstitium VARĀH. BṚH. S. in Z. f. d. K. d. M. IV, 327. ayanadvayam YĀJÑ. 1, 217. ayanacalana COLEBR. Misc. Ess. II, 374. fgg.

    — e) Weg, Vorgang, Art und Weise: etannvekamayanam .. athedaṃ dvitīyam ŚAT. BR. 2, 2, 1, 22. 23. 5, 3, 10. 4, 6, 8, 7. 8. 12. 13. 5, 3, 10, 11. 11, 1, 7, 3. samena ha vā asyāyanenetaṃ bhatati ya evametadveda 12, 3, 5, 13.

    — f) Lehrbuch (śāstra): jyotiṣāmayanaṃ (gehört offenbar zu 2,a.) netraṃ niruktaṃ śrotramucyate TITHYĀDITATTVA im ŚKDR.

    — Vgl. āgrāyaṇa, rasāyana, svastyayana u. s. w.

    ☞ vol. 5, p. 1037.
    ayana

    1) samudrāyaṇa und puruṣāyaṇa sind als adj. compp. aufzufassen und gehören also zu

    2)

    a) Vgl. noch praśamāyana wandelnd in BHĀG. P. 1, 1, 15. naimiṣāyana so v. a. sich aufhaltend in 3, 20, 7. Z. 4 streiche die Worte «Das—hierher.»

    — 2)

    b) gavāmayanam s. auch u. go 1).

    — g) = sthāna Platz, Ort HALĀY. 4, 77.

    ☞ vol. 7, p. 1701.
    ayana

    2)

    a) das Vorrücken (precession) SŪRYAS. 3, 10.

    — c) SŪRYAS. 11, 1. 2. 17. 12, 51. 61. 68. 14, 9.

    — d) SŪRYAS. 3, 11. 13, 10. fg. 14, 3.

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 97.
    áyana, n., Gang, Weg [von i].

    -am {267,7}.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 102, col. 1.
    áyana

    — 1) Adj. gehend , kommend VS. 22,7.

    — 2) n.

    — a) Gang , Weg. In der Astr. das Vorrücken.

    — b) Lauf , Umlauf. Mit einem Gen. oder am Ende eines Comp. Bez. bestimmter ein Jahr und länger dauernder Soma-Opfer LĀṬY. 10,13,2. JAIM. 2,3,5.

    — c) der Lauf der Sonne nach Süden oder Norden , die Zeit von einem Solstitium zum andern , Halbjahr.

    — d) Solstitium.

    — e) Zufluchtsort , Ruhestätte M. 1,10.

    — f) Vorgang , Art und Weise.

    — g) *Bestechung GAL.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 26, col. 2.
    áyana gehend, kommend; n. Gang, Weg, Lauf.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 17, col. 2.
    ayana n. (r. i ire s. ana) via. BH. 1. 11.

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 32.
    ayana;
    adhvā panthāḥ paddhatirekapadī vartma vartanī saraṇiḥ .
    ayanaṃ padavī mārgaḥ padyā ca nigadyate nigamaḥ .. 260 ..
    2.1.1.260
    ☞ p. 87.
    ayana;
    sthaṇḍilaṃ saṃskṛtā bhūmirayanaṃ sthānamucyate .. 762 ..
    4.1.1.762

    Vācaspatyam

    ☞ p. 335, col. 2.
    ayana na0 aya—bhāve lyuṭ . 1 gatau, dakṣiṇata uttarasyām,
    uttarataśca dakṣiṇasyāṃ sūryyasya candrasya ca 2 gatau, tathāhi
    dvādaśarāśyātmakasya rāśicakrasyārddhaṃ makarāvadhimithunaparyyantam
    rāśiṣaṭkaṃ krameṇa uttarāvanataṃ tatra sthito'rkaścandro vā
    svagatyā prācīṃ gacchannapi kiñcit kiñcittiryyaggatyā
    uttarāmabhikrāmati, evaṃ karkaṭāvadhidhanuḥparyyantaṃ rāśiṣaṭkaṃ
    kremeṇa dakṣiṇāvanataṃ tatra sthito'rkaścandro vā prāgvat dakṣi-
    ṇāmevābhikrāmati seyaṃ gatirayanaśabdena jyotiṣe vyava-
    hriyate tatra sūryyasyāyanaṃ sauraiḥ ṣaḍbhirmāṃsairekaṃ bhavatīti
    ca tatraiva prasiḍvam . “ayanaviṣṇupadīṣaḍaśītaya” ityukteḥ
    3 ayanākhyasaṃkrāntau sā hi paribhāṣikāyanaśabdavācyā .
    nabhomaṇḍale pravahānilena paścādgatyā baṃbhramyamāṇasya rāśi-
    cakrasya nirādhāratayā dolāyamānatvena saptaviṃśāṃśaparyyantaṃ
    prāk paścācca gatirbhavati . krāntisthānañca aṣṭamāsā-
    dhika 66.8 ṣaṭṣaṣṭivarṣairekaikamaṃśamatītya prāk, paścādvā
    calatīti 1800 aṣṭadaśaśatavarṣaiḥ saptaviṃśāṃśaparyyantaṃ
    prākgatvā punaḥ paścāt, paścādgatvā ca punaḥ prāgavalambate .
    yadā caivaṃ rāśicakrasyāyanasthānaṃ prāk gacchati tadā rāśi-
    cakranirddiṣṭameṣādisthānāt uktakālabhedenekaikāṃśātikrameṇa
    kramaśaḥ prāci, prāktare, prāktane, vā sthāne ravyādi-
    grahāṇāṃ prabhāpuñjasañcāraḥ . yadā tu paścādavalambate tadā
    nirdiṣṭameṣādisyānāt tathaiva pare, paratare, paratame, ca sthāne
    grahāṇāṃ prabhāpuñjasañcāra iti bhedaḥ . idānīñca paścimā-
    yanaṃ tena rāśisthānāt paścādeva grahaprabhāpuñjasañcāraḥ .
    tathāca jyotighoktagaṇitarītyā mīnāntāt paścādekaviṃśāṃśe
    evedānī viṣuvādisaṃkrāntirbhavati evaṃ viṣṇupadyādīnāmapi
    tattadaṃśa eva grahaprabhāpuñjasañcāraḥ . ayañcāyanānusāreṇa graha-
    prabhāpuñjasañcārasvīkāraḥ dinamānaviśeṣasya lagnaparimāṇasya
    chāyāpadaviśeṣasya, ca bodhārthamiti siddhānte prasiddham .
    karaṇe lyuṭi . 4 uktāyanajñānasādhane śāstre, “jyoti-
    ṣāmayanañcaiveti” 5 sainyaniveśaviśeṣarūpavyūhapraveśamārge ca
    “ayaneṣu ca sarvveṣu yathābhāgamavasthitāḥ” iti gītā .
    ādhāre lyuṭ . 6 pathi, 7 gṛhe, 8 āśraye, 9 sthāne, “tā
    yadasyāyanaṃ pūrvvamiti” manuḥ . prāguktarāśicakrasya krāntivṛttā
    rambhasthānaviśeṣe 10 aṃśādau ca “tatkāle sāyanārkasyeti”
    nīlakaṇṭaḥ . tathāhi mīnānto hi yugādau ayanāṃśaprathama
    sthānaṃ tataḥprāggatyā kiyadaṃśaparyyantacalanena parāvṛtya paścādgatyā
    pūrvarāśeḥ kiyadaṃśaparyyantaṃ gatvā punaḥprāggatyā prāthamikacalana
    sthānaprāptau ayanasyaikovilakṣaṇo bhagaṇo bhavati ityevaṃ
    sthite tadbhagaṇapūraṇakālādijñāpanāya kiñcidabhidhīyate . sūrya
    siddhānte . “triṃśatkṛtyo yuge bhānāṃ cakraṃ prāka parilambate .
    tadguṇādbhūdinairbhaktāddyugaṇādyadavāpyate .. taddostrighnā daśāptāṃśā
    vijñeyā ayanābhidhāḥ . tatsaṃskṛtāṭgrahāt krānticchāyā-
    caradalādikam” iti .. “bhānāṃ cakraṃ rāśīnāṃ vṛttaṃ krānti-
    vṛttaṃ svasvavikṣepamitaśalākāgraprotanakṣatragaṇairyuktamityarthaḥ . yuge
    mahāyuge prāk pūrvvavibhāge triṃśata kṛtyastriṃśatsaṅkhyakā kṛyaḥ
    rviṃśatayaḥ ṣaṭśatamityarthaḥ . parilambate dhruvādhārabhagolasthā-
    nāt taddūramavalambate . atra parilambata ityanena bhacakra-
    pūrṇabhramaṇābhāva ukto'nyathā grahabhagaṇaprasaṅgena madhyādhi-
    kāra evaitaduktaṃ syāt . tathā ca taddūramavalambanoktyā parā-
    vṛrtya yathāsthitaṃ bhavatītyāgataṃ yathāpi svasthānāt tathaiva
    paścimato'pyavalambata iti sūcitam . evañca bhacakraṃ paści-
    mata īśvarecchayā prathamataḥ katicidbhāgaiścalati tataḥ parā-
    vṛtya yathāsthitaṃ bhavati tato'pi tadbhāgaiḥ krameṇa pūrvvataśca-
    lati tato'pi parāvṛtya yathāvasthānaṃsthitamityeko vilakṣaṇo
    bhagaṇaḥ . tena prāgityupalakṣaṇam . paścimāvalambanānuktistu
    saṃvādakāle tadabhāvāt . atra triṃśatkṛtva iti pāṭhaḥ
    prāmādikaḥ . “yuge ṣaṭśatakṛtvo hi bhacakraṃ prāgvila-
    mbate” iti somasiddhāntavirodhāt . “tat paścāccalitaṃ
    cakramiti” brahmasiddhāntokteśca . ahargaṇāt tadguṇāt ṣaṭ-
    śataguṇitād bhūdinairyugīyasūryasāvanadinairbhaktādyat phalaṃ bhaga-
    ṇādikaṃ prāpyate tasya bhagaṇatyāgena rāśyādikasya bhujaḥ kāryasta-
    smāddaśāptāṃśā daśabhirbhajanenāptabhāgāstriguṇitā ayanasaṃ-
    jñakā jñeyāḥ . bhujāṃśāstriguṇitā daśabhaktāḥ phalamaya-
    nāṃśā iti tātparyyārthaḥ . tatsaṃskṛtāt tairayanāṃśairbhacakra-
    pūrvvāparacalanavaśādyutahīnādgrahāt pūrvvāparabhacakracalanāvaga-
    mastvayanagrahasya ṣadbhāntargatānantargatatvakrameṇa krānticchā-
    yācaradalādikaṃ sādhyam . na kevalāt, biśeṣokteḥ . chāyā
    vakṣyamāṇā caradalaṃ caraṃ pūrvvādhikāroktam . ādiśabdā-
    dayanavalanamāyanadṛkkarmma saṅgṛhyate . yadyapi tatsaṃskṛtādgra-
    hāt krāntirityeva vaktavyamanyeṣāmatra tadupajīvyatvādgra-
    haṇaṃ vyarthaṃ tathāpi krāntirityuktyā kevalakrāntijñānārthaṃ
    tatsaṃskṛtagrahāt krāntiḥ sādhyā . padārthāntaropajīvyāyāḥ
    krānteḥ sādhanaṃ tu kevalādityasya vāraṇārthaṃ krāntimātraṃ
    tatsaṃskṛtāt sādhyamiti sūcakaṃ chāyācaradalādikathanam .
    īśvarecchayā krāntivṛttaṃ svamārge paścimataḥ saptaviṃśatyaṃśaiḥ
    kramopacitaiścalitaṃ tataḥ parāvṛtya svasthāna āgatya tatsthā-
    nāt pūrbataḥ saptaviṃśatyaṃśaiścalitam . tathā ca sṛṣṭyādibhūta-
    krāntiviṣuvaddṛttasampātāśritakrāntivṛttapradeśo revatyāmannaḥ
    prāgānītagrahabhogāvadhirūpaḥ svasthānāt pūrvvamaparatra vā
    krāntivṛttamārge gataḥ . viṣuvadvṛtte tu tadbhāgasya vā paścima-
    bhāgaḥ pūrvvabhāgo vā gataḥ . sampāte tadvṛttayoryāmyotta-
    rāntarābhāvāt krāntyabhāvaḥ . pūrvvasampātapradeśe tu tayo-
    ryyāmyottarāntaratvāt krāntirutpannāto yathāsthitagrahabho-
    gāt krāntirasaṅgateti sampātāvadhikagrahabhogāt krāntiryuktā
    tatra sampātāvadhikagrahabhogajñānārthaṃ pūrvvasampātāvadhikaḥ
    pūrvvādhikārokto grahamogo varttamānasampātapūrvvasampātā-
    śritakrāntivṛttapradeśayorantarabhāgairayanāṃśākhyaiḥ pūrvvasampā-
    tapradeśasya pūrvvapaścimāvsthānakrameṇa yutahīno bhavati .
    krāntyu pajīṃvyāḥ padārthā api varttamānasampātādutpannā iti
    tatsādhanamapi tatsaṃskṛtagrahāt . athāyanāṃśajñānaṃ tu ṣaṭ-
    śatabhagaṇebhyaḥ pūrvvānupātarītyāhargaṇādgrahabhogo bhagaṇā-
    dikastatra gatabhagaṇamitaṃ parapūrvvabhacakrāvalambanaṃ gatam .
    varttamānaṃ tvārambhe paścimāvalambanādrāśiṣaṭkāntargate rāśyā-
    dike paścimāvalambanamanantargate pūrbdhāvalambanam . tatrāpi
    tribhāntargagatānantargatatvakrameṇa calanaṃ parāvarttanamiti bhujaḥ
    sādhitastato navatyaṃśairyadi saptaviṃśatimāgāstadā bhujāṃśaiḥ ki
    mityanupātenaṃ guṇaharau navabhirapavartya bhujāṃśāstriguṇitā
    daśabhaktā iti sarvvamupapannam raṅga0” .. “sphuṭaṃ dṛktulyatāṃ
    gacchedayane viṣuvadvaye . prāk cakraṃ calitaṃ hidaṃ chāyārkāt
    karaṇāgate .. antarāṃśairathāvṛtya paścāccheṣaistathādhike” sū0
    si0 . “ayane dakṣiṇottarāyaṇasandhau viṣuvadvaye golasandhau
    calitaṃ cakraṃdṛktulyatāṃ dṛṣṭigocaratāṃ sphuṭamanāyasaṃ gacchet .
    tatra pratyakṣatastasmin gatyantaraṃ dvaśyata ityarthaḥ . tathā ca
    sṛṣṭyādikāle revatīyogatārāsannāvadhimeṣatulādyoḥ karka-
    makarādyorviṣuvāyanapravṛtteridānīmanyatra tatkharūpe pratyakṣe iti
    krāntivṛttaṃ calitamanyathā tadanupapatteriti bhāvaḥ . nanu
    pūrvvato'paratra vā calitamiti kathaṃ jñeyamityata āha .
    prāgiti . chāyārkādyaddine sūryasyāyanadikparāvarttanamudaye
    prācyaparasūtrasthatvaṃ vā tasmin dine'nyanmit dine vā madhyā-
    hnacchāyāto vakṣyamāṇaprakāreṇa sūryaḥ sādhyastasmādityarthaḥ .
    karaṇāgate prāguktaprakāreṇātītaḥ spaṣṭaḥ sūryastasminnityarthaḥ .
    nyūne sati antarāṃśaiḥ sūryayorantarāṃśaiścakraṃ krāntivṛttaṃ
    prāk pūrvvasmin calitamiti jñeyam . atha yadyadhike sati
    śeṣai sūryayorantarāṃśai ścakramāvṛtya parivṛtya paścāt paścimā-
    bhimukhaṃ tathā calitamiti jñeyam . atropapattiḥ . chāyāto
    vakṣyamāṇaprakāreṇa sūryyo varttamānasampātādgaṇitāgatastu
    revatītārāsannādyavadhito'tastayorantaramayanāṃśāstatra krā-
    ntivṛttasya pūrvvacalane gaṇitāgatacchāyārko'dhiko
    bhavati paścimacalane tu nyūno bhavatīti sarvvagupapannam” .
    raṅganāthaḥ .. evamayanasya prakṛtasthānāt calane
    sthite saurāgame “triṃśatkṛtyoyuge bhānā” mityukteḥ
    somasiddhānte “yuge ṣaṭśatakṛtvo hi bhacakraṃ prāk
    vilambate” ityukteśca 4320000 varṣamite yuge ṣaṭśatai-
    rvibhājite labdhaiḥ 7200 varṣaireko'yanasya bhagaṇī
    bhavatīti gamyate . evañcoktadiśā yugāditaḥ prathamaṃ
    mīnāntāt meṣasaptaviṃśatiparyantaṃ prāk gatvā tataḥ
    parivṛtya mīnaśeṣaparyantaṃ saptaviṃśatyaśairāgatya tato'pi
    paścādgatyā saptaviṃśatyaṃśaiḥ mīnacaturthāṃśaparyantamāgatya parāvṛtya
    prāggatyā punaḥ saptaviṃtyaṃśaiḥ mīnaśeṣaparyantaṃ dhāvati ityevaṃ
    caturbhiḥ saptaviṃśatyaṃśaiḥ aṣṭottaraśatāṃśaiḥ prāgpaścādgatibhedena
    eko'yanabhagaṇobhavatīti prāguktaiḥ 7200 varṣaiḥ yadi 108
    aṃśāḥ tadā ekāṃśe kimityanupātena 66 . 8 aṣṭa-
    māsāghikaṣaṭṣaṣṭivarṣairekekāṃśāyanacalanam iti pratibhāti
    tataśca yadi 66 . 8 varṣādibhiḥ 60 kalātmako'ṃśastadā eka-
    varṣeṇa kimityanupāte 54 vikalāḥ prativarṣamayana sthānacalana
    māyāti atra prāgityukteḥ sṛṣṭyādau yugādau ca prathamaṃ
    prāgeva gatirna tu paścimataḥ tathātve idānīntanāṃśavaiṣamyā-
    patteḥ . tathā hi 4320000 yuge yadi ṣaṭśatāni
    ayanabhagaṇāstadā 1728000 kṛtayuge kimityanupātena
    240 bhagaṇāḥ 1296000 tretāyuge 180 bhagaṇāḥ
    864000 dvāpare 120 bhagaṇāḥ ityevaṃ tripuge 540
    bhagaṇā gatā idānīṃ kaliyugasya varṣāgatā 4973 yadi
    7200 varṣeṣu 108 aṃśātmakībhagaṇastadā 4973 varṣeṣu
    kimiti trairāśike 74 aṃśāḥ 35 kalāḥ 44 vikalāḥ
    labdhā tathā ca 108 aṃśātmakāyanabhagaṇamadhye etāvadaṃśā-
    dayo gatā iti labhyate . tatra yadi prathamaṃ paścādgatyā bhaga-
    ṇārambhastadā mīnāntāt caturthāṃśaṃ yāvat paścādgatyā parā-
    vṛtya mīnaparyyantagamane 54 aṃśāḥ gatāḥ tata prāggatyā meṣa-
    saptaviṃ śatyaṃ śairgatisvīkāre idānīṃ meṣasya 20 . 35 . 44 aya-
    nāṃśādiḥ syāt . naca tat chāyādisaṃvādi prathamaṃ prāggati
    svīkāre tu prāggatyā prathamaṃ mīnāntāt meṣasya saptaviṃśatyaṃ
    śaparyantaṃ gatvā paścādgatyā saptaviṃśatyaṃśaiḥ mīnāntagamane
    54 aṃśāḥ gatāḥ tataḥ paścādgatyā mīnasya ete 20 . 35 . 44
    aṃśādayogatāstathā ca paścādgatyā mīnasya navamāṃśe
    idānīmayanāṃśādiriti sarvvajyotirvitsampadāyaḥ .
    ataeva etadayanāṃśamādāyaiva grahaspaṣṭādikaṃ grahaṇaṃ
    sādhyate dinamānādikañcānīyate . idīntanāḥ jyoti-
    vidāṃśiromaṇayaḥ sarvagaṇakāvataṃsāḥ paṇḍitottamāḥ śrīma-
    ntovāpudevaśāstriṇaḥ ayanacalanasya rāhudṛṣṭāntena sarvvathā
    vilomagatitayāyanabhagaṇam yadurīcakruḥ tatra virodhādikaṃ
    pradarśayiṣyate taddṛṣṭvā vidvadbhistasya pramādo'pramādo vā
    vagantavyaḥ . tathā hi chāyādinā ayanabhogasya pratibarṣaṃ
    54 vikalāḥ idānīṃ paścādayanasthānacalanaṃ ca sarvajyoti-
    rvitprasiddham . tatra kevalaṃ paścādgatyā'yanasthānacalanena
    bhacakrasya bhramaṇāṅgīkāre . yadi 54 vikalābhiḥ eko varṣastadā
    1296000 vikalātmakabhacakrabhramaṇe kati varṣā ityanu-
    pātena 24000 varṣeṣveko bhagaṇo bhavati yadi 24000
    varṣaiḥ ekobhagaṇaḥ tadā 432000 varṣātmake mahāyuge kati
    bhagaṇābhavanti ityanupātena 180 bhagaṇābhavanti .
    tataśca saurasomasiddhāntoktaṣaṭśatasaṃkhyāvirodhaḥ idānīṃ
    mīnanavāṃśe ayanasthānevirodhaśca . tathā hi tanmate rāśi-
    cakrasya kevalaṃ vilomagatyāyanabhagaṇasvīkāreṇa prāguktaṭiśā
    24000 varṣairekobhagaṇaḥ tadā 1728000 varṣātmake
    kṛtaṃyuge katītyanupātena 72 bhagaṇāḥ . 1296000
    vardhātmakatretāyām 54, 864000 dvāpare 36 ityevaṃ
    triyuge 162 bhagaṇāḥ gatāḥ idānīṃ kaleḥ 4973
    gatābdeṣu kimiti jijñāsāyām yadi 54 vikalābhireko
    varṣastadā 4973 varṣeṣu kimityanupāte 74 . 35 . 44
    aṃśādayogatāḥ ityāyāti tanmate ca mīnāntāt sarvathā
    paścādgatyā bhagaṇapūraṇasvīkāreṇa mīnāntāt 74 . 35 . 44
    aṃśāditaḥ pūrvvamayanasthānāpattiḥ tathāca mīnāntāt
    tāvadbhiraṃśaiḥ pūrvvaṃ makarasya pañcadaśāṃśe ayanāṃśādi
    syāt . na ca tathā pratyakṣādibhiravagamyate nāpi jyotirvidāṃ
    keṣāñcitsammatam ato'yanasthānena kevalavilomagatyā
    bhacakrasya bhramaṇoktiḥ sāhasameva . kiñca aticirantanakālaiḥ
    saṃvādanīye prāggatitve paścādgatitve vā ārṣa jñānaṃ vinā
    nirṇayāsambhavaḥ ataḥ saurādyāgamoktaṃ prāggatitvamanā-
    dṛtya prathamaṃ paścādgatisvīkāraḥ kevalapaścādgatisvīkāraḥ
    ayanacalanasya tadbhagaṇasaṃkhyāto viṣamakalpanañcārvāgdṛśāṃ
    āgasavirodhāt vacanamātreṇa na śraddhāya prabhavati .
    kiñca saurāgamādyuktaṃ prāggatitvaṃmanādṛtya kevalaṃ
    paścādgatitvaṃ yat svīkṛtaṃ tat sarvvavyayahāralopakam
    tithyādisādhanāṅgāyanāṃśādivilopakañca . etena iṃla-
    ṇḍiyā api jyotirvettāraḥ sṛṣṭikālasya ṣaṭsahasra-
    kālamātraparimitivādino'pi parāstāḥ . tairapi prativarṣaṃ
    54 vikalāḥ ayanāṃśabhogāḥ svīkṛtāḥ svīkṛtaśca
    ṣaṭaṣaṣṭivarṣairakāṃśabhogaḥ tathā ca 66 . 8 varṣādibhiryadi eko-
    'ṃśaḥ paścādgacchati tadā taduktasṛṣṭikāle 6000 katītya-
    nupāte 90 aṃśāḥ samāyānti tena mīnāntāt 90 aṃśāntare
    paścādgatyā dhanuḥśeṣāṃśe'yanārambhaḥ syāt tadetaddṛṣṭaviruddha-
    tvādapekṣyamevaṃmīnāntaṃ vihāya anyatra kāntivṛttārambhasthā-
    nataścalanakalpane na vinigamakamamasti iti vijātīyajyoti-
    rvidāmmatamasaṅgatameva tairapi tadavadhikrāntivṛttārambhāṃśacalana-
    svīkārāt . idānīṃ ca saṃvādyayanānusāreṇa mīnāntāt
    20 . 35 . 44 tatrānupāteprāyeṇa 1370 varṣā āyānti tatraiva
    sṛṣṭikalpanantu naiva sambhavati khrīṣṭābda 1873 kālasyatato-
    'dhikatvena tatpūrvvaṃ sṛṣṭerucitatvāt . punarbhagaṇāntarasvīkāre
    tu 24000 varṣāstato'dhikāḥ syustena 2535 varṣāḥ sṛṣṭi
    kālāḥ antataḥ syuḥ tāvatitheca kāle sarvagrahāṇāṃ meṣādau
    sthityasambhava eva iti sarvathā tanmatamanādarayaṇīyameva . prāg-
    darśitasaraṇau prīcīnasammatirapi yathā . “mṛgasaṃkrāntitaḥ
    pūrvvaṃ paścāttārādināntare . prativarṣaṃ catuḥ pañcapalamāna-
    krameṇa tu . ṣaṭṣaṣṭivatsarānekadinaṃ syādayanaṃ raveḥ . evaṃ
    catuḥpañcadinādayanārambhaṇaṃ kramāt . vyutkrameṇa ca tadvat
    syādudagyānaṃ raverdhruvam . karkisaṃkramaṇe tadvadabhitodakṣiṇāya-
    nam . ayanāṃśakrameṇaiva viṣuvārambhaṇaṃ tathā . ravisaṃkrānti-
    tomeṣatulayorabhitaḥ punaḥ” tithi0 ta0 . adhikamayana-
    saṃkrāntiśabde vakṣyate . eti sūryyodakṣiṇāmuttarāṃ
    vā'tra ādhāre lyuṭ . pūrvvoktarītyā sūryasyottara-
    dakṣiṇāgatyādhāre 11 kāle tathā ca . “tapastapasyau śiśi-
    rāvṛtuḥ madhuśca mādhavaśca vāsantikāvṛtuḥ śukraśca
    śuciśca grīṣmāvṛtuḥ athaitaduttarāyaṇaṃ devānāṃ dinaṃ nabhaśca
    nabhasyaśca vārṣikāvṛtuḥ iṣaśca ūrjaśca śāradāvṛtuḥ sahāśca
    sahasyaśca haimantikāvṛtuḥ athaitaddakṣiṇāyanaṃ devānāṃ rātriḥ”
    iti śrutau “agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam
    tatra prayātā gacchanti brahma brahmavidojanāḥ . dhūmorātri-
    stathā vahniḥ ṣaṇmāsādakṣiṇāyanamiti” gītāyāñca ṣaṇmāsā-
    nāmeva ayanatvenābhidhānāt . 12 ayanābhimānideveṣu
    “ātivāhikāstalliṅgāt” śā0 sū0 . arccirādīnāṃ
    tadamimānadevatāparatvavyavasthāpanāt “te'cirṣamabhisampadyante
    arcciṣo'haḥ ahna āpūryyamāṇapakṣam āpūryyamāṇapakṣāt
    yānudaṅṅeti tānmāsān māsebhyaḥ saṃvatsaramityupakramya
    saetān brahma gamayatīti” chā0 u0 śrutau brahma-
    gamayitṛtvokteḥ teṣāṃ cetanaparatvaucityam . “ayate yāti
    anena ṛtutrayeṇa sūryyodakṣiṇāśāmuttarāśāṃ veti
    ṛtutrayamayana tathā ca vājasaneyinaḥ pañcāgnividyāyāṃ
    dakṣiṇottaramārgayoḥ samāmananti . “yān ṣaṇmāsān
    dakṣiṇāditya eti, yān ṣaṇmāsānudaṅṅāditya etīti”
    tathā chandogā adhīyate . “yān ṣaḍdakṣiṇaiti—māsān
    tān, yān ṣaḍuttaraiti māsāṃstāniti” taittirīyāḥ kratu
    grahabrāhmaṇepaṭhanti “tasmādādityaḥ ṣaṇmāsān dakṣiṇenaiti
    ṣaḍ ttareṇaiti” evaṃcādityagatimupajīvyāyananiṣpatteḥ saura-
    mevaitat ata eva viṣṇu dharmmottare sauramānamadhikṛtyoktam
    “ṛtutrayaṃ cāyanaṃsyāditi” kecittu cāndramānenāyanadvayama-
    bhyupagacchanti “mārgamāsādikaistribhiḥ ṛtubhiḥ kalpitaḥ
    kālaḥ ṣaṇmāsātmakamuttarāyaṇaṃ jyaiṣṭhamāsādikaiḥ dakṣiṇāyana-
    miti tatra pramāṇaṃ jyotiḥ śāstrādau mṛgyaṃ śrautasmārttakarmānu-
    ṣṭhāne tu makarakarkaṭasaṃkrāntyādika evāyanadvayakāla iti
    yathoktaśrutismṛtibhyāmavagantavyam uttarāyaṇasya yāgakarmā-
    ṅgacaṃ kaṇvā adhīyate “udagayana āpūryyamāṇe pakṣe puṇyāhe
    dvādaśāhamupasadvatī bhūtvetyādi” . caulādīnāmuttarāyaṇakartta-
    vyatā gṛhyasmṛtiṣu prasiddhā . satyavrataśca devatāpratiṣṭhādīnā-
    muttarāyaṇadakṣiṇāyanayorvidhiniṣedhāvāha “devatārāmavā-
    pyādipratiṣṭhodaṅnukhe ravau . dakṣiṇābhimukhe kurvvan na tat-
    phalamavāpnuyāditi” ugnadevatānāṃ pratiṣṭhā dakṣiṇāyane
    karttavyā tathā ca vaikhānasasaṃhitāyāmabhihitam “mātṛ-
    bhairavavārāhanārasiṃhatrivikramāḥ . mahiṣāsurahantrī ca
    sthāpyā vai dakṣiṇāyana iti” kālamādhavīye mādhavaḥ .
    “saureṇa dyuniśorvāmaṃ ṣaḍaśītimukhāṃnica . ayanaṃ
    viṣuvaccaiva saṃkrānteḥ puṇyakālatā” . sū0 si0 ukteḥ
    ayanaṃ sauramānenaivetyavagamyate . kāntivṛttārambhasthāna-
    calanaṃ ca sarveṣāṃ rāśīnāṃ svasvasthānāt prāk paścādvā
    ayanāṃśānusāreṇānyatra sthāne bhavati . tasya sphuṭā-
    nayanamayanasaṃkrāntiśabde vakṣyate . “saṃkrāntiṣu yathā
    kālastadīye'pyayane tathā” kā0 mā0 smṛtiḥ . eti
    samṛddhimanenakaraṇe lyuṭ . 12 satraviśeṣe yathā gavāmayanam
    tadvivaraṇaṃ gavāmayanaśabde . ayanenanirvṛttam ayanasyedaṃvā
    aṇ . āyanam ayanasādhye ayanasambandhini ca tri0 .
    “yutāyanāṃśoḍupakoṭiśiñjinī jināṃśamaurvyā guṇitā
    vibhājitā . dyujīvayā labdhaphalasya kārmmukam bhaveccha-
    śāṅkāyanadikkamāyanamiti” āyanaṃ valanamasphuṭeṣuṇā saṅguṇaṃ
    dyugaṇabhājitaṃ hatam . pūrṇṇapūrṇṇadhṛtibhirgṛhāśritavyakṣa-
    bhodayahṛdāyanāḥ kalāḥ “asphuṭeṣuvalanākṣatistu vā
    paṣṭihṛt phalakalāḥ syurāyanāḥ” iti ca si0 śi0 . ayane
    bhavaḥ ṭhañ . āyanikaḥ ayanabhave tri0 striyāṃ ṅīp .

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 102, col. 2.
    Ayana(ṃ) = Skanda: III, †14639 (“the half year”).

    Caland & Henry Termes techniques de l’Agniṣṭoma

    ☞ p. XXV.

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 93.
    Ayana — a sādhya.

    M. 203. 11.

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 41.
    ayana (IE 7-1-2), ‘two’.