• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ayanāṃśaḥ

    See also ayanāṃśa.


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 91.
    ayanāṃśaḥ , puṃ, (ayanasya aṃśaḥ bhāgaḥ .) sūryyagativi-
    śeṣasya bhāgaḥ . athāyanāṃśalagnasādhanaṃ .
    “lagnaṃ lagnāntaraṃ kṛtvā ayanāṃśaiḥ prapūrayet .
    khānalairharate bhāgaṃ miśrayitvā dine dine” ..
    asyārthaḥ . lagnaṃ rāmogavedairityādyuktaṃ lagnāntaraṃ
    kṛtvā yathā meṣalagnaṃ 3 . 47 lagnāntaraṃ vṛṣalagnaṃ
    4 . 17 atrāntareṇa dvayorādhikyena 30 triṃśatpalaṃ
    tañcāyanāṃśaiḥ pūrayet .. ayanāṃśastu jātakārṇavoktaḥ .
    yathā, —
    “śākamekākṣivedonaṃ dviḥ kṛtvā daśabhirharet .
    labdhaṃ hīnañca tatraiva ṣaṣṭyāptāścāyanāṃśakāḥ” ..
    iti . labdhasthāne labdhena iti pāṭhaḥ siddhānta-
    rahasye .. te ca idānīṃ caitrasyaikādaśāhe sambhavāt
    ūnaviṃśatisaṃkhyakāḥ . te ca punaḥkhānalaiḥ 30 triṃ-
    śatā haret . bhāgalabdhistu ūnaviṃśatiḥ 19 .
    tañca meṣalagne miśrayitvā 4 . 6 ṣaṭpalādhika-
    daṇḍacatuṣṭayātmakaṃ meṣalagnaṃ bhavati . evaṃ vṛṣādika-
    mūhyaṃ . kintu lagnāntareṇa yatrādhikaṃ labhyate tatrā-
    dhikaṃ lagnaṃ bhavati . evaṃ yatra lagnāntareṇa hāni-
    statra lagne'pi hāniriti niṣkarṣaḥ .. * .. idānīṃ
    spaṣṭajñānārthaṃ padyena likhyate . bāṇaivado 4 . 5-
    'ṣṭavaidaiḥ śruti 4 . 48-ribhanayanairindriyaṃ 5 . 28
    -khāmbuneṣu 5 . 40-rbāṇo vedānalaiḥ 5 . 34
    -khāgnimiriṣu 5 . 30-riṣuraṅgāgnine 5 . 36
    ṣuḥkuvedai 5 . 41-rbāṇonāgendubhistu 5 . 18
    śrutirapi rasarāmai 4 . 36-rguṇāḥ saptabāṇaiḥ 3 . 57
    rāmo'śvādbhistu 3 . 47-siddhāntajamatamayanāṃśā-
    didaṃ lagnamānaṃ .. etañca tamoliptādideśīyaṃ
    prāguktāyanāṃśasādhitaṃ .. * .. aṅgena vedo 4 . 6
    meṣaḥ syāt vasuvedaiḥ sukhaṃ 4 . 48 vṛṣaḥ . muniyugmaiḥ
    śaro 5 . 27 dvandvaḥ vyomābdhibāṇa 5 . 40-karkaṭaḥ ..
    vedarāmaiḥ śaraḥ 5 . 34 siṃhaḥ kanyāṅkayummapañcakaḥ
    5 . 29 . tulā ṛṣirāmapañca 5 . 37-vṛścikaḥ
    khābdhipañcakaḥ 5 . 40 .. navacandrabāṇa 5 . 19 —
    dhanurvedarāmaiḥ sukhaṃ 4 . 34 mṛgaḥ . vasupañca-
    trayaḥ 3 . 58 kumbhaḥ ṛṣivedatrayo 3 . 47 jhaṣaḥ
    .. * .. śatrurvedaśca 4 . 6 meṣo navasukhasukha
    4-49 . -gaurmṛtyuyummaiḥ śivāsyo 5 . 28 dvandyo-
    'ṅkāpyittavāṇo 5 . 39 himakarabhavano rāma-
    rāmaiḥ kalambaḥ 5 . 33 . siṃhaḥ kanyābjarāmairiṣu
    5 . 31-riṣujasukhāgnīṣu 5 . 34-yūko'lipṛthvī
    5 . 41 vedeśāsyo'ṣṭapṛthvīsmaraharamukha 5 . 18
    kodaṇḍamāhurvarāhāḥ .. bandhū rāmaśca vedo 4 . 34
    ravisutabhavanaḥ parbbataḥ pañcarāmaḥ 3 . 57 kumbho
    mīnaśca bhuṅkte girisukhadahanaṃ 3 . 47 pratyahaṃ
    prakrameṇa . astaṃ yāmitrarāśāvanudinamavasādyañca
    rājīvanātho yadyātisma drutaṃ syādudayamanudivā-
    rātramāhurvarāhāḥ .. * .. lagnaṃ lagnāntaraṃ kṛtveti
    prakārāntareṇa yaduktaṃ tadapi padyena likhyate yathā .
    vedo'ṅgai 4 . 6-ribhavedaiḥ śruti 4 . 48-riṣuribha-
    pakṣaiḥ 5 . 28 kuvedaiśca bāṇo 5 . 41 bāṇo
    rāmānalai 5 . 33-rindriyamapi navākṣai 5 . 29
    riṣuḥ saptarāmaiḥ 5 . 37 bāṇaḥ śūnyābdhine 5 . 40
    ṣurdhṛtibhi 5 . 18 — riṣuguṇairabdhi 4 . 35-raṣṭeṣa-
    ṇāgnī 3 . 58 rāmo'śvādbhistu 3 . 47 siddhānta-
    jamatamayanāṃśādidaṃ lagnamānaṃ ..
    “caitrasyaikādaśāhe tu viṣuvārambhaṇaṃ yadā .
    tadaitallagnamānaṃ hi jñeyamanyatra sādhanāt” ..
    iti jyotiṣasaṃgrahaḥ .. (gatiḥ . gamanaṃ . mārgaḥ .
    “agastyacihnādayanāt samīpaṃ
    diguttarā bhāsvati sannivṛtte” .
    iti raghuvaṃśe . sthānaṃ . bhūmiḥ . samarasamāra-
    mbhakāle yodhānāṃ yathāpradhānaṃ yūddhabhūmau pūrvvāpa-
    rādidigvibhāgenāvasthitisthānaṃ . senāsanniveśa-
    viśeṣarūpavyūhapraveśamārgaḥ .
    “ayaneṣu ca sarvveṣu yathābhāgamavasthitāḥ .
    bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarvva eva hi” ..
    iti bhagavadgītā . āśrayaḥ . viśrāmasthānaṃ .
    “āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ .
    tā yadasyāyanaṃ pūrvvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ” ..
    iti manuḥ . gṛhaṃ . vasatiḥ . vāsasthānaṃ . śāstraṃ .
    bhāvasādhano granthaḥ .
    “śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chandasāṃ cayaḥ .
    jyotiṣāmayanañcaiva vedaṅgāni ṣaḍeva tu ..
    chandaḥ pādau tu vedasya hastaḥ kalpo'tha kathyate .
    jyotiṣāmayanaṃ netraṃ niruktaṃ śrotramucyate” ..
    iti kūrmmapurāṇe .)