ayanāṃśaḥ
See also
ayanāṃśa.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 91.
ayanāṃśaḥ , puṃ, (ayanasya aṃśaḥ bhāgaḥ .) sūryyagativi-
śeṣasya bhāgaḥ . athāyanāṃśalagnasādhanaṃ .
“lagnaṃ lagnāntaraṃ kṛtvā ayanāṃśaiḥ prapūrayet .
khānalairharate bhāgaṃ miśrayitvā dine dine” ..
asyārthaḥ . lagnaṃ rāmogavedairityādyuktaṃ lagnāntaraṃ
kṛtvā yathā meṣalagnaṃ 3 . 47 lagnāntaraṃ vṛṣalagnaṃ
4 . 17 atrāntareṇa dvayorādhikyena 30 triṃśatpalaṃ
tañcāyanāṃśaiḥ pūrayet .. ayanāṃśastu jātakārṇavoktaḥ .
yathā, —
“śākamekākṣivedonaṃ dviḥ kṛtvā daśabhirharet .
labdhaṃ hīnañca tatraiva ṣaṣṭyāptāścāyanāṃśakāḥ” ..
iti . labdhasthāne labdhena iti pāṭhaḥ siddhānta-
rahasye .. te ca idānīṃ caitrasyaikādaśāhe sambhavāt
ūnaviṃśatisaṃkhyakāḥ . te ca punaḥkhānalaiḥ 30 triṃ-
śatā haret . bhāgalabdhistu ūnaviṃśatiḥ 19 .
tañca meṣalagne miśrayitvā 4 . 6 ṣaṭpalādhika-
daṇḍacatuṣṭayātmakaṃ meṣalagnaṃ bhavati . evaṃ vṛṣādika-
mūhyaṃ . kintu lagnāntareṇa yatrādhikaṃ labhyate tatrā-
dhikaṃ lagnaṃ bhavati . evaṃ yatra lagnāntareṇa hāni-
statra lagne'pi hāniriti niṣkarṣaḥ .. * .. idānīṃ
spaṣṭajñānārthaṃ padyena likhyate . bāṇaivado 4 . 5-
'ṣṭavaidaiḥ śruti 4 . 48-ribhanayanairindriyaṃ 5 . 28
-khāmbuneṣu 5 . 40-rbāṇo vedānalaiḥ 5 . 34
-khāgnimiriṣu 5 . 30-riṣuraṅgāgnine 5 . 36
ṣuḥkuvedai 5 . 41-rbāṇonāgendubhistu 5 . 18
śrutirapi rasarāmai 4 . 36-rguṇāḥ saptabāṇaiḥ 3 . 57
rāmo'śvādbhistu 3 . 47-siddhāntajamatamayanāṃśā-
didaṃ lagnamānaṃ .. etañca tamoliptādideśīyaṃ
prāguktāyanāṃśasādhitaṃ .. * .. aṅgena vedo 4 . 6
meṣaḥ syāt vasuvedaiḥ sukhaṃ 4 . 48 vṛṣaḥ . muniyugmaiḥ
śaro 5 . 27 dvandvaḥ vyomābdhibāṇa 5 . 40-karkaṭaḥ ..
vedarāmaiḥ śaraḥ 5 . 34 siṃhaḥ kanyāṅkayummapañcakaḥ
5 . 29 . tulā ṛṣirāmapañca 5 . 37-vṛścikaḥ
khābdhipañcakaḥ 5 . 40 .. navacandrabāṇa 5 . 19 —
dhanurvedarāmaiḥ sukhaṃ 4 . 34 mṛgaḥ . vasupañca-
trayaḥ 3 . 58 kumbhaḥ ṛṣivedatrayo 3 . 47 jhaṣaḥ
.. * .. śatrurvedaśca 4 . 6 meṣo navasukhasukha
4-49 . -gaurmṛtyuyummaiḥ śivāsyo 5 . 28 dvandyo-
'ṅkāpyittavāṇo 5 . 39 himakarabhavano rāma-
rāmaiḥ kalambaḥ 5 . 33 . siṃhaḥ kanyābjarāmairiṣu
5 . 31-riṣujasukhāgnīṣu 5 . 34-yūko'lipṛthvī
5 . 41 vedeśāsyo'ṣṭapṛthvīsmaraharamukha 5 . 18
kodaṇḍamāhurvarāhāḥ .. bandhū rāmaśca vedo 4 . 34
ravisutabhavanaḥ parbbataḥ pañcarāmaḥ 3 . 57 kumbho
mīnaśca bhuṅkte girisukhadahanaṃ 3 . 47 pratyahaṃ
prakrameṇa . astaṃ yāmitrarāśāvanudinamavasādyañca
rājīvanātho yadyātisma drutaṃ syādudayamanudivā-
rātramāhurvarāhāḥ .. * .. lagnaṃ lagnāntaraṃ kṛtveti
prakārāntareṇa yaduktaṃ tadapi padyena likhyate yathā .
vedo'ṅgai 4 . 6-ribhavedaiḥ śruti 4 . 48-riṣuribha-
pakṣaiḥ 5 . 28 kuvedaiśca bāṇo 5 . 41 bāṇo
rāmānalai 5 . 33-rindriyamapi navākṣai 5 . 29
riṣuḥ saptarāmaiḥ 5 . 37 bāṇaḥ śūnyābdhine 5 . 40
ṣurdhṛtibhi 5 . 18 — riṣuguṇairabdhi 4 . 35-raṣṭeṣa-
ṇāgnī 3 . 58 rāmo'śvādbhistu 3 . 47 siddhānta-
jamatamayanāṃśādidaṃ lagnamānaṃ ..
“caitrasyaikādaśāhe tu viṣuvārambhaṇaṃ yadā .
tadaitallagnamānaṃ hi jñeyamanyatra sādhanāt” ..
iti jyotiṣasaṃgrahaḥ .. (gatiḥ . gamanaṃ . mārgaḥ .
“agastyacihnādayanāt samīpaṃ
diguttarā bhāsvati sannivṛtte” .
iti raghuvaṃśe . sthānaṃ . bhūmiḥ . samarasamāra-
mbhakāle yodhānāṃ yathāpradhānaṃ yūddhabhūmau pūrvvāpa-
rādidigvibhāgenāvasthitisthānaṃ . senāsanniveśa-
viśeṣarūpavyūhapraveśamārgaḥ .
“ayaneṣu ca sarvveṣu yathābhāgamavasthitāḥ .
bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarvva eva hi” ..
iti bhagavadgītā . āśrayaḥ . viśrāmasthānaṃ .
“āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ .
tā yadasyāyanaṃ pūrvvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ” ..
iti manuḥ . gṛhaṃ . vasatiḥ . vāsasthānaṃ . śāstraṃ .
bhāvasādhano granthaḥ .
“śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chandasāṃ cayaḥ .
jyotiṣāmayanañcaiva vedaṅgāni ṣaḍeva tu ..
chandaḥ pādau tu vedasya hastaḥ kalpo'tha kathyate .
jyotiṣāmayanaṃ netraṃ niruktaṃ śrotramucyate” ..
iti kūrmmapurāṇe .)