• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • avyavahāryya

    See also avyavahārya.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 87.
    avyavahāryya mfn. (-ryyaḥ-ryyā-ryyaṃ) Unactionable, not to be discussed in law.

    E. a neg. vyavahāryya actionable.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 68, col. 1.
    a-vyavahāryya (ryyaḥ-ryyā-ryyaṃ) a. Unaction-
    able at law.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 72, col. 1.
    avyavahāryya

    mfn. (-ryyaḥ-ryyā-ryyaṃ) Unactionable, not to be discussed in law.
    E. a neg. vyavahāryya actionable.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 470, col. 2.
    avyavahāryya tri0 vi + ava + hṛ—ṇyat na0 ta0 . śayanāsana-
    bhojanādau ekatrāvasthānāyogye patitādau “kāmato'vyava-
    hāryyastu vacanādiha jāyate” smṛtiḥ . avyavahāryyāstu pāti-
    tyahetukarmmakāriṇaḥ smṛtāvuktāvedyāsteṣāṃ saṃsargaviśeṣo'pini-
    ṣiddhaḥ yathā “yājanaṃ yonisambandhaṃ svādhyāyaṃ sahabhojanam .
    kṛtvā sadyaḥ patantyete patitena na saṃśayaḥ” devalaḥ “śaraṇā-
    gatabālastrīhiṃsakān saṃvasenna tu . cīrṇṇavratānapi sadā
    kṛtaghnasahitānapi” yā0 smṛ0 . strīghātakasyāvyavahāryyatvañca
    hīnavarṇṇopabhuktāvyatiriktaviṣayam “hīnavarṇṇopabhuktā yā
    tyājyā badhyā'pi vā bhavet” vṛha0 smṛtau tasyā badhyatvokteḥ
    atra kṛtaprāyaścittānāmapi avyavahāryyatokteḥ akṛta-
    prāyaścittānāṃ sutarāṃ tathātvam tacca śaṅkāpūrbdhaṃ prā0 ta0
    raghunandanena samarthitaṃ yathā . “pāpābhāve kathamavyavahā-
    ryyatā” iti cet yā0 smṛtau vacanādiha jāyate ityukte-
    stathātvam . tathāca kimiva vacanaṃ na kuryyāt nāsti
    vacanasyātibhāraḥ tathāhi pāpasya dve śaktī narakotpādikā
    vyavahāravirodhikā ca . tatraikataraśaktivināśe'pi
    vyavahāravirodhikā śaktirastyeveti yathoktamāpastambena
    “nāsyāsmin loke pratyāsattirvidyate kalmaṣantu vihanyate”
    iti pratyāsattirbhojanādau sānnidhyam” mitākṣarāyāntu
    kāmato vyavahāryya ityeva pāṭhaḥ tathaiva tena vyākhyāta ca
    “prāyaścittairapaityeno yadajñānakṛtaṃ bhavet . kāmato vyavahā-
    ryyastu vacanādiha jāyate” yā0 smṛ0 . “prāyaścittaiḥ vakṣya-
    māṇairajñānādyadenaḥ pāpaṃ kṛtaṃ tadapaiti apagacchati na
    kāmataḥ kṛtam” kintu tatra prāyaścittavidhāyakavacanabalā-
    diha loke vyavahāryyo jāyate iti”—samarthitaścāyamartha
    āśaṅkāpūrbdhakaṃ tatraiva yathā “nanu kāmakṛte prāyaścittā-
    bhāvāt kathaṃ vyavahāryyatvam? tadabhāvaśca “anabhisandhikṛte-
    'parādhe prāyaścittamiti” vasiṣṭhavacanāt, “iyaṃ viśuddhi
    ruditā pramāpyākāmato dvijam . kāmato brāhmaṇabadhe
    niṣkṛtirna vidhīyate” iti manuvacanāccāvagamyate . naitat .
    “yaḥ kāmato mahāpāpaṃ naraḥ kuryyāt kathañcana . na tasya
    niṣkṛtirdṛṣṭā bhṛgvagnipatanādṛte” iti . tathā “vihitaṃ
    yadakāmānāṃ kāmāttaddviguṇambhavediti” ca kāmakṛte'pi
    prāyaścittadarśanāt . yattu vaśiṣṭhavacanam tasyāpyakāmakṛte'-
    parādhe prāyaścittaṃ śruddhikaramityabhiprāyaḥ, na punaḥ kāmakṛte
    prāyaścittābhāva iti . yattu manuvacanam “iyaṃ viśu-
    ddhiruditetyādi” tadapīyamiti sarvanāmaparāmṛṣṭadvādaśa-
    bārṣikavratacaryyāyā eva “kāmato brāhmaṇabadhe niṣkṛtirna
    viradhīyate” ityanena pratiṣedho, na punaḥ prāyaścittamātrasya,
    maraṇāntikādeḥ prāyaścittasya darśanāt . nanu yadi kāmakṛte'pi
    prāyaścittamasti tarhi pāpakṣayo'pi kasmānna syādaviśeṣāt?
    yadi pāpakṣayo'pi nāsti tarhi vyavahāryatāpi kathambhavati?
    ucyate ubhayatra prāyaścittāviśeṣaḥ śāstrato'vagamyate .
    ajñānakṛte sarvvatra pāpakṣayaḥ yatra tu “vrahmahāsurāpaguru-
    talpagamātṛpitṛyonisambandhāvagamastananāstikanindita karmmā
    bhyāsipatitātyāgyapatitatyāginaḥ patitāḥ pātaka-
    saṃyojakāśceti” gautamoktaṃ mahāpātakādau vyavahāryyatvaṃ
    niṣiddhaṃ tasmin patanīye karmmaṇi kāmataḥ kṛte vyavahāryyatva-
    mātraṃ na pāpakṣaya iti . na ca pāpakṣayābhāve vyavahāryyatva
    manupapannam . dve hi pāpasya śaktī narakotpādikā vyava-
    hāravirodhikā ca tatraikataraśaktyavināśe'pi vyavahāravi-
    rodhikāyāḥ śaktervināśonānupannastasmāt pāpānapagame'pi
    vyavahāryyatvaṃ nānupapannam . yattu manuvacanam “akāmataḥ
    kṛte pāpe prāyaścittaṃ vidurbudhāḥ . kāmakārakṛte'pyāhureke-
    śrutinidarśanāditi” tadapi kāmakṛte'pi prāyaścittaprā-
    ptyarthaṃ na punaḥ pāpakṣayapratipādanaparam . apatanīye
    punaḥ kāmakṛte'pi prāyaścittena pāpakṣayo bhavatyeva . “akā-
    mataḥ kṛtaṃ pāpaṃ vedābhyāsena śruddhyati . kāmatastu kṛtaṃ
    mohāt prāyaścittaiḥ pṛthagvidhairiti” manusmaraṇāt . pata-
    nīye'pi karmmaṇi kāmakṛte maraṇāntikaprāyaścitte kalmaṣa
    kṣayobhavatyeva phalāntarābhāvāt . “nāsyāsmin loke pratyāsa-
    ttirvidyate kalṣantu nirhanyata ityāpastambasmaraṇāt” iti .