avyavahāryya
See also
avyavahārya.
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 87.
avyavahāryya mfn. (
-ryyaḥ-ryyā-ryyaṃ) Unactionable, not to be discussed in law.
E. a neg. vyavahāryya actionable.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 68, col. 1.
a-vyavahāryya (ryyaḥ-ryyā-ryyaṃ) a. Unaction-
able at law.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 72, col. 1.
avyavahāryya mfn. (-ryyaḥ-ryyā-ryyaṃ) Unactionable, not to be discussed in law.
E. a neg. vyavahāryya actionable.
Vācaspatyam
☞
p. 470, col. 2.
avyavahāryya tri0 vi + ava + hṛ—ṇyat na0 ta0 . śayanāsana-
bhojanādau ekatrāvasthānāyogye patitādau “kāmato'vyava-
hāryyastu vacanādiha jāyate” smṛtiḥ . avyavahāryyāstu pāti-
tyahetukarmmakāriṇaḥ smṛtāvuktāvedyāsteṣāṃ saṃsargaviśeṣo'pini-
ṣiddhaḥ yathā “yājanaṃ yonisambandhaṃ svādhyāyaṃ sahabhojanam .
kṛtvā sadyaḥ patantyete patitena na saṃśayaḥ” devalaḥ “śaraṇā-
gatabālastrīhiṃsakān saṃvasenna tu . cīrṇṇavratānapi sadā
kṛtaghnasahitānapi” yā0 smṛ0 . strīghātakasyāvyavahāryyatvañca
hīnavarṇṇopabhuktāvyatiriktaviṣayam “hīnavarṇṇopabhuktā yā
tyājyā badhyā'pi vā bhavet” vṛha0 smṛtau tasyā badhyatvokteḥ
atra kṛtaprāyaścittānāmapi avyavahāryyatokteḥ akṛta-
prāyaścittānāṃ sutarāṃ tathātvam tacca śaṅkāpūrbdhaṃ prā0 ta0
raghunandanena samarthitaṃ yathā . “pāpābhāve kathamavyavahā-
ryyatā” iti cet yā0 smṛtau vacanādiha jāyate ityukte-
stathātvam . tathāca kimiva vacanaṃ na kuryyāt nāsti
vacanasyātibhāraḥ tathāhi pāpasya dve śaktī narakotpādikā
vyavahāravirodhikā ca . tatraikataraśaktivināśe'pi
vyavahāravirodhikā śaktirastyeveti yathoktamāpastambena
“nāsyāsmin loke pratyāsattirvidyate kalmaṣantu vihanyate”
iti pratyāsattirbhojanādau sānnidhyam” mitākṣarāyāntu
kāmato vyavahāryya ityeva pāṭhaḥ tathaiva tena vyākhyāta ca
“prāyaścittairapaityeno yadajñānakṛtaṃ bhavet . kāmato vyavahā-
ryyastu vacanādiha jāyate” yā0 smṛ0 . “prāyaścittaiḥ vakṣya-
māṇairajñānādyadenaḥ pāpaṃ kṛtaṃ tadapaiti apagacchati na
kāmataḥ kṛtam” kintu tatra prāyaścittavidhāyakavacanabalā-
diha loke vyavahāryyo jāyate iti”—samarthitaścāyamartha
āśaṅkāpūrbdhakaṃ tatraiva yathā “nanu kāmakṛte prāyaścittā-
bhāvāt kathaṃ vyavahāryyatvam? tadabhāvaśca “anabhisandhikṛte-
'parādhe prāyaścittamiti” vasiṣṭhavacanāt, “iyaṃ viśuddhi
ruditā pramāpyākāmato dvijam . kāmato brāhmaṇabadhe
niṣkṛtirna vidhīyate” iti manuvacanāccāvagamyate . naitat .
“yaḥ kāmato mahāpāpaṃ naraḥ kuryyāt kathañcana . na tasya
niṣkṛtirdṛṣṭā bhṛgvagnipatanādṛte” iti . tathā “vihitaṃ
yadakāmānāṃ kāmāttaddviguṇambhavediti” ca kāmakṛte'pi
prāyaścittadarśanāt . yattu vaśiṣṭhavacanam tasyāpyakāmakṛte'-
parādhe prāyaścittaṃ śruddhikaramityabhiprāyaḥ, na punaḥ kāmakṛte
prāyaścittābhāva iti . yattu manuvacanam “iyaṃ viśu-
ddhiruditetyādi” tadapīyamiti sarvanāmaparāmṛṣṭadvādaśa-
bārṣikavratacaryyāyā eva “kāmato brāhmaṇabadhe niṣkṛtirna
viradhīyate” ityanena pratiṣedho, na punaḥ prāyaścittamātrasya,
maraṇāntikādeḥ prāyaścittasya darśanāt . nanu yadi kāmakṛte'pi
prāyaścittamasti tarhi pāpakṣayo'pi kasmānna syādaviśeṣāt?
yadi pāpakṣayo'pi nāsti tarhi vyavahāryatāpi kathambhavati?
ucyate ubhayatra prāyaścittāviśeṣaḥ śāstrato'vagamyate .
ajñānakṛte sarvvatra pāpakṣayaḥ yatra tu “vrahmahāsurāpaguru-
talpagamātṛpitṛyonisambandhāvagamastananāstikanindita karmmā
bhyāsipatitātyāgyapatitatyāginaḥ patitāḥ pātaka-
saṃyojakāśceti” gautamoktaṃ mahāpātakādau vyavahāryyatvaṃ
niṣiddhaṃ tasmin patanīye karmmaṇi kāmataḥ kṛte vyavahāryyatva-
mātraṃ na pāpakṣaya iti . na ca pāpakṣayābhāve vyavahāryyatva
manupapannam . dve hi pāpasya śaktī narakotpādikā vyava-
hāravirodhikā ca tatraikataraśaktyavināśe'pi vyavahāravi-
rodhikāyāḥ śaktervināśonānupannastasmāt pāpānapagame'pi
vyavahāryyatvaṃ nānupapannam . yattu manuvacanam “akāmataḥ
kṛte pāpe prāyaścittaṃ vidurbudhāḥ . kāmakārakṛte'pyāhureke-
śrutinidarśanāditi” tadapi kāmakṛte'pi prāyaścittaprā-
ptyarthaṃ na punaḥ pāpakṣayapratipādanaparam . apatanīye
punaḥ kāmakṛte'pi prāyaścittena pāpakṣayo bhavatyeva . “akā-
mataḥ kṛtaṃ pāpaṃ vedābhyāsena śruddhyati . kāmatastu kṛtaṃ
mohāt prāyaścittaiḥ pṛthagvidhairiti” manusmaraṇāt . pata-
nīye'pi karmmaṇi kāmakṛte maraṇāntikaprāyaścitte kalmaṣa
kṣayobhavatyeva phalāntarābhāvāt . “nāsyāsmin loke pratyāsa-
ttirvidyate kalṣantu nirhanyata ityāpastambasmaraṇāt” iti .