• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • avyapekṣā


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 198, col. 3.
    avyapekṣā Carelessness; °cyūtane M. 3. 20 inadvertently fallen down.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 272.
    avyapekṣā Carelessness; ˚cyūtane M.3.21. inadvertently fallen down.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 468, col. 2.
    avyapekṣā strī viśeṣeṇāpekṣā vyapekṣā abhāve na0 ta0
    1 viśeṣeṇāpekṣābhāve samarthasūtrabhāṣyokte avayavārthānape-
    kṣayā samudāyasya viśeṣyaviśeṣaṇabhāvānagāhyekopasthiti
    janakatvarūpe 2 ekārthībhāve ca . “samarthaḥ padavidhiḥ” pā0
    sūtre sāmarthyaṃ dvividhaṃ vyapekṣā avyapekṣā ca prapañcita-
    masmābhiḥ saralāyām . tatra svārthaparyyavasāyipadānāmā-
    kāṅkṣādivaśāt yaḥ parasparaṃ sambandhaḥ sā vyapekṣā .
    rājñaḥ puruṣa ityādau vākye satyāmākāṅkṣāyāṃ yo yo
    yasmin sannihito yogyaśca sa tena tena sambadhyate yathā
    rājñaḥ puruṣo'śvaśca rājño devadattasya ca puruṣaḥ ṛddhasya
    rājño'śvo dhanañcetyādi vṛttau tu naivam vṛttīnāmekārthī-
    bhāvāt . ekārthobhāvaśca viśeṣyaviśeṣaṇabhāvāvagāhyekopa
    sthitijanakatvam . tathāca rājapuruṣādiśabdena viśiṣṭai-
    kārthabodhakatayā na tadaikadeśe ṛddhāderanvayaḥ puruṣāṃśe viśe-
    ṣaṇatayopasthitasya ca nāśvādisambandhitā rājādīnām .
    janitānvayācca nirākāṅkṣatayā na devadattādeḥ svāmitayā
    puruṣādāvanvaya iti draṣṭavyam . devadattasya gurukulamityādau
    devadattādestu pradhānībhūtakulādinaivānvayaḥ sambandhastūpasthita-
    gurudvāraka eva ṣaṣṭhyarthaḥ yathoktaṃ hariṇā “samudāyena sambandho
    yeṣāṃ gurukulādinā . saṃspṛśāvayavāste tu yujyante tadvatā
    saheti” . yadvā sambandhiśabdārthasya padārthaikadeśatve'pi bhavatyeva
    keṣāñcit sambandhānvayaḥ taduktaṃ tenaiva” sambandhiśabdaḥsāpekṣo-
    nityaṃ sarvvaḥ samasyate . vākyavat sā vyapekṣāpi vṛttāvapi
    na hīyate” . ataeva vārttikakṛtā “saviśeṣaṇānāṃ vṛttirnna
    vṛttasya vā viśeṣaṇaṃ na prayujyata iti vaktavyamiti” sāmā-
    nyato vṛttimato viśeṣaṇasya svātantryeṇa prayogābhāvamami-
    vāyam “agurukulaguruputrādīnāṃ vaktavyam” ityanena gurukulagu-
    ruputrādīnāṃ viśeṣaṇatve'pi pṛthakprayīgāya nañā paryyudāsaḥ
    kṛtaḥ . samānādhikaraṇaviśeṣaṇasya tu “samānādhikaraṇama-
    samarthavadbhavatī” tyanena sarvvathā svātantryeṇa sāmarthyābhāvāt
    prayogābhāvo bhaṅgyā'bhihitaḥ . etanmūlakameva prācāṃ gāthā
    “sāpekṣe pratyayo na syāt samāso vā kathañcana . sāpekṣaṃ
    tadvijānīyādasamastaviśeṣaṇam . pratiyogipadādanyat
    yadanyat kārakādapi . vṛttiśabdaikadeśasya sambandhastena
    neṣyate” iti atrāyaṃ viśeṣaḥ pradhānasya sāpekṣatve'pri
    samāsa ityukteḥ pradhānasya vṛttyupasthāpyaviśeṣyasya rāja-
    puruṣādeḥ sundarādiviśeṣaṇāpekṣayāmapi samāsaḥ . samāse
    cāvayavaśaktyaiva tattadarthapadārthopasthityā viśeṣyaviśeṣaṇabhāvā-
    dyabhyupagame sāpekṣatvādau samāsābhāvādikaṃ vācanikaṃ
    kalpyam tathānyāpyadhikakalpanā syādataḥ samudāyaśaktika-
    lpanam yathoktaṃ hariṇā “bahūnāṃ vṛttigharmbhāṇāṃ vacanaireva
    sādhane . syānmahadgauravaṃ tasmādekārthībhāva āśritaḥ .
    cakārādiniṣedho'tha bahuvyutttibhañjanam . karttavyaṃ te nyāya-
    siddhaṃ tvasmākaṃ taditi sthitamiti” tathāhi dvandvādivigraha-
    vākye cakārādi prayujyate samaste tu na . vacanaireva tanni-
    ṣedhaḥ kalpanīyaḥ . samudāyaśaktipakṣe tu uktārthānāmaprayoga
    ityuktanyāyādeva siddham . nāmārthayorabhedānvayaḥ kḷptaḥ
    saca rājapadādupasthāpitarājādeḥ puruṣe svasvābhibhāva-
    sambandhenānvaye parityaktaḥ syāt . sambandhalakṣaṇāyāntu kima-
    parāddham viśiṣṭalakṣaṇayā . prakṛtipratyayārthayoḥ pratyayārthaḥ
    pradhānamiti niyamaśca kḷptaḥ saca prāptānandādau bhajyeta
    ānandakarttṛkaprāptikarmmetyarthabodhasyobhayasammatatvena karttṛ-
    vihitaktāntārthasya kartturviśeṣyataucityena prakṛte tadvaiparītyāt
    ānandasambandhādilakṣaṇāsvīkāre samudāyaśaktipakṣe eva
    praveśaḥ ā tathā prāpta ānandoyamiti vigrahe ānandādau
    atyantādiviśeṣaṇayogavat samāse tadvāraṇāya vṛttasya na
    na viśeṣaṇayoga iti vācanikatvakalpanā'dhikā etanmate
    nyāyasiddhā ityādibahuviplavāpattirataḥ samudāye śaktiḥ”
    nāsti vyapekṣā yasya . 3 anapekṣe tri0 .