avyapekṣā
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 198, col. 3.
avyapekṣā Carelessness;
°cyūtane M. 3. 20 inadvertently fallen down.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 272.
avyapekṣā Carelessness; ˚cyūtane M.3.21. inadvertently fallen down.
Vācaspatyam
☞
p. 468, col. 2.
avyapekṣā strī viśeṣeṇāpekṣā vyapekṣā abhāve na0 ta0
1 viśeṣeṇāpekṣābhāve samarthasūtrabhāṣyokte avayavārthānape-
kṣayā samudāyasya viśeṣyaviśeṣaṇabhāvānagāhyekopasthiti
janakatvarūpe 2 ekārthībhāve ca . “samarthaḥ padavidhiḥ” pā0
sūtre sāmarthyaṃ dvividhaṃ vyapekṣā avyapekṣā ca prapañcita-
masmābhiḥ saralāyām . tatra svārthaparyyavasāyipadānāmā-
kāṅkṣādivaśāt yaḥ parasparaṃ sambandhaḥ sā vyapekṣā .
rājñaḥ puruṣa ityādau vākye satyāmākāṅkṣāyāṃ yo yo
yasmin sannihito yogyaśca sa tena tena sambadhyate yathā
rājñaḥ puruṣo'śvaśca rājño devadattasya ca puruṣaḥ ṛddhasya
rājño'śvo dhanañcetyādi vṛttau tu naivam vṛttīnāmekārthī-
bhāvāt . ekārthobhāvaśca viśeṣyaviśeṣaṇabhāvāvagāhyekopa
sthitijanakatvam . tathāca rājapuruṣādiśabdena viśiṣṭai-
kārthabodhakatayā na tadaikadeśe ṛddhāderanvayaḥ puruṣāṃśe viśe-
ṣaṇatayopasthitasya ca nāśvādisambandhitā rājādīnām .
janitānvayācca nirākāṅkṣatayā na devadattādeḥ svāmitayā
puruṣādāvanvaya iti draṣṭavyam . devadattasya gurukulamityādau
devadattādestu pradhānībhūtakulādinaivānvayaḥ sambandhastūpasthita-
gurudvāraka eva ṣaṣṭhyarthaḥ yathoktaṃ hariṇā “samudāyena sambandho
yeṣāṃ gurukulādinā . saṃspṛśāvayavāste tu yujyante tadvatā
saheti” . yadvā sambandhiśabdārthasya padārthaikadeśatve'pi bhavatyeva
keṣāñcit sambandhānvayaḥ taduktaṃ tenaiva” sambandhiśabdaḥsāpekṣo-
nityaṃ sarvvaḥ samasyate . vākyavat sā vyapekṣāpi vṛttāvapi
na hīyate” . ataeva vārttikakṛtā “saviśeṣaṇānāṃ vṛttirnna
vṛttasya vā viśeṣaṇaṃ na prayujyata iti vaktavyamiti” sāmā-
nyato vṛttimato viśeṣaṇasya svātantryeṇa prayogābhāvamami-
vāyam “agurukulaguruputrādīnāṃ vaktavyam” ityanena gurukulagu-
ruputrādīnāṃ viśeṣaṇatve'pi pṛthakprayīgāya nañā paryyudāsaḥ
kṛtaḥ . samānādhikaraṇaviśeṣaṇasya tu “samānādhikaraṇama-
samarthavadbhavatī” tyanena sarvvathā svātantryeṇa sāmarthyābhāvāt
prayogābhāvo bhaṅgyā'bhihitaḥ . etanmūlakameva prācāṃ gāthā
“sāpekṣe pratyayo na syāt samāso vā kathañcana . sāpekṣaṃ
tadvijānīyādasamastaviśeṣaṇam . pratiyogipadādanyat
yadanyat kārakādapi . vṛttiśabdaikadeśasya sambandhastena
neṣyate” iti atrāyaṃ viśeṣaḥ pradhānasya sāpekṣatve'pri
samāsa ityukteḥ pradhānasya vṛttyupasthāpyaviśeṣyasya rāja-
puruṣādeḥ sundarādiviśeṣaṇāpekṣayāmapi samāsaḥ . samāse
cāvayavaśaktyaiva tattadarthapadārthopasthityā viśeṣyaviśeṣaṇabhāvā-
dyabhyupagame sāpekṣatvādau samāsābhāvādikaṃ vācanikaṃ
kalpyam tathānyāpyadhikakalpanā syādataḥ samudāyaśaktika-
lpanam yathoktaṃ hariṇā “bahūnāṃ vṛttigharmbhāṇāṃ vacanaireva
sādhane . syānmahadgauravaṃ tasmādekārthībhāva āśritaḥ .
cakārādiniṣedho'tha bahuvyutttibhañjanam . karttavyaṃ te nyāya-
siddhaṃ tvasmākaṃ taditi sthitamiti” tathāhi dvandvādivigraha-
vākye cakārādi prayujyate samaste tu na . vacanaireva tanni-
ṣedhaḥ kalpanīyaḥ . samudāyaśaktipakṣe tu uktārthānāmaprayoga
ityuktanyāyādeva siddham . nāmārthayorabhedānvayaḥ kḷptaḥ
saca rājapadādupasthāpitarājādeḥ puruṣe svasvābhibhāva-
sambandhenānvaye parityaktaḥ syāt . sambandhalakṣaṇāyāntu kima-
parāddham viśiṣṭalakṣaṇayā . prakṛtipratyayārthayoḥ pratyayārthaḥ
pradhānamiti niyamaśca kḷptaḥ saca prāptānandādau bhajyeta
ānandakarttṛkaprāptikarmmetyarthabodhasyobhayasammatatvena karttṛ-
vihitaktāntārthasya kartturviśeṣyataucityena prakṛte tadvaiparītyāt
ānandasambandhādilakṣaṇāsvīkāre samudāyaśaktipakṣe eva
praveśaḥ ā tathā prāpta ānandoyamiti vigrahe ānandādau
atyantādiviśeṣaṇayogavat samāse tadvāraṇāya vṛttasya na
na viśeṣaṇayoga iti vācanikatvakalpanā'dhikā etanmate
nyāyasiddhā ityādibahuviplavāpattirataḥ samudāye śaktiḥ”
nāsti vyapekṣā yasya . 3 anapekṣe tri0 .