avyaktaṃ
See also
avyakta,
avyaktam,
avyaktaḥ.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 135.
avyaktaṃ , klī, prakṛtiḥ . ātmā . iti hemacandraḥ .
mahadādi . paramātmā . iti medinī ..
(“yo'sāvatīndriyagrāhyaḥ sūkṣmo'vyaktaḥ sanātanaḥ .
sarvvabhūtamayo'cintyaḥ sa eva svayamudbabhau” ..
iti mānave ..
gaṇitādau ajñātarāśyādiḥ . adṛśyaḥ . sāṅkhyamate
sarvvakāraṇaṃ rūpādihīnatayā cakṣurādyagocaraṃ
pradhānaṃ mahadādi .
“mahataḥ paramavyaktamavyaktāt puruṣaḥ paraḥ” .
iti kaṭhopaniṣad ..
vedāntamate sūkṣmaśarīraṃ svāpāvasthāyāṃ śabda-
pravṛttinimittairjātiguṇakriyāsambandhairvarjjitaṃ ni-
rvvikāraṃ nirākāraṃ brahma . paramātmā, māyopā-
dhikaṃ brahma, sūkṣmamatīndriyaṃ liṅgagrāhyaṃ parabrahma .
yaduktam, —
“avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam” .
rūpādivihīnatvena cakṣurādyagocaro yogābhyā-
sāvaseyo bhāvaḥ .
“brāhmaṃ saraḥ kāraṇamāptavāco
buddherivāvyaktamudāharanti” . iti raghuvaṃśe ..
prakṛtiḥ . tathā hi, — “yat sarvvasya jagato
vījabhūtamavyākṛtamanāmarūpamatatvaṃ sarvvakāryyakāra-
ṇaśaktisamāhārarūpaṃ avyaktāvyākṛtākāśādinā-
mavācyaṃ paramātmanyotaprotabhāvena samāśritaṃ vaṭa-
kaṇikāyāmiva vaṭavṛkṣaśaktiḥ . sattvādirūpeṇa
nirūpyamāṇe vyaktirasya nāstītyavyaktam” .
yaduktam . “hetumadanityamavyāpi sakriyamaneka-
māśritaṃ liṅgam . sāvayavaṃ paratantraṃ vyaktaṃ vipa-
rītamavyaktam” .. 0 .. sarvvabhūtānāṃ kāraṇamakāraṇaṃ
sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya jagataḥ sa-
mbhavaheturavyaktaṃ nāma . tadekaṃ bahūnāṃ kṣetrajñānā-
madhiṣṭhānaṃ samudra ivodakānāṃ bhāvānāṃ” .. iti
suśrutaḥ ..
“anādiḥ puruṣo nityo viparītastu hetujaḥ .
sadakāraṇavannityaṃ dṛṣṭaṃ hetumadanyathā ..
tadeva bhāvādagrāhyaṃ nityatvānna kutaścana .
bhāvājjñeyaṃ tadavyaktamacintyaṃ vyaktamanyathā” .. iti ..
“avyaktamātmā kṣetrajñaḥ śāśvato vibhuravyayaḥ” .
iti ca ..
“ato'nyat punaravyaktaṃ liṅgagrāhyamatīndriyaṃ” ..
iti ca ..
“avyaktamasya kṣetrasya jñetrajñamṛṣayo viduḥ” ..
iti ca carakaḥ ..)