• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • avyaktaṃ

    See also avyakta, avyaktam, avyaktaḥ.


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 135.
    avyaktaṃ , klī, prakṛtiḥ . ātmā . iti hemacandraḥ .
    mahadādi . paramātmā . iti medinī ..
    (“yo'sāvatīndriyagrāhyaḥ sūkṣmo'vyaktaḥ sanātanaḥ .
    sarvvabhūtamayo'cintyaḥ sa eva svayamudbabhau” ..
    iti mānave ..
    gaṇitādau ajñātarāśyādiḥ . adṛśyaḥ . sāṅkhyamate
    sarvvakāraṇaṃ rūpādihīnatayā cakṣurādyagocaraṃ
    pradhānaṃ mahadādi .
    “mahataḥ paramavyaktamavyaktāt puruṣaḥ paraḥ” .
    iti kaṭhopaniṣad ..
    vedāntamate sūkṣmaśarīraṃ svāpāvasthāyāṃ śabda-
    pravṛttinimittairjātiguṇakriyāsambandhairvarjjitaṃ ni-
    rvvikāraṃ nirākāraṃ brahma . paramātmā, māyopā-
    dhikaṃ brahma, sūkṣmamatīndriyaṃ liṅgagrāhyaṃ parabrahma .
    yaduktam, —
    “avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam” .
    rūpādivihīnatvena cakṣurādyagocaro yogābhyā-
    sāvaseyo bhāvaḥ .
    “brāhmaṃ saraḥ kāraṇamāptavāco
    buddherivāvyaktamudāharanti” . iti raghuvaṃśe ..
    prakṛtiḥ . tathā hi, — “yat sarvvasya jagato
    vījabhūtamavyākṛtamanāmarūpamatatvaṃ sarvvakāryyakāra-
    ṇaśaktisamāhārarūpaṃ avyaktāvyākṛtākāśādinā-
    mavācyaṃ paramātmanyotaprotabhāvena samāśritaṃ vaṭa-
    kaṇikāyāmiva vaṭavṛkṣaśaktiḥ . sattvādirūpeṇa
    nirūpyamāṇe vyaktirasya nāstītyavyaktam” .
    yaduktam . “hetumadanityamavyāpi sakriyamaneka-
    māśritaṃ liṅgam . sāvayavaṃ paratantraṃ vyaktaṃ vipa-
    rītamavyaktam” .. 0 .. sarvvabhūtānāṃ kāraṇamakāraṇaṃ
    sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya jagataḥ sa-
    mbhavaheturavyaktaṃ nāma . tadekaṃ bahūnāṃ kṣetrajñānā-
    madhiṣṭhānaṃ samudra ivodakānāṃ bhāvānāṃ” .. iti
    suśrutaḥ ..
    “anādiḥ puruṣo nityo viparītastu hetujaḥ .
    sadakāraṇavannityaṃ dṛṣṭaṃ hetumadanyathā ..
    tadeva bhāvādagrāhyaṃ nityatvānna kutaścana .
    bhāvājjñeyaṃ tadavyaktamacintyaṃ vyaktamanyathā” .. iti ..
    “avyaktamātmā kṣetrajñaḥ śāśvato vibhuravyayaḥ” .
    iti ca ..
    “ato'nyat punaravyaktaṃ liṅgagrāhyamatīndriyaṃ” ..
    iti ca ..
    “avyaktamasya kṣetrasya jñetrajñamṛṣayo viduḥ” ..
    iti ca carakaḥ ..)