• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • avyakta

    See also avyaktam, avyaktaḥ, avyaktaṃ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 86.
    avyakta mfn. (-ktaḥ-ktā-ktaṃ)

    1 Indistinct, unapparent, invisible, imperceptible.

    2 In algebra, unknown as quantity or number. m. (kta)

    1 VIṢṆU.

    2 ŚIVA.

    3 KANDARPA or CUPID.

    4 A fool. n. (-ktaṃ)

    1 The Supreme Being or universal spirit.

    2 Any invisible principle according to the Sāṃkhya philosophy.

    3 The soul.

    4 Nature, temperament.

    E. a neg. vyakta evident, distinct.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 67, col. 1.
    a-vyakta (ktaḥ) 1. m. Vishnu. n. Su-
    preme being; unknown quanti-
    ty or principal. a. Unapparent.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 98, col. 2.
    avyakta a-vyakta, as, ā, am (rt. añj), unap-

    parent, indistinct, not manifest, not to be discerned, in-

    visible, imperceptible, unperceived, undetermined; (in

    algebra) unknown as quantity or number; (as), m. a

    fool; primary matter which has not yet entered into

    real existence; N. of Viṣṇu; of Śiva; of Kāma

    or Kandarpa; (am), n. the supreme being or uni-

    versal spirit; (in Sāṅkhya phil.) ‘the undiscrete,’

    the primary germ of nature, the primordial element

    or productive principle whence all the phenomena of

    the material world are developed; the soul; nature,

    temperament; (am), ind. imperceptibly, indistinctly,

    secretly. —Avyakta-kriyā, f. algebraic calculation;

    any act of an indistinct character or aim. —Avyakta-

    gati, is, is, i, going imperceptibly. —Avyakta-

    pada, as, ā, am, inarticulate. —Avyakta-mūrti,

    is, is, i, whose form is incomprehensible. —A-

    vyakta-rāga, as, m. dark-red, the colour of the

    dawn. —Avyakta-rāśi, is, f. an unknown number

    or indistinct quantity (in algebra). —Avyakta-

    lakṣaṇa or avyakta-vyakta, as, m. epithet of

    Śiva, whose qualities are not perceptible. —Avya-

    kta-vartman, ā, ā, a, or —avyakta-mārga, as, ā,

    am, mysterious in his ways. —Avyakta-vāc, k, k,

    k, speaking indistinctly. —Avyakta-sāmya, am, n.

    equation of unknown quantities. —Avyaktādi (°ta-

    ādi), is, is, i, whose beginning is inscrutable. —A-

    vyaktānukaraṇa (°ta-an°), am, n. the imitating of

    unarticulated or unmeaning sound.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 122, col. 1.
    a-vyakta, a. not manifest; as m. The All-soul, 6717. [√añj.]

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 198, col. 1.
    avyakta a.

    1 Indistinct, not manifest or apparent, inarticulate; °varṇa indistinct accents Ś. 7. 17; phalamavyaktamabravīt.

    2 Invisible, imperceptible.

    3 Undetermined; avyaktoyamaciṃtyoyaṃ Bg. 2. 25; 8. 20.

    4 Undeveloped, uncreated.

    5 (In alg.) Unknown (as a quantity or number).

    — ktaḥ

    1 N. of Viṣṇu.

    2 N. of Śiva.

    3 Cupid.

    4 Primary matter which has not yet entered into real existence.

    5 A fool.

    — ktaṃ (In Vedānta phil.)

    1 The Supreme Being or universal Spirit, Brahma.

    2 Spiritual ignorance.

    3 The subtle body.

    4 The state of sleep (suṣuptyavasthā).

    5 (In Sān. phil.) The primary germ of nature (sarvakāraṇa), the primordial element or productive principle from which all the phenomena of the material world are developed; buddherivāvyaktamudāharaṃti R. 13. 60; mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ Kaṭh., Sāṅ. K. 2, 10, 14, 16, 58.

    6 The soul.

    7 Nature.

    — ktaṃ ind. Imperceptibly, indistinctly, inarticulately.

    Comp.

    — anukaraṇaṃ imitating inarticulate or unmeaning sounds; P. V. 4. 57; VI. 1. 98.

    — ādi a. whose beginning is inscrutable. (pb)

    — kriyā

    1 an algebraic calculation.

    2 any act of an indistinct character.

    — pada a. inarticulate.

    — mūrti a. having an incomprehensible form.

    — mūlaprabhavaḥ the tree of mundane existence (in Sān. phil.).

    — rāga a. darkred, ruddy. (

    — gaḥ) the colour of the dawn; avyaktarāgastvaruṇaḥ Ak.

    — rāśiḥ an unknown number or quantity (in algebra).

    — lakṣaṇaḥ vyaktaḥ an epithet of Śiva (whose qualities are not perceptible).

    — liṃga a. whose signs are invisible (as a disease). (

    — gaḥ) an ascetic (saṃnyāsī). (

    — gaṃ) the great principle (mahat) (in Sān. phil.).

    — vartman, mārga a. whose ways are mysterious or inscrutable.

    — vāc a. speaking indistinctly.

    — sāmyaṃ an equation of unknown quantities.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 49.
    avyakta a. undisclosed, unmanifested, not clear, indistinct, imperceptible, transcendental; n. adv.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 32, col. 1.
    avyakta a-vi_akta, pp. not manifest, imperceptible;
    indistinct; m. universal soul; n.
    unevolved primordial matter; primordial
    spirit; -rūpa, a. indistinct, indefinite; of uncertain
    sex.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 111, col. 2.
    a-vyakta mfn. undeveloped, not manifest, unapparent, indistinct, invisible, imperceptible, Up.; Pāṇ.; Mn. &c.
    ☞ p. 111, col. 2.
    (in alg.) unknown as quantity or number
    ☞ p. 111, col. 2.
    speaking indistinctly
    ☞ p. 111, col. 2.
    a-vyakta m. (= paramātman) the universal Spirit, Mn. ix, 50
    ☞ p. 111, col. 2.
    N. of Viṣṇu, L.
    ☞ p. 111, col. 2.
    of Śiva, L.
    ☞ p. 111, col. 2.
    of Kāma, L.
    ☞ p. 111, col. 2.
    a fool, L.
    ☞ p. 111, col. 2.
    N. of an Upaniṣad
    ☞ p. 1317, col. 3.
    (also) a young monk who has not finished his studies, Śīl.
    ☞ p. 111, col. 2.
    a-vyakta n. (in Sāṅkhya phil.) ‘the unevolved (Evolver of all things)’, the primary germ of nature, primordial element or productive principle whence all the phenomena of the material world are developed, KaṭhUp.; Sāṅkhyak. &c.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 71, col. 2.
    avyakta

    mfn. (-ktaḥ-ktā-ktaṃ)

    1. Indistinct, unapparent, invisible, impercepti-
    ble.

    2. (In algebra,) Unknown as quantity or number.

    m. (-ktaḥ)

    1.
    VISHNU.

    2. SIVA.

    3. KANDARPA or CUPID.

    4. A fool.

    n. (-ktaṃ)

    1. The
    Supreme Being or universal spirit.

    2. Any invisible principle
    according to the Sānkhya philosophy.

    3. The soul.

    4. Nature,
    temperament.

    E. a neg. vyakta evident, distinct.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 271.
    avyakta a. 1 Indistinct, not manifest or apparent, inarticulate; ˚varṇa indistinct accents; Ś.7.17; phalama- vyaktamabravīt. -2 Invisible, imperceptible. -3 Undetermined; avyakto'yamacintyo'yam Bg.2.25;8.20. -4 Undeveloped, uncreated. -5 (In alg.) Unknown (as a quantity or number). -ktaḥ 1 N. of Viṣṇu. -2 N. of Śiva. -3 Cupid. -4 Primary matter which has not yet entered into real existence. -5 A fool. -6 N. of an Upaniṣad. -ktam (In Vedānta Phil.) 1 The Supreme Being or Universal Spirit, Brahman. -2 Spiritual ignorance. -3 The subtle body. -4 The state of sleep (suṣuptyavasthā). -5 (In Sāṅ. Phil.) The primary germ of nature (sarvakāraṇa), the primordial element or productive principle from which all the phenomena of the material world are developed; buddherivāvyaktamudāharanti R.13.60; mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ Kaṭh., Sāṅ. K.2.10,14.16.58. -6 The Soul. -7 Nature. avyaktaḥ śaṃkare viṣṇau klībe tu mahadādike | paramātmanyātmani ca triṣu syādasphuṭe....Nm. -ktam ind. Imperceptibly, indistinctly, inarticulately. -Comp. -anukaraṇam imitating inarticulate or unmeaning sounds; P.V.4.57; avyaktānukaraṇasyāta itau VI.1.98. -ādi a. whose beginning is inscrutable; avyaktādīni bhūtāni Bg.2.28. -kriyā 1 an algebraic calculation. -2 any act of an indistinct character. -pada a. inarticulate. -mūrti a. having an incomprehensible form; mayā... avyaktamūrtinā Bg.9.4. -mūlaprabhavaḥ the tree of mundane existence (in Sāṅ. Phil.). -rāga a. dark-red, ruddy. (-gaḥ) the colour of the dawn; avyaktarāgastvaruṇaḥ Ak. -rāśiḥ an unknown number or quantity (in algebra). -lakṣaṇaḥ, -vyaktaḥ an epithet of Śiva (whose qualities are not perceptible). -liṅga a. whose signs are invisible (as a disease). (-ṅgaḥ) an ascetic (saṃnyāsī). (-ṅgam) the great principle (mahat) (in Sāṅ. Phil.). -vartman, -mārga a. whose ways are mysterious or inscrutable. -vāc a. speaking indistinctly. -sāmyam an equation of unknown quantities.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 58, col. 1.
    avyakta avyakta a. (a priv.) imperceptible. invisible, sombre, obscur.

    Au fig. insaisissable aux sens. indiscernable.

    Stupide.

    — S. m. surnom de viṣṇu, śiva, kandarpa.

    — S. n. l'Invisible, l'Etre suprême;

    l'âme;

    la nature propre de qqn.

    avyaktādin a. (ādi) dont le commencement est insaisissable.

    avyaklamūrtin a. (mūrti) qui a une forme insaisissable.

    avyaktarāga m. (rāga) rouge-noir, aurore.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 95, col. 2.
    a-vyakta- a. v. non développé; invisible, indistinct; m. Esprit Suprême; m. ou nt. élément primordial; -mayī- f. (science du) suprasensible.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 1, p. 70.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 504.
    avyakta (3. a + vyakta)

    1) adj. nicht zur Erscheinung gebracht, nicht deutlich, nicht offenbar, unsichtbar, unbemerkt, unmerklich, unentschieden (asphuṭa) H. an. 3, 239. MED. t. 80. saṃyuktametatkṣaramakṣaraṃ ca vyaktāvyaktaṃ bharate viśvamīśaḥ ŚVETĀŚV. UP. 1, 8. KAIVALYOP. in Ind. St. 2, 11, 3. svayaṃbhūrbhagavānavyakto vyañjayannidam M. 1, 6. 7. 11. 12, 29. avyaktaprabhavo brahmā R. 1, 70, 19. āgamo me tato 'vyaktaḥ 4, 35, 26. dehī BHAG. 2, 25. bhāvaḥ 8, 20. avyaktarāgastvaruṇaḥ AK. 1, 1, 4, 25. avyaktānukaraṇa die Nachbildung eines unarticulirten Lautes P. 5, 4, 57. 6, 1, 98. VOP. 7, 87. avyaktarasa SUŚR. 1, 169, 19. 172, 2. avyaktam adv.: bālaḥ kalamavyaktamabravīt BRĀHMAṆ. 3, 21. In der Algebra unbekannt: gaṇita COLEBR. Alg. 112. rāśi 131. 185. avyaktasāmya 324.

    — 2) m.

    a) Thor, Narr H. an. 3, 239.

    — b) der noch nicht zur Erscheinung gelangte Urstoff: brahmā viśvasṛjo dharmo mahānavyakta (v. l. °ktam) eva ca . uttamāṃ sāttvikīmetāṃ gatimāhurmanīṣiṇaḥ .. M. 9, 50.

    — c) Viṣṇu AK. 3, 4, 64. MED. t. 80.

    — d) Śiva MED.

    — e) Kāma MED.

    — 3) n. das Unentfaltete, der noch nicht zur Erscheinung gelangte Urstoff: mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ KAṬHOP. 3, 11. SĀṂKHYAK. 2. 10. 14. 16. 58. Verz. d. B. H. No. 928. MADHUS. in Ind. St. 1, 19, 22. buddherivāvyaktam (kāraṇam) udāharanti RAGH. 13, 60. = prakṛti H. an. 3, 239. = paramātman MED. t. 80. = ātman H. an. = mahadādi (sonst = vyakta) MED. Vgl. u. 2,b.

    ☞ vol. 5, p. 1069.
    avyakta

    1) = avyaktavāc ( HALĀY. 2, 232) undeutlich redend ŚIKṢĀ in Ind. St. 4, 268.

    — 2)

    b) = paramātman HALĀY. 5, 56.

    — f) Titel einer Upaniṣad Ind. St. 3, 325.

    — 3) = prakṛti KAP. 1, 136. WEBER, RĀMAT. UP. 342. im Sāṃkhya eine der acht Prakṛti (neben buddhi, ahaṃkāra und den 5 tanmātra) TATTVAS. 4. 5. saptadaśako rāśiravyaktasaṃjñakaḥ enthält die fünf Elemente, Manas, Buddhi, Ahaṃkāra, die fünf Sinnesorgane, Ātman, Rajas, Tamas und Sattva MBH. 3, 13917.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 133, col. 2.
    avyakta

    — 1) Adj.

    — a) nicht zur Erscheinung gebracht , sinnlich nicht wahrnehmbar ; undeutlich. °m Adv. undeutlich.

    — b) unbenannt.

    — c) undeutlich redend.

    — 2) m.

    — a) die Allseele.

    — b) *Bez. Viṣṇu's , Śiva's und Kāma's.

    — c) *Thor , Narr.

    — d) Titel einer Upaniṣad.

    — 3) *f. ā Sanseviera guineensis NIGH. PR.

    — 4) n. das nicht zur Erscheinung Gekommene , der Urstoff oder Urgeist.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 33, col. 2.
    avyakta unerschlossen, unbestimmt, undeutlich. °rūpa von unbestimmter Form o. Art.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 78, col. 2.
    avyakta m. auch: ein noch nicht ausstudierter oder noch junger Mönch, Śīlāṅka 1, 271.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 22, col. 2.
    avyakta (KARM. ex a priv. et vyakta q. v.) 1) invisibilis,

    quod sensibus percipi nequit. BH. 2. 25. 2) non perspi-

    cuus, obscurus. BR. 3. 21.

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 96.
    avyakta;
    avyaktaḥ paramātmani mūrkhe spaṣṭetare ca nirdiṣṭaḥ .
    5.1.1.842

    Vācaspatyam

    ☞ p. 466, col. 2.
    avyakta pu0 vi + anja—kta na0 ta0 . 1 viṣṇau, 2 kāme, 3 śive,
    sāṃkhyamate sarvvakāraṇe, 4 pradhāne, rūpādyahīnatayā cakṣurādya-
    gocaratvāttathātvam, vedāntamate nāmarūpābhyāmavyākṛte
    5 ajñāne 6 sūkṣma śarīre 7 suṣuptyavasthāyāṃ ca śabdapravṛtti-
    nimittairjātiguṇādibhirvarjjite nirākāre 8 brahmaṇi na0 .
    9 aspaṣṭe vastumātre tri0 . “hetumadanityamavyāpi sakri-
    yamanekamāśritaṃ liṅgam . sāvayavaṃ paratantraṃ vyaktaṃ viva-
    rītamavyaktam” sā0 kā0 . hetumattvādibhirvyaktadharmmairvira-
    hitamavyaktam . “avyaktaṃ triguṇālliṅgāt” sā0 sū0 .
    “tadviparītaḥ śreyān vyaktāvyaktajña vijñānāt” sā0 kā0 .
    “mahattatvaṃ sukhaduḥkhamohātmakadravyopādānaṃ sukhaduḥkhamo-
    hātmakatve sati kāryyatvāt tathābhūtaghaṭādivat .
    mahadādikaṃ svopahitatriguṇātmakopādānaṃ kāryyatvāt
    ghaṭavat itthamavyaktānumānam darśitam” sā0 pra0 bhā0 .
    “buddherivāvyaktamudāharanti” raghuḥ . vedāntibhiḥ nāmarūpā-
    bhyāmavyākṛtamajñānameva mūlakāraṇatayā avyaktatayā ca svīkṛtaṃ
    tatraiva prakṛtigharmmāṇāṃ sarveṣāmantarbhāvāt “avyaktādīni
    bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata! . avyaktanidhanānyeva tatra
    kā paridevaneti” gītokterapi tatraiva tātparyyam taddvāraiva
    brahmaṇaḥ jagajjanmādihetutvam “vyaktakāraṇamavyaktaṃ nityaṃ
    sadasadātmakam” manūktāvapi tadrūpamajñānamevāvyaktaśabdenābhi-
    dhīyate tasya ca pravāharūpeṇāvasthitatvāt nityatvam
    “mahataḥ paramavyaktamavyaktāt puruṣaḥ paraḥ . puruṣānna paraṃ
    kiñcit sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ” śrutau tu avyaktaśabdena
    sūkṣmaśarīramiti śā0 sūtre bhāṣye ca vyavasthāpitam yathā
    “ānumānikamapyekeṣāmiti cenna śarīrarūpakavinyasta
    gṛhīterdarśayati ca” sū0 . “ānumānikamapi anumānani-
    rūpitaṃ pradhānamevaikeṣāṃ śākhināṃ śabdavadupalabhyate . kāṭhake
    hi paṭhyate “mahataḥ paramavyaktamavyaktāt puruṣaḥ paraḥ” iti
    tatra ya eva yannāmāno yatkramakāśca mahadavyaktapuruṣāḥ smṛti-
    prasiddhāsta eveha pratyabhijñāyante tatrāvyaktamiti smṛtiprasiddheḥ
    śabdādihīnatvānna vyaktamavyaktamiti vyutpattisammavāt smṛti
    prasiddhaṃ pradhānamabhidhīyate atastasya śabdavattvādaśabdatvamanupa-
    pannaṃ tadeva jagataḥ kāraṇaṃ śrutismṛtinyāyaprasiddhibhya iti
    cennaitadevam nahyetat kāṭhakavākyaṃ smṛtiprasiddhayormahadavyakta-
    yorastitvaparam nahyatra yādṛśaṃ smṛtiprasiddhaṃ svatantraṃ kāraṇaṃ
    triguṇaṃ pradhānaṃ tādṛśampratyabhijñāyate . śabdamātraṃ hyatrāvya-
    ktamiti ptatyabhijñāyate sa ca śabdo na vyaktamavyaktamiti
    yogikatvādanyasminnapi sūkṣme durlakṣye prayujyate na cāyaṃ
    kasmiṃ ścidrūḍhaḥ . yā tu pradhānavādināṃ rūḍhiḥ sā teṣāmeva
    pāribhāṣikī satī na vedārthanirūpaṇe kāraṇabhāvaṃ pratipadyate .
    naca kramasāmānyāt samānārthapratipattirbhavati tadrūpapratyabhi-
    jñāne . na hāśvasthāmegāṃ paśyannaśvo'yamityamūḍho'dhyavasyati .
    prakaraṇanirūpaṇāccātra na parakalpitaṃ pradhānaṃ pratīyate śarīra
    rūpakavinyastagṛhīteḥ . śarīraṃ hyatra ratharūpakavinyastama-
    vyaktaśabdena parigṛhyate kutaḥ? prakaraṇāt pariśeṣataśca .
    tathāhi anantarātīto granthaḥ ātmaśarīrādīnāṃ rathi-
    rathādirūpakakḷptiṃ darśayati . “ātmānaṃ rathinaṃ viddhi
    śarīraṃ rathameva tu . buddhintu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca .
    indriyāṇi hayānāhurviṣayāṃsteṣu gocarān . ātme-
    ndriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇa” iti śeṣeca “indri-
    yādibhirasaṃyataiḥ saṃsāramadhigacchati . saṃyataistvadhvanaḥ pāranta-
    dviṣṇoḥ paramaṃ padamamāpnotīti” darśayitvākiṃ tadadhvanaḥ pāra-
    mparampadamityasyāmākāṅkṣāyāntebhyaeva prakṛtebhya indriyādibhyaḥ
    paratvena paramātmānamadhvanaḥ pāraṃ viṣṇoḥ parampadaṃ darśayati .
    “indriyebhyaḥ parāhyarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ . manasastu
    parā buddhirbuddherātmā mahān paraḥ . mahataḥ paramavyaktamavyaktāt
    puruṣaḥ paraḥ . puruṣānna paraṃ kiñcit sā kāṣṭhā sā parā-
    gatiriti” . tatra yaevendriyādayaḥ pūrvvasyāṃ rūpaka-
    kalpanāyāmaśvādibhāvena prakṛtāḥ ta eveha parigṛhyante
    prakṛtaprakriyā'parihārāya . tatrendriyamanobuddhayastāvat
    pūrvvatreha ca samānaśabdā eva arthāstu ye śabdādayo viṣayā
    indriyahayagocaratvena nirddiṣṭāsteṣāñcendriyebhyaḥ paratvam
    indriyāṇāñca grahatvaṃ viṣayāṇāmatigrahatvamiti śruti-
    prasiddheḥ . viṣayebhyaśca manasaḥ paratvaṃ manomūlatvādviṣaye-
    ndriyavyavahārasya . manasastu parā buddhiḥ, buddhirhyāruhya
    bhogyajātaṃ bhoktāramupasarpati . buddherātmā mahān paraḥ yaḥ
    saḥ ātmānaṃ viddhīti rathitvenopakṣiptaḥ kutaḥ? ātma-
    śabdāt . bhoktuśca bhogopakaraṇāt paratvopapatteḥ .
    mahattvañcāsya svāmitvādupapannam” . “tadevaṃ pūrvvāvarāloca-
    nāyāṃ nāstyatra parakalpitasya pradhānasyāvakāśaḥ” bhā0 .
    “sūkṣmantu tadarhatvāt” sū0 “uktametataprakaraṇapariśe-
    ṣābhyāṃ śarīramavyaktaśabdaṃ na praghānamiti . idamidā-
    nīmāśaṅkyate kathamavyaktaśabdārhatvaṃ śarīrasya, yāvatā
    sthūlatvāt spaṣṭataramidaṃ śarīraṃ vyaktaśabdārhamaspaṣṭavacana-
    stvavyaktaśabda iti atauttaramucyate “sūkṣmantviha” kāraṇā-
    tmanā śarīraṃ vivakṣyate sūkṣmasyāvyaktaśabdārhatvāt .
    yadyapi sthūlamidaṃ śarīraṃ na svayamavyaktaśabdamarhati tathāpi
    tasya tvārambhakaṃ bhūtasūkṣmamavyaktaśabdamarhati prakṛtiśabdaśca
    vikāre dṛṣṭaḥ yathā “gobhiḥśrīṇīta matsarasiti” . tathāca
    śrutiḥ “taddhedaṃ tarhyavyākṛtamāsīditi” idameva vyākṛtaṃ nāma-
    rūpavibhinnaṃ jagatprāgavasthāyāṃ parityaktavyākṛtanāmarūpaṃ
    vījaśaktyavasthamavyaktaśabdayogyandarśayati” bhā0 . parama-
    brahmaparatve “ye cāpyakṣaramavyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ”
    “kleśo'dhikatarastevāmavyaktāsaktacetasām” iti ca gītā .
    “yo'sāvatīndriyagrāhyaḥ sūkṣyo'vyaktaḥ sanātanaḥ”
    manuḥ viṣṇotu “anekamūrttiravyaktaḥ śatamūrttiḥ sanātanaḥ”
    iti viṣṇusa0 . aprakāśitārthe “tamaśeṣamasyā-
    vyaktavyavahārasūcitamarthaṃ magasā jagrāha” kāda0
    “tataḥ svayambhūrbhagavānavyaktaṃ vyañjayannidam” manuḥ
    saṃkhyāviśeṣeṇānavagate gaṇitaśāstrokte 10 rāśibhede tacca
    vījanāmnā vyavahriyate “utpādakaṃ yat pravadanti buddheradhi-
    ṣṭhitaṃ sat puruṣeṇa sāṃkhyāḥ . vyaktasya kṛtsnasya tadekavīja
    mavyaktamīśaṃ gaṇitañca vande . pūrbdhaṃproktaṃ vyaktamavyaktavīja
    prāyapraśnāno vinā'vyaktayuktyā” ityupakramya “yāvattāvat-
    kālakonīlako'nyaḥ varṇṇaḥ pīto lohitaścaitadādyāḥ .
    avyaktānāṃ kalpitā mānasaṃjñāstatsaṃkhyānaṃ karttumā-
    cāryyavaryyaiḥ” vījaga0 tacca caturvidhaṃ yathoktam
    tatraiva “yāvattātkalpyamavyaktarāśermānaṃ tasmin kurvvato
    ddiṣṭameva . tulyau pakṣau sādhanīyau prayatnāttyaktvā
    kṣiptvā vāpi saṅguṇya bhaktvā . ekā'vyaktaṃ śodhayedanyapa-
    kṣādrūpāṇyanyasyetarasmācca pakṣāt . śeṣāvyaktenoddharedrūpaśeṣaṃ
    vyaktaṃ mānaṃ jāyate'vyaktarāśeḥ . avyaktānāṃ dvyādi-
    kānāmapīha yāvattāvadvyādinighnaṃ hṛtaṃ vā . yuktonaṃ vā
    kalpayedātmabuddhyā mānaṃ kkāpi vyaktasevaṃ viditvā . tatra
    prathamamekavarṇṇasamīkaraṇaṃ dvitīyamanekavarṇṇasamīkaraṇaṃ vījam .
    yatra varṇṇasya dvayorvā bahūnāṃ vā varggādigatānāṃ samo-
    karaṇaṃ tanmadhyamāharaṇam . yatra bhāvitasya taddhāvitamiti
    vījacatuṣṭayaṃ vadantyācāryāḥ . tatra prathamaṃ tāvaducyate pṛccha-
    kena pṛṣṭe satyudāharaṇe yo'vyaktarāśistasya mānaṃ yāva
    ttāvadekaṃ dvyādiṃ vā prakalpya tasminnavyaktarāśau uddeśakā-
    lāpavatsarvvaṅguṇanabhajanatrairāśikapañcarāśikaśreḍhīphalakṣetravya-
    vahārādigaṇanena kāryyam . tathā kurvvatā dvau pakṣau prayatne-
    na samau kāryyau . yadyālāpe samau pakṣau na staḥ .
    tadaikatare nyūne pakṣe kiñcitprakṣipya tataḥ aghikapakṣāttā-
    vadeva viśodhya vā nyūnaṃ pakṣaṃ kenacitsaṅguṇya vādhikaṃ pakṣaṃ
    tāvataiva bhaktvā samau kāryyau . tatastayorekasya pakṣasyāvyakta
    manyapakṣasyāvyaktācchoddhyam avyaktavargādikamapi . anyapakṣarū-
    pāṇi itarapakṣarūpebhyaḥ śodhyāni . yadi karaṇyaḥ santi tadā
    tāapi uktaprakāreṇa śodhyāḥ . tato'vyaktarāśiśeṣeṇa rūpa
    śeṣe bhakte yallabhyate tadekasyāvyaktasya māna vyakta jāyate .
    tena kalpito'vyaktarāśirutyāpyaḥ .. yatrodāharaṇe dvyāda
    yo'vyaktarāśayobhavanti tadā tasyaikaṃ yāvattāvatprakalpya anye-
    ṣāṃ dvyādibhiriṣṭairguṇitaṃ bhaktaṃ vā iṣṭaiḥ rūpairūnaṃ yutaṃ vā
    yāvattāvadeva prakalpyam .. atha vā ekasya yāvattāvadanyeṣāṃ
    vyaktānyeva mānāni prakalpyāni . sarvaṃ viditveti yathā
    kriyā nirvahati tathā buddhimatā jñātvā śeṣāṇāmavyaktāni
    vyaktāni vā kalpyānītyarthaḥ . udāharaṇam . ekasya rūpaṃ triśatī
    ṣaḍaśvā aśvā daśānyasya tu tulyamūlyāḥ . ṛṇaṃ tathā
    rūpaśataṃ ca tasya tau tulyavittau ca kimaśvamūlyam . yadā
    dyavittasya dalaṃ dviyuktaṃ tattulyavittoyadi vā dvitīyaḥ .
    ādyodhanena triguṇo'nyatovā pṛthak pṛthaṅme vada vāji-
    maulyam . atrāśvamaulyamajñātaṃ tasya mānaṃ yāvattā-
    vadekaṃ prakalpitaṃ yā 1 tatra trairāśikaṃ yadyyekasya yāvattā
    vanmūlyaṃ tadā ṣaṇṇāṃ kimiti nyāsaḥ . 1 . yā 1 . 6 .
    phalabhicchāguṇaṃ pramāṇabhaktaṃ labdhaṃ ṣaṇṇāmaśvānāmmūlyaṃ
    yā 6 atra rūpaśatatraye prakṣipte jātamādyasya dhanaṃ yā 6 rū 300
    evaṃ daśānāṃ maulyaḥ yā 10 atra rūpaśate carṇa-
    gate prakṣipte jātaṃ dvitīyasya dhanaṃ yā 10 rū 100
    etau samadhanāviti pakṣau svata eva samau jātau samaśodha-
    nārthaṃ nyāsaḥ yā 6 rū 300
    yā 10 rū 100
    atha ekāvyaktaṃ śodhayedanyapakṣāditi ādyapakṣāvyakte'-
    nyapakṣāvyaktācchedhite śeṣaṃ yā 4 . dvitīyapakṣarūpeṣu ādya-
    pakṣarūpebhyaḥ śodhiteṣu śeṣaṃ rū 400 avyaktarāśiśeṣeṇa
    yā 4 rūpaśeṣe rū 400 uddhṛte labdhamekasya yāvattāvato-
    mānaṃ vyaktaṃ 100 yadyekāśvasvedaṃ maulyaṃ tadā ṣaṇāṃ
    kimiti trairāśikena labdhe ṣaṇṇāṃ maulye 600 rūpakaśatatraya-
    yute 900 jātamādyasya dhanam . evaṃ dvitīyasyāpi 900” vījaga0
    evamanekavargādīnāmapyudāharaṇādīni tatraiva dṛśyāni .

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 102, col. 1.
    Avyakta1 = Kṛṣṇa: XII, 1640, 13285; do.2, Mahāpuru-

    ṣastave (read Avyaktamadhya); do.3 = Viṣṇu (1000 names);

    do.4 = Śiva (1000 names2).

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 79, col. 1.
    avyakta , adj. (= Pali avyatta; neg. of vyakta,

    q.v.), (1) ignorant: SP 210.3 °tā akuśalā; LV 264.20 °to

    bālo; Divy 301.2 °tān apy akuśalān api: 617.18; (2) (cf.

    Skt. id., Pali avyatta) obscure: avyaktendriyaḥ Karmav

    31.12, see s.v. jihma.