avismaraṇa
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 86.
avismaraṇa n. (
-ṇaṃ) Remembering, not forgetting.
E. a neg. vismaraṇa forgetting.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 97, col. 3.
avismaraṇa a-vismaraṇa, am, n. or
a-vismṛti, is, f. not forgetting, remembering, recollection.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 71, col. 1.
avismaraṇa n. (-ṇaṃ) Remembering, not forgetting.
E. a neg. vismaraṇa forget-
ting.
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 78, col. 1.
avismaraṇa n. das Nichtvergessen, das Erinnern, Rasas. 46, 14.
Vācaspatyam
☞
p. 463, col. 2.
avismaraṇa na0 abhāve na0 ta0 . 1 vismaraṇābhāve smaraṇe
vismaraṇañcānubhūtapadārthasya kālarogādi prayojyaḥ smaraṇābhāvaḥ
saca anubhūtaviṣayeṣūdbhūtasaṃskārasyāpi praṇidhānādikāraṇā-
ntarābhāvāt anudbuddhatayā smṛtirūpakāryyājanane, rogā-
dinā nāśane ca bhavati . tadabhāvaḥ avismaraṇaṃ tatra ca praṇi-
dhānādisahakṛtasaṃskārasya smaraṇajanakatā rogādyanabhi-
bhavanīyatā ca . yathāha gau0 sū0 . “praṇidhānaliṅgā-
dijñānānāmayugapadbhāvādyu gapadasmaraṇam” . “praṇidhānaṃ cittai-
kāgyraṃ suṣmūrṣeti yāvat liṅgajñānaṃ udvodhakam udvodhakā-
nāmānantyādādipadaṃ jñānātparatoyojanīyaṃ tasya kramāt
smaraṇakramaḥ yadi ca yugapadudbodhakāni tadā tāvadviṣayakamekaṃ
smaraṇamiṣyata eva yathā padajñānādāviti mantavyam
vṛttiḥ” . praṇidhānādīni ca smṛtikāraṇāni tatraivoktāni .
“praṇidhānanibandhābhyāsaliṅgalakṣaṇasādṛśyaparigrahāśrayāśrita
sambandhānantaryyaviyogaikakāryyavirodhātiśayaprāptivyavadhāna
sukhaduḥkhecchādveṣabhayārthitvakriyārāgadharmmādharmmanimittebhyaḥ”
“smaraṇamitthanuvarttate nimittaśabdasya dvandvāt paraṃ śrutasya pratyeka
mabhedenānvayaḥ . praṇidhānaṃ manasoviṣayāntarasañcāravāraṇam,
nibandhaekagranthopanibandhanaṃ yathā pramāṇena prameyādismaraṇam,
abhyāsaḥ saṃskārabāhulyam, etasya yadyapi nodvodhakatvaṃ tathāpi
tādṛśe śīghramudbodhakasamavadhānaṃ syādityāśayena tadupanyāsaḥ .
abhyāsodṛḍhatarasaṃskāraḥ udbodhakatvenoktaiti kecit liṅgaṃ
vyāpyaṃ vyāpakasya smārakaṃ, lakṣaṇaṃ yathā kapidhvajādi arju-
nādeḥ, sādṛśyaṃ dehādeḥ . parigrahaḥ svīkārastasya svasvāmi
bhāvo'rthaḥ tadekatareṇānyatarasmaraṇam, āśrayāśritau rājādi
tatparijanau parasparasmārakau, sambandhoguruśiṣyabhāvādiḥ, go-
vṛṣanthāyāt pṛthaguktaḥ . ānantaryyaṃ prokṣaṇāvaghātādeḥ, viyo
goyathā dārādeḥ, ekakāryyā antevāsiprabhṛtayaḥ parasparasmāra-
kāḥ . virodhādahinakulāderanyatareṇāparasmaraṇam . atiśayaḥ
saṃskāraupanayanādirācāryyādismārakaḥ, prāptirdhanāderdātāraṃ
smārayati, vyavadhānamāvaraṇaṃ yathā khaḍgādeḥ koṣādi . sukha
duḥsvayoranyatareṇāparasya tābhyāṃ tatprayojakasya vā smaraṇam,
icchādveṣau yadviṣayakatayā gṛhītau tasya smārakau, bhayaṃ
maraṇāderbhayahetorvvā smārakam, arthitvaṃ dātuḥ, śākhādeḥ
kriyā vāyvādeḥ, rāgātprīteḥ putrādeḥ smaraṇaṃ,” dharmmā-
gharmmābhyāṃ janmāntarānubhūtasukhaduḥkhasādhanayoḥ prāganubhūta
sukhādeśca smaraṇamiti . teṣu ca kiñcit, svarūpasatkiñcacca
jñātamudbodhakaṃ śiṣyavyut pādanāya cāyaṃ prapañcaḥ” vṛttiḥ .
kaṇādena tu smṛtisādhāraṇakāraṇamuktaṃ yathā “ātmama-
nasoḥ saṃyogaviśeṣāt saṃskārācca smṛtiḥ” sū0 “utpadyata
iti śeṣaḥ saṃyogaviśeṣaḥ praṇidhānādisannidhānam, eta-
smādasamavāyikāraṇādātmani samavāyini smṛtirvidyā-
viśeṣa utpadyate, nimittakāraṇamāha saṃskārāditi cakāreṇa
vyāpārī pūrvvānubhavaḥ samuccīyate, anubhavayāthārthyāyā-
thārthyamiyamanuvidhatte, rajjuṃ bhujaṅgatayopalabhya palāyitasya
tathaiva smṛteḥ nacaṃ satataṃ smṛtiprasaṅgaḥ, saṃskārodvodhā-
dhīnatvāt, taduktaṃ praśastadevapādaiḥ “liṅgadarśanecchānusmaraṇā-
dyapekṣādātmamanasoḥ saṃyogaviśeṣāt paṭvabhyāsādarapratyaya-
janitācca saṃskārādṝṣṭaśrutānubhūteṣu śeṣānuvyavasāyasmaraṇe-
cchādveṣaheturatītaviṣayā smṛtiḥ” iti . ārṣaṃ jñānaṃ
sūtrakṛtā pṛthaṅga lakṣitaṃ, yogipratyakṣāntarbhāvitaṃ, padārtha-
pradeśākhye tu prakaraṇe taduktaṃ tadyathā “āmnāyavidhātṝ-
ṇāmṛṣīṇāmatītānāgatavarttamāneṣvartheṣu dharmmādiṣu granthopa-
nivaddheṣu vā liṅgādyanapekṣādātmamanasoḥ saṃyogāddharmmaviśe-
ṣācca prātibhaṃ jñānaṃ yadutpadyate tadārṣam” iti tacca kadā-
cillaukikānāmapi bhavati yathā kanyakā vadati “śvo me
bhrātā ganteti hṛdayaṃ me kathayatīti” upa0 . saṃskāranāśa
kāni ca rogakālajanmāntarādīni . na0 ba0 smṛtiyukte tri0
Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary
☞
p. 78, col. 2.
a-vismaraṇa (nt.; neg. of Skt. vismaraṇa),
non- forgetting: -dharmāvi° Mvy 784.