• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • avismaraṇa


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 86.
    avismaraṇa n. (-ṇaṃ) Remembering, not forgetting.

    E. a neg. vismaraṇa forgetting.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 97, col. 3.
    avismaraṇa a-vismaraṇa, am, n. or a-vismṛti,

    is, f. not forgetting, remembering, recollection.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 71, col. 1.
    avismaraṇa

    n. (-ṇaṃ) Remembering, not forgetting.

    E. a neg. vismaraṇa forget-
    ting.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 78, col. 1.
    avismaraṇa n. das Nichtvergessen, das Erinnern, Rasas. 46, 14.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 463, col. 2.
    avismaraṇa na0 abhāve na0 ta0 . 1 vismaraṇābhāve smaraṇe
    vismaraṇañcānubhūtapadārthasya kālarogādi prayojyaḥ smaraṇābhāvaḥ
    saca anubhūtaviṣayeṣūdbhūtasaṃskārasyāpi praṇidhānādikāraṇā-
    ntarābhāvāt anudbuddhatayā smṛtirūpakāryyājanane, rogā-
    dinā nāśane ca bhavati . tadabhāvaḥ avismaraṇaṃ tatra ca praṇi-
    dhānādisahakṛtasaṃskārasya smaraṇajanakatā rogādyanabhi-
    bhavanīyatā ca . yathāha gau0 sū0 . “praṇidhānaliṅgā-
    dijñānānāmayugapadbhāvādyu gapadasmaraṇam” . “praṇidhānaṃ cittai-
    kāgyraṃ suṣmūrṣeti yāvat liṅgajñānaṃ udvodhakam udvodhakā-
    nāmānantyādādipadaṃ jñānātparatoyojanīyaṃ tasya kramāt
    smaraṇakramaḥ yadi ca yugapadudbodhakāni tadā tāvadviṣayakamekaṃ
    smaraṇamiṣyata eva yathā padajñānādāviti mantavyam
    vṛttiḥ” . praṇidhānādīni ca smṛtikāraṇāni tatraivoktāni .
    “praṇidhānanibandhābhyāsaliṅgalakṣaṇasādṛśyaparigrahāśrayāśrita
    sambandhānantaryyaviyogaikakāryyavirodhātiśayaprāptivyavadhāna
    sukhaduḥkhecchādveṣabhayārthitvakriyārāgadharmmādharmmanimittebhyaḥ”
    “smaraṇamitthanuvarttate nimittaśabdasya dvandvāt paraṃ śrutasya pratyeka
    mabhedenānvayaḥ . praṇidhānaṃ manasoviṣayāntarasañcāravāraṇam,
    nibandhaekagranthopanibandhanaṃ yathā pramāṇena prameyādismaraṇam,
    abhyāsaḥ saṃskārabāhulyam, etasya yadyapi nodvodhakatvaṃ tathāpi
    tādṛśe śīghramudbodhakasamavadhānaṃ syādityāśayena tadupanyāsaḥ .
    abhyāsodṛḍhatarasaṃskāraḥ udbodhakatvenoktaiti kecit liṅgaṃ
    vyāpyaṃ vyāpakasya smārakaṃ, lakṣaṇaṃ yathā kapidhvajādi arju-
    nādeḥ, sādṛśyaṃ dehādeḥ . parigrahaḥ svīkārastasya svasvāmi
    bhāvo'rthaḥ tadekatareṇānyatarasmaraṇam, āśrayāśritau rājādi
    tatparijanau parasparasmārakau, sambandhoguruśiṣyabhāvādiḥ, go-
    vṛṣanthāyāt pṛthaguktaḥ . ānantaryyaṃ prokṣaṇāvaghātādeḥ, viyo
    goyathā dārādeḥ, ekakāryyā antevāsiprabhṛtayaḥ parasparasmāra-
    kāḥ . virodhādahinakulāderanyatareṇāparasmaraṇam . atiśayaḥ
    saṃskāraupanayanādirācāryyādismārakaḥ, prāptirdhanāderdātāraṃ
    smārayati, vyavadhānamāvaraṇaṃ yathā khaḍgādeḥ koṣādi . sukha
    duḥsvayoranyatareṇāparasya tābhyāṃ tatprayojakasya vā smaraṇam,
    icchādveṣau yadviṣayakatayā gṛhītau tasya smārakau, bhayaṃ
    maraṇāderbhayahetorvvā smārakam, arthitvaṃ dātuḥ, śākhādeḥ
    kriyā vāyvādeḥ, rāgātprīteḥ putrādeḥ smaraṇaṃ,” dharmmā-
    gharmmābhyāṃ janmāntarānubhūtasukhaduḥkhasādhanayoḥ prāganubhūta
    sukhādeśca smaraṇamiti . teṣu ca kiñcit, svarūpasatkiñcacca
    jñātamudbodhakaṃ śiṣyavyut pādanāya cāyaṃ prapañcaḥ” vṛttiḥ .
    kaṇādena tu smṛtisādhāraṇakāraṇamuktaṃ yathā “ātmama-
    nasoḥ saṃyogaviśeṣāt saṃskārācca smṛtiḥ” sū0 “utpadyata
    iti śeṣaḥ saṃyogaviśeṣaḥ praṇidhānādisannidhānam, eta-
    smādasamavāyikāraṇādātmani samavāyini smṛtirvidyā-
    viśeṣa utpadyate, nimittakāraṇamāha saṃskārāditi cakāreṇa
    vyāpārī pūrvvānubhavaḥ samuccīyate, anubhavayāthārthyāyā-
    thārthyamiyamanuvidhatte, rajjuṃ bhujaṅgatayopalabhya palāyitasya
    tathaiva smṛteḥ nacaṃ satataṃ smṛtiprasaṅgaḥ, saṃskārodvodhā-
    dhīnatvāt, taduktaṃ praśastadevapādaiḥ “liṅgadarśanecchānusmaraṇā-
    dyapekṣādātmamanasoḥ saṃyogaviśeṣāt paṭvabhyāsādarapratyaya-
    janitācca saṃskārādṝṣṭaśrutānubhūteṣu śeṣānuvyavasāyasmaraṇe-
    cchādveṣaheturatītaviṣayā smṛtiḥ” iti . ārṣaṃ jñānaṃ
    sūtrakṛtā pṛthaṅga lakṣitaṃ, yogipratyakṣāntarbhāvitaṃ, padārtha-
    pradeśākhye tu prakaraṇe taduktaṃ tadyathā “āmnāyavidhātṝ-
    ṇāmṛṣīṇāmatītānāgatavarttamāneṣvartheṣu dharmmādiṣu granthopa-
    nivaddheṣu vā liṅgādyanapekṣādātmamanasoḥ saṃyogāddharmmaviśe-
    ṣācca prātibhaṃ jñānaṃ yadutpadyate tadārṣam” iti tacca kadā-
    cillaukikānāmapi bhavati yathā kanyakā vadati “śvo me
    bhrātā ganteti hṛdayaṃ me kathayatīti” upa0 . saṃskāranāśa
    kāni ca rogakālajanmāntarādīni . na0 ba0 smṛtiyukte tri0

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 78, col. 2.
    a-vismaraṇa (nt.; neg. of Skt. vismaraṇa), non-

    forgetting: -dharmāvi° Mvy 784.