Blog
Sanskrit
About
avigraha
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 83 .
avigraha mfn. (
-haḥ-hā-haṃ ) Bodiless, incorporeal.
E. a neg. vigraha body.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 65, col. 2 .
a-vigraha (haḥ-hā-haṃ) a. Incorporeal.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 96, col. 1 .
avigraha a-vigraha, as, ā, am, bodiless, in-
corporeal.
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 194, col. 2 .
avigraha a. [
nāsti vigraho yasya ]
1 Bodiless, incorporeal; epithet of the Supreme Being (who has no body).
2 Not known.
— haḥ (In
gram. ) A compound the sense of which cannot be expressed by its constituent parts separately (
nityasamāsa ).
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 31, col. 1 .
avigraha a-vigraha, a. indisputable.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 108, col. 1 .
a-vigraha m. (said of a word) the not occurring in a separate form (but only in a compound),
RPrāt.
☞
p. 108, col. 1 .
bodiless
☞
p. 108, col. 1 .
indisputable (as the Dharma),
Rājat.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 69, col. 1 .
avigraha mfn. (-haḥ-hā-haṃ ) Bodiless, incorporeal.
E. a neg. vigraha body.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 264 .
avigraha a. [nāsti vigraho yasya ] 1 Bodiless, incorporeal; epithet of the Supreme Being (who has no body). -2 Not known. -haḥ (In gram.) A compound the sense of which cannot be expressed by its constituent parts separately (nityasamāsa ).
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 92, col. 1 .
a-vigraha- a. sans corps.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 128, col. 3 .
avigraha m.
Unselbständigkeit eines Wortes , das Erscheinen desselben in einem Compositum ṚV. PRĀT. 4,12.
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 385, col. 3 .
avigraha °Adj. körperlos, Kir. XVIII, 33.
Vācaspatyam
☞
p. 451, col. 1 .
avigraha tri0 nāsti viśeṣeṇa graho yasya . 1 viśeṣarūpeṇājñāte “avigrahā gatādisthā yathā grāmādikarmmabhiḥ ” hariḥ . na vigraho vṛttisamānārthakaṃvākyaṃ yasya . 2 vyākaraṇoktenityasa- māse . nāsti vigraho deho yasya . 3 niravayave parameśe pu0 nāsti mīmāṃsakokte 4 vigrahaśūnye deve ca . tairhidevānāṃ vigra- havattvaṃ khaṇḍitaṃ tacca śaṅkāpūrvvakaṃ jai0 sū0 bhāṣye ca darśitaṃ yathā —“devatā vā prayojabedatithivadbhojanasya tadarthatvāt ” sū0 “naitadasti, —agnyādayo'prayojakāḥ —iti, sarvvā devatāḥ sarvveṣāṃ dharmmāṇāṃ prayojikāḥ bhavitumarhanti . kutaḥ? . ‘bhojanasya tadarthatvāt ’, —bhojanaṃ hi idaṃ devatāyāḥ, yāgo nāma, bhojyaṃ dravyaṃ devatāyai pradīthate, sā bho- kṣyate —iti, devatāsampradānako hi ayaṃ yāgaḥ śrūyate, samradānaṃ ca nāma karmmaṇo'pi īpsitatamādabhipretataram, tasmāt na guṇabhūtā devatā, devatāṃ prati guṇabhūte dravyakarmmaṇī . api ca yāgo nāma devatāpūjā, pūjā ca pūjanīyaṃ prati guṇabhūtā loke dṛśyate, tadetat ‘atithivat ’ draṣṭavyaṃ, yathā yāvatkiñcit atitheḥ paricaraṇaṃ, sarvvaṃ tat atithiprayuktam evam idamapi —iti . āha, —“nanu evaṃ bruvatā, vigra- havatī devatā bhvaṅkte ca —ityabhyupagataṃ bhavati ” . ucyate, vāḍhaṃ, vigrahavatī devatā bhuṅkte ca . kutaḥ? . smṛteḥ, upacārāt, anyārthadarśanācca, —evaṃ hi smaranti, vigraha- vatī devatā —iti, smṛtiśca naḥ pramāṇam . tathā vigraha- vatīṃ devatām upacaranti, —yamaṃ daṇḍahastamālikhanti, kathayanti ca, tathā varuṇaṃ pāśahastam, indraṃ vajrahastaṃ, upa- cārādapi smṛterdraḍhimānaṃ kalpayāmaḥ . tathā anyārthavacanaṃ, vigrahavatīṃ devatāṃ darśayati, —“jagṛmbhā te dakṣiṇam indra! hastam ”—iti, puruṣavigrahasya hi dakṣiṇaḥ savyaśca hasto bhavati . tathā “ime cit indra! rodasī apāre yat saṃgṛ mbhā maghavan! kāśiritte, —iti, kāśirmuṣṭiḥ, so'pi puruṣavigrahasya eva upapadyate . tathā, “tuvigrīvo vayodaraḥ subāhurandhaso made . indro! vṛtrāṇi jighnate ” iti, grīvā udaraṃ bāhū iti puruṣavigrahadarśanaṃ bhavati . tasmāt vigra- havatī devatā iti . bhaṅkte ca . katham avagamyate? . smṛteḥ, upacārāt anyārthadarśanācca, evaṃ smaranti, bhuṅkte devatā iti . tathā ca enām bhuñjānām iva upacaranti, yadasyai vividhān upacārān upa- haranti . tathā ca anyārthavacanaṃ bhuñjanām devatāṃ gamayati, —“addhīndra! piba ca prasthitasya ”—iti, tathā ca, “viśvāsanāni jaṭhareṣu dhatte ” iti, “ekayā prati dhā pibatsākaṃ sarāṃsi triṃśatam ” iti . āha, “na devatā bhuṅkte, yadi ca bhuñjīta devatāyai haviḥ prattaṃ kṣīyeta ” . ucyate, annarasabhojinī devatā madhukarīvat abagamyate . katham? . devatāyai haviḥ prattaṃ nīrasaṃ bhavati, tasmāt anna- rasaṃ bhuṅkte devatā iti gamyate ” bhā0 . “ārthapatyācca ” sū0 . “yadi kasyacit arthasya īśānā devatā upacaryamāṇā ca prasīdet tataḥ tadārādhanārtham iyaṃ devatāpūjā abhinirva- rttyeta, na ca etadubhayam api asti iti, tat ucyate, artha- patirddevatā iti . katham avagamyate? . smṛteḥ, upacārāt anyārthadarśanācca, evaṃ hi smaranti, arthānām īṣṭe devatā iti . tathā, devagrāmo devakṣetram ityupacārastāmeva smṛtiṃ draḍhayati . tathā anyārthavacanam īśānāṃ devatāṃ darśayati, “indro diva indra īśe pṛthivyā indro apāmindra it parvatānāṃ, indro vṛdhām indra inmedhirāṇām indraḥ kṣeme yoge havye indraḥ ’ iti, tathā, “īśānam asya jagataḥ sva īśam īśānam indra! tasthuṣe ” iti . tathā, smṛtyupacārābhyāṃ prasīdati ityupagacchāmaḥ, evaṃ hi smaranti, prasīdati devatā iti . tathā upacaranti, prasa- nno'sya paśupatiḥ, putro'sya jātaḥ, prasanno'sya vaiśravaṇo dhanam anena labdham iti . tathā anyārthadarśanaṃ bhavati, āhutibhiriva hutādau devān prīṇāti ’ iti, tasmai prītā iṣamūrjaṃ niyacchanti ’ iti ” bhā0 . “tataśca tena sambandhaḥ ” sū0 . “tato ” devatāyāḥ, tena phalena sambandhaḥ paricari- turbhavati, yo devatām ijyayā paricarati, taṃ sā phalena sambadhnāti . katham etat avagamyate? . smṛtyupacārābhyāṃ smaranti hi, devatā yaṣṭuḥ phalaṃ dadāti iti, tāmeva upacāreṇa smṛtiṃ draḍhayati, paśupatiḥ, anenaupacaritaḥ putro'nena labdhaḥ iti . tathā anyārthadarśanam imameva arthaṃ darśayati, “sa, it janena sa viśā sa janmanā sa putrairvājambharate dhanā nṛbhiḥ . devānām yaḥ pitaramāvi vāsati śraddhāsanā haviṣā brahmaṇaspatim ” iti tathā, “tṛpta evainam indraḥ prajayā paśubhiḥ tarpayati ” iti tasmāt havirddānena guṇavacanaiśca devatā ārādhyate, sā prītā satī phalaṃ prayacchati yena karmmaṇā agnirārādhitaḥ, tasya phalasya īṣṭe, tat karttre prayacchati, na tat sūryyaḥ pradātumarhati, vacanādetat avagamyate . kaḥ kiṃ prayacchati? iti yathā agnau vacanaṃ, na tat sūryye ” bhā0 . “api vā śabdapūrvvatvādyajñakarma pradhānaṃ syādguṇatve devatāśrutiḥ ” sū0 . “api vā iti pakṣo vyāvarttyate . na caitadasti yaduktaṃ devatā prayojikā ” iti, “yajñakarmma pradhānaṃ syāt ” yajaterjātam apūrvvam . kutaḥ? . “śabdapūrvvatvāt ”, yat hi phalaṃ dadāti, tat prayojakam idaṃ phalaṃ dadāti ityetat jñānaṃ śabdapūrvvakaṃ na pratyakṣādibhiḥ avagamyate, śabdaśca yajativācyāt phalam āha, na devatāyāḥ . katham avagamyate? . darśapūrṇamāsayoḥ karaṇatvena nirddeśaḥ “darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta ” iti, tathā, “jyoti- ṣṭomena svargakāmo yajeta ” iti, yajatyarthasya hi svargakāmena samabhivyāhāro na devatāyāḥ . “nanu dravyadevatākriyaṃ yajatyarthaḥ ” . satyamevaṃ, kintu “guṇatve devatāśrutiḥ ”, dravyadevataṃ hi bhūtaṃ, bhāvayitavyo yajatyarthaḥ, bhūtabhavya- samuccāraṇe ca bhūtaṃ bhavyāya upadiśyate, tasmāt na devatā prayojikā . atha yaduktaṃ “karmaṇa īpsitādabhipretataram ” iti na asya abhipretatām apahnumahe, taddhitaśabdena caturthyā vā saṃyuktasya devatārthasya vākyāt abhipretatā avagamyate, . phalasaṃyogastu vākyādeva yajatyarthasya . tasya ca śrutyā karaṇatā avagamyate, na devatāyāḥ . tatra yadyapi devatārthatā yāgasya gamyate . palārthatāpi tena na pratiṣi- dhyate, phalaṃ ca puruṣārthaḥ puruṣārthā ca naḥ pravṛttiḥ, na ca asau devatāyāḥ, tasmāt na devatāprayuktāḥ pravarttiṣyāmahe, yā tu, sampradānasya abhipretatā sā phalavato yajeḥ, sādhanatve sati upapadyate . yacca, —yajirddevatāpūjā sā pūjyamānapradhānā loke lakṣyate —iti, na loka- vat iha bhavitavyam, iha pūjyamānapūjā pradhānaṃ, yat hi phalavat tat prayojakaṃ, tasmāt yajñakarma prayoja- kam . apica, etasmin pakṣe vigrahavatī devatā bhuṅkte ca —iti adhyavasanīyaṃ bhavati, na hi avigrahāyai abhuñjanāyai ca dānaṃ bhojanaṃ vā sambhavati —iti ” . yacca uktaṃ smṛtyupacārānyārthadarśanairvigrahavatī, bhuṅke ca- iti . tanna, smṛtermantrārthavādamūlatvāt —mantrebhyaśca artha- vādebhyaśca smṛtimūlaṃ vijñānam utpadyate —iti pratyakṣam ava- gamyate, te ca mantrārthavādā naivaṃparāḥ —ityetat vakṣyāmaḥ . āha, ‘yadi naivaṃparā na tarhi mantrārthavādamūlaṃ tadvi- jñānam ’—iti . ucyate, —ye ālocanamātreṇa mantrārtha- vādān paśyanti, teṣām tat smṛtimūlam ye punarnipuṇataḥ paśyanti, teṣāṃ tat vādhitam . api ca kasyacit smṛti mūlaṃ bhavati . tasmāt tataḥ eva smṛtiḥ . upacāro'pi smṛtimūla eva . yattu anyārthadarśanam, uktaṃ —‘jagṛmbhā te dakṣiṇam indra! hastam ’—iti . naitat evamparaṃ, —indrasya hasto vidyate —iti ” yaḥtasya dakṣiṇo hastastaṃ vayamagṛhīta- vanta iti . tasamāt vākyāt indrasya hastasattā na pratīyate . āha, ‘yadi tvasau nāsti, vayaṃ te hastaṃ gṛhītavantaḥ — ityevaṃ na avakalpate —iti hastasattā adhyavasīyate,- astyasau hastaḥ, vayaṃ yaṃ gṛhītavantaḥ ’—iti . tanna upapadyate yadyapyasya hasto bhavet, tathāpi na tam upagṛhītavantaḥ- iti pratyakṣametat, tathāpyetanna avakalpata eva, tatra etat asambaddhaṃ vā avakalpayitavyaṃ, stutirvā, tacca matpakṣe'pi tulyam . atha evam ucyate, —‘tasya etadvacanaṃ, yo gṛhīta- vān tasya hastam ’—iti . ucyate, naitat adhyavaseyam, ādi mattādoṣo vedasya prasajyeta, na ca, gṛhītavān āsīt — ityucyate, pramāṇābhāvāt . ‘etasmāt eva vacanāt arthāt kalpyate hastagrahītā iti cet ’ . tanna, ayathārthasyāpi uccāraṇaṃ sambhavatyeva yataḥ, yathā, ‘daśa dāḍimāni ṣaḍa- pūpāḥ ’ iti . yasyāpi ca eṣa pakṣo, vigrahavān indraḥ iti, basyāpi indraśabdena āmantraṇaṃ sambodhanārthaṃ, sambo- dhanam anuvacanāya, tatra sambuddhaḥ ityavagate anuvacanaṃ nyāyyam na ca, asau kenacit prakāreṇa sambuddha iti ava- gamyate, anavagate sambodhanaṃ vyartham . ‘vacanaprāmāṇyāt sambudhyate ityevaṃ gamyate iti cet uktam adṛṣṭakalpa- nāyāṃ hastādikalpanānupapattiriti . na ca, asau sambuddhaḥ iti avadhāryyate, pramāṇābhāvāt . tasmāt sambodhanavacanaṃ na sambodhanāya, nirddeśārthameva . avigraha- pakṣe'pi tat nirddeśārthameva bhaviṣyati . tatra āmantritavi- bhaktivacanaṃ stutaye, evam idaṃ devatākhyaṃ sādhayitṛtamaṃ, yaccetanādivat sambudhya sādhayati iti cetanavadiva upaca- ryyamāṇaḥ sambudbhiśabdena āmantryate, tathā sambodhanaśabdena nirddiśya ucyate, gṛhītavanto vayaṃ tava hastaṃ ttvadāśrayā vayam ityarthaḥ, asmābhiḥ indrakarmma karttavyam ityetat anena smāryyate . tathā “ime dyāvāpṛthivyau dūte apāre yat saṃgṛhṇāsi maghavannaho te pūjito muṣṭiḥ ” iti santamiva muṣṭiṃ stutyarthena vadati, . tasyāpi bhāve na pramāṇamasti, na idaṃ vacanaṃ, “it mahān kāśiḥ ” asti, kintarhi, yastava kāśiḥ, sa mahān iti, anyārthastava kāśirasti iti, anyaḥ tava kāśirmahān iti . “satā hi stutiḥ upapa- dyate iti cet ” . naitat, niyogato yasyāpi pauruṣavidhi- kairaṅgairnnāsti saṃyogaḥ, pauruṣavidhikairaṅgaiḥ tasyāpi stuti- rbhavati, yathā ’ “ete vadanti śatavat sahasravat abhikrandanti haritebhirāsabhiḥ . viṣṭvī grāvāṇaḥ sukṛtaḥ, sukṛtvayā hotuścit pūrvve haviradyamāśata ” iti . tathā, “sukhaṃ rathaṃ yuyute sindhuraśvinam ” iti . tasmāt na śrutivacanāt arthā- pattirbhavati puruṣavidhatve devatāyāḥ . tathā, “tuvigrīva indraḥ, iti naitat yuktaṃ bhavati, grovāvān indraḥ iti, kintarhi yā'sya grīvā, sā mahatī, grīvāsattve nāsti pramāṇam . na ca, grīvāstutiḥ arthāpattiḥ, apuruṣavidhe'pi stutyupapatteḥ . api ca, “indro vṛtrāṇi jighnate ” ityetā- bhyāṃ padābhyām indraśabdaḥ sambaddho na śaknoti tuvigrīvādibhiḥ sambandhaṃ yātuṃ, dviruccāraṇam asya prasajyate, tuvigrīvāvān indro veditavyaḥ vṛtrāṇi ca indro hanti —iti, tathā hi sati bhidyeta, abhinnaṃ ca vākyam upalabhyate, tadevam avakalpate, yadi tuvigrīvādayo'sya na upadiśyante —iti stutyarthaṃ saṅkīrttyate tuvigrīvādiḥ, ‘andhaso made īṭṭaśo vṛtrāṇi hanti ’—iti eṣā tu vacanavyaktiḥ, vṛtrabadhopadeśaparam idaṃ vacanam- iti . yadapi vacanaṃ, —bāhū te indra romaśau, akṣī te indra piṅgale ’—iti, tadapi bāhvoḥ romaśatvam akṣṇośca paiṅgalyam āha, na bāhusattāmakṣisattāṃ ca . yadapi akṣisattāṃ vadati —iti gamyate, —‘cakṣuṣmate śṛṇvate te bravīmi ’—iti, tadapi na cakṣuḥsambandhārthaṃ, cakṣuṣmate bravīmi —iti vacanasambandhārthaṃ, tat satīmiva cakṣuṣmattāṃ stutyartham uccārayati . kutaḥ etat avagamyate? . caturthī- nirddeśāt, yadi prātipadikāthā'dhyavasīyate, tathā vākya- mbhidyeta, cakṣuṣmān —ityevaṃ ca uddiśyeta, cakṣuṣmate te vravīmi —iti ca . tasmāt na kiñcit arnyārthadarśanaṃ puruṣavidhatāṃ devatāyām idaṃ khyāpayati —iti, na ca, idaṃ bhojanaṃ, na hi devatā bhuṅkte, tasmāt, bhojanasya tadarthatvāt —iti tat asadvacanam . yadapi smṛtyupa- cārānyārthadarśanairbhuṅkte —iti, tat avigrahatvena pratyuktam . api ca, bhuñjānāyai devatāyai prattaṃ habiḥ kṣīyeta . na ca, madhukarīvat annarasabhojinyo devatāḥ —iti pramāṇamasti, madhukarīṣu pratyakṣaṃ, na ca tadvat devatāyām . tasmāt na bhuṅkte devatā iti . yaduktam devatāyai haviḥ prattaṃ nīrasaṃ bhavati —iti . naiṣadoṣaḥ, vātopahataṃ nīrasambhavati —iti, śītībhūtaṃ ca . na ca, asau kasya cit arthasya īṣṭe, anīśā kathaṃ dāsyati? . —iti . yaduktaṃ, smṛtyupacārānyārthadarśanaiḥ īśānā devatā —ityava- vagamyate —iti . tanna, smṛteḥ mantrārthavādamulatvāt- ityuktam, upacāṃro'pi, —‘devagrāmo devakṣetram ’—iti upacāramātram, —yo yadabhipretaṃ viniyogamarhati, tattasya svaṃ, na ca grāmaṃ kṣetraṃ vā yathābhiprāyaṃ viniyuṅkte devatā . tasmāt na samprayacchati —iti, devaparicārakāṇāntu tato bhūtirbhavati, devatām uddiśya, yat tyaktam . yaduktam, anyārthadarśanam īśānāṃ devatāṃ khyāpayati, —‘indro diva indra īśe ’—ityevamādīti, tat pratyakṣām anīśānāṃ devatām upalabhya adhyavasyāmaḥ, —bhākta eṣa śabdaḥ —iti . ‘tatra āha, + vacanaprāmāṇyādeva asya īśānatā avagamyate, yaddevalokā arthān viniyuñjate, taddevatābhiprāyādeva —ityadhyavasyāmaḥ ’—iti . tanna, pratyakṣāt pramāṇāt devatāparicārakāṇām abhiprāyaḥ ityavagamyate, sa na śakyo bādhitum . ye'pi devatām īśānāṃ varṇayanti, te'pi na apahnuvate paricārakāṇām abhiprāyam . kiṃ cāhuḥ, tathā devatā karoti, yathā pari- cārakāṇām abhiprāyo bhavati iti, na ca, sa īśāno bhavati, yaḥ parābhiprāyam anurudhyate, yasya na svābhiprāyāt viniyogo bhavati . api ca, na ca etadvacanaṃ, varttamānakā- lopadeśatvāt, pratyakṣavirodhāt, stutivādo'vadhāryyate, stutivāde ca sambhavati na vacanaprāmāṇyāt īśiṣyate iti gamyate . na ca, devatā phalena sambadhnāti, yā tadarthaṃ pari caryyeta . yaduktaṃ, smṛtyupacārānyārthadarśanairddadāti prasīdati ca iti . tatra smṛtyupacārayorvyaktaṃ yat anyārthadarśanaṃ tasmai prītā iṣamūrjjam iti, tanna, anyasya vidherāgnānāt dakṣiṇataḥ sampariharttavyā ityāha ” tathā “tṛpta evainam indraḥ prajayā paśubhistarpayati ” iti atra aindrasya haviṣo vidhātāram . tasmāt devatā na prayojikā iti ” bhā0 . “atithau tatpradhānatvamabhāvaḥ karmmaṇi syāttasya prīti- pradhānatvāt ” sū0 . “yaduktam atithivat iti tat pariharttavyam ātithyam atithiprayuktaṃ syāt ātithye hi tat prītirviṣīyate atithiḥ paricaritavyaḥ yathā prīyate tathā karttavyam iti . bhojanaṃ dānaṃ vā kāryyam iti yadyat atiyaye rocate tat karttavyaṃ yat tasmai na rocate na tat balāt kārayitavyam iti iha tu karmmaṇi abhāvaḥ prītividhānasya . tasmāt viṣamam atithinā ” śavarabhāṣyam . tadetadvedā- ntibhirnna manyate tairhi teṣāṃ vigrahattvamaṅgīkṛtaṃ tathāca śaṅkāpūrvvakaṃ devānāṃ vigrahavattvaṃ śā0 sūtre tadbhāṣye ca vyavasthāpitaṃ yathā . “virodhaḥ karmmaṇīti cennāneka- pratipatterddarśanāt ” śā0 sū0 “syādetat yadi vigraha- vattvādyabhyupagamena devādīnāṃ vidyāsvadhikārovarṇyeta vigrahavattvādṛtvigādivadindrādīnāmapi svarūpasannidhā- nena yoge'ṅgabhāvodṛśyate na ca sambhavati . bahuṣu yugapadekasyendrasya svarūpasannidhānānupapaśceriti cennāya- masti virodhaḥ kasmāt? anekapratipatteḥ ekasyāpi devā- tmanoyugapadanekasvarūpapratipattiḥ sambhavati . kathameta- davagamyate? darśanāt . tathāhi “kati devāḥ ”? ityupa- kramya “trayaśca trī ca śatā ca trayaśca trī ca sahasreti ” nirucya ” katame te? ityasyāṃ pṛcchvayāṃ “mahimāna evaiṣāmete trayastriṃśattveva devā iti bruvatī śrutiraikaikasya devatātmano yugapadanekarūpatāndarśayati . tathā trayastriṃśa- to'pi ṣaḍādyantarbhāvakrameṇa “katamaeko deva iti prāṇa ” iti prāṇaikarūpatāndevānāṃ darśayantī tasyaivaikasya prāṇasya yugapadanekarūpatāndarśayati . tathā smṛtirapi “ātmano vai sahasrāṇi bahūni bharatarṣabha! kuryyādyogī balaṃ prāpya taiśca sarvairmahīñcaret . prāpnuyādviṣayān kaiścit kaiścidugrantapa- ścaret . saṃkṣipettu punastāni sūryyoraśmigaṇāniva ” ityevañjā tīyakā prāptāṇimādyaiśvaryyāṇāṃ yogināmapi yugapada- nekaśarīrayogaṃ darśayati kimu vaktavyamājānasiddhānāṃ devānām . anekarūpapratipattisambhavāccaikaikā devatā bahurūpai- rātmānaṃ pravibhajya bahuṣu yāgeṣu yugapadaṅgabhāvaṃ gacchati, paraiśca na dṛśyate'ntarddhānādiśaktiyogādityupapadyate . aneka pratipatterdarśanādityasyāparā vyākhyā . vigrahavatāmapi karmāṅga māvaścodanāsvanekā pratipattirdṛśyate . kvacidekovigraha- vānanekatra na yugapadaṅgabhāvaṃ gacchati yathā bahubhirbhojaya- dbhirnaikobrāhmaṇo yugapadbhojyate . kvaciccaiko vigrahavānane- katra yugapadaṅgabhāvaṃ gacchati yathā bahubhirnamaskurvāṇaireko brāhmaṇo yugapannamaskriyate tadvadihoddeśaparityāgātmaka- tvādyāgasya vigrahatīmapyekāṃ devatāmuddiśya bahavaḥ svaṃ- svaṃ dravyaṃ yugapat parityakṣyantīti vigrahavattve'pi devānāṃ na kiñcit karmaṇi virudhyate ” bhā0 . “śabda iti cennātaḥ prabhavāt pratyakṣānumānābhyām ” sū0 . “mā nāma vigrahavattve devādīnāmupagamyamāne kaścidvirodhaḥ prasañji, śabde tu virodhaḥ prasajyeta, katham? autpattikaṃ hi śabda- syārthena sambandhamāśrityānapekṣatvāditi vedasya prāmāṇyaṃ sthāpitam . idānīstu vigrahavatī devatā'bhyupagamya- mānā yadyapyaiśvaryyayogādyugapadanekakarmasambandhīni havīṃṣi bhūñjīta tathāpi vigrahayogādasmadādivajjananamaraṇavatī seti nityasya śabdasyānityenārthenānityasambandhe pramīya- māṇe yadvaidike śabde prābhāṇyaṃ sthitaṃ tasya virodhaḥsyā- diti cennāyamapyasti virodhaḥ kasmāt? ataḥ prabhavāt ataeva hi vaidikācchabdāddevādikañjagat prabhavati . nanu janmādyasya yata iti brahmaprabhavatvaṃ jagato'vadhāritaṃ kathamiha śabda- prabhavatvamucyate? . api ca yadi nāma vaidikācchabdādasya prabhavo- 'nyupagataḥ kathametāvatā virodhaḥ śabde parihṛtaḥ? yāvatā basavorudrā ādityāviśvedevāmaruta ityete'rthā anityā eva, utpattimattvāt tadanityatve tadvācakānāṃ vaidikānāṃ vasvā- diśabdānāmanityatvaṃ kena vāryyate? prasiddhaṃ hi loke deva- dattasya putre utpanne yajñadatta iti tasya nāma kriya te iti . tasmādvirodha eva iti cenna gabādiśabdārthasambandhanityatvadarśanāt . na hi gavādivyaktīnāmutpattimattve tadākṛtīnāmapyutpattimattvaṃ syāt . dravyaguṇakarmaṇāṃ hi vyaktayaevotpadyante nākṛtayaḥ . ākṛtibhiśca śabdānāṃ sambandho navyaktibhiḥ vyaktīnāmānantyāt sambandhagrahaṇānupapatteḥ . vyaktiṣūtpadyamānāsvapyākṛtīnāṃ nityatvānna gavādiśabdeṣu kaścidvirodho dṛśyate . tathā devādivyaktiprabhavābhyupagame'pi ākṛtinityatvānna kaścid- vasvādiśabdeṣu virodha iti draṣṭavyam . ākṛtiviśeṣastu devādīnāṃ mantrārthavādābhyāṃ vigrahavattvādyavagamādavagantavyaḥ . sthānaviśeṣasambandhanimittāścendrādiśabdāḥ senāpatyādi śabdavat . tataśca yoyastattatsthānamadhitiṣṭhati sa sa indrā- diśabdairabhidhīyate iti na doṣo bhavati . nacedaṃ śabda- prabhavatvaṃ brahmaprabhavatvavadupādānakāraṇatvābhiprāyeṇocyate katha- ntarhi? sthitivācakātmanā nityaśabde nityārthasambandhini śabda vyavahāraṃyogyārtha vyakti niṣpattirataḥ prabhava ityucyate ” bhā0 . “jyotiṣi bhāvācca ” sū0 . “yadidaṃ jyotirmaṇḍalaṃ dyusthā- namahorātrābhyāṃ baṃbhramajjagadavabhāsayati tasminnādityādayo devatāvacanāḥ śabdāḥ prayujyante lokaprasiddhervvākyaśeṣaprasi- ddheśca . na ca jyotirmaṇḍalasya hṛdayādinā vigraheṇa, ceta- natayā arthitvādinā vā yogo'vagantuṃ śakyate mṛdādi- vadacetanatvāvagamāt . etenāgmyādayo vyākhyātāḥ . syāde- tat mantrārthavādetihāsapurāṇalokebhyo devādīnāṃ vigraha- vattvādyavagamādayamadoṣa iti netyucyate . na tāvalloko nāma kiñcit svatantraṃ pramāṇamasti pratyakṣādibhyaeva hyavya- bhicaritaviśeṣebhyaḥ pramāṇebhyaḥ prasiddha evārtho lokāt prasiddha ityucyate na cātra pratyakṣādīnāmanyatamaṃ pramāṇamasti . itihāsapurāṇamapi pauruṣeyatvāt pramāṇāntaramūlatāmākā- ṅkṣate . arthavādā api vidhinaikavākyatvāt tatstutyarthāḥ santona pārthagarthyena devādīnāṃ vigrahādisadbhāve kāraṇabhāvaṃ pratipadyante . mantrā api śrutyādiviniyuktāḥ prayoga sama- vāyino'bhidhānārthāḥ na kasyacidarthasya pramāṇamityācakṣate . tasmādabhāvo devādīnāmadhikārasya ” bhā0 . “bhāvantu vādarāyaṇo'sti hi ” sū0 . tuśabdaḥ pūrvvapakṣaṃ vyāva- rttayati . vādarāyaṇastvācāryyo bhāvamadhikārasya devānā- mapi manyate . yadyapi madhvādividyāsu devatādivyāmiśrāsu asambhavo'dhikārasya tathāpyasti śuddhāyāṃ brahmavidyāyāṃ sambhavaḥ arthitvasāsarthyādyapratiṣedhāpekṣitatvādadhikārasya . na ca kvacidasambhava ityetāvatā yatra sammavastatrāpyadhi- kāro'podyeta . manuṣyāṇāmapi na sarveṣāṃ brāhmaṇādīnāṃ sarveṣu rājasūyādiṣvadhikāraḥ sambhavati tatra yonyāyaḥ so'- trāpi bhaviṣyati . brahmavidyāñca prakṛtya bhavati liṅgadarśanaṃ śrautaṃ devādyadhikārasya sūcakaṃ “tadyoyo devānāṃ pratyabudhyata sa eva tadabhavat ” tatharṣīṇāmiti “te hocurhanta tamātmānamanvi- cchāmo yamanviṣya sarvvāṃśca lokānāpnoti sarvvāṃśca kāmā- niti ” “indro ha vai devānāmabhipravavrāja virocano'surāṇā- mityādi ” ca . smārttamapi ca gandharvvayājñalkyasaṃvā- dādi . yadapyuktaṃ jyotiṣi bhāvācceti atra brūmaḥ . jyotirādiviṣayā apyādityādāyo devatāvacanāḥ śabdā- ścetanāvantamaiśvaryyādyupetaṃ taṃ taṃ devatātmānaṃ samarpayanti mantrārthavādeṣu tathā vyavahārāt . asti hyaiśvaryyayo gāddevatānāṃ jyotirādyātmabhiścāvasthātuṃ yatheṣṭañca taṃ taṃ vigrahaṃ grahītuṃ sāmarthyam . tathāhi śrūyate subrahmaṇyā- rthavāde “medhātithiṃ ha kāṇvāyanamindromeṣo bhūtvā jahāreti ” . smaryyate ca “ādityaḥ puruṣo bhūtvā kuntīmupa- jagāma sa ” iti . mṛdādiṣvapi cetanā adhiṣṭhatāro'bhyupaga- myante “mṛdabravīt “āpo'vruyan ” ityādidarśanāt . jyoti- rādibhūtadhāṃtorādityādiṣvapyacetanatvamabhyupagamyate cetanāstva- dhiṣṭhātāro devatātmāno mantrārthavādādivyavahārādityuktam . yadapyuktam mantrārthavādayoranyārthatvānna devatāvigrahā- diprakāśanasāmārthyamiti . atra brūmaḥ pratyayāpratyayau hi sadbhāvāsaddhāvayoḥ kāraṇaṃ nānyārthatvamananyārthatvaṃ vā . tathāhi anyārthamapi prasthitaḥ pathi patitaṃ tṛṇarpaṇādyastī- tyevaṃ pratipadyate . atrāha viṣama upanyāsaḥ tatra hi tṛṇaparṇṇādiviṣayaṃ pratyakṣaṃ pravṛttamasti yena tadastitvaṃ prati- padyate atra punarvidhyuddeśaikavākyabhāve stutyarthe'rthavādena pārtha garthyena na vṛttāntaviṣayā ” pravṛttiḥ śakyā'dhyavasāyayitum . na hi mahāvākye pratyāyake ivāntaravākyasya pṛthak pratyā- yakatvamasti yathā “na surāṃ pibediti nañvati vākye pada trayasambandhāt surāpāṇapratiṣedha evaiko'rtho gamyate, na punaḥ surāṃ pibediti padadvayasambandhāt surāpāṇavidhirapīti . atrocyate . viṣamaupanyāsaḥ yuktaṃ yat surāpāṇaprati- ṣedhe padānvayasyaikatvādavāntaravākyārthasyāgrahaṇaṃ ” vidhyuddeśārtha vādayostvarthavādasthāni padāni pṛthamanvayaṃ vṛttāntaviṣaya- mpratipadyānantaraṃ kaimarthyavaśena vidhistāvakatvaṃ pratipadyante . yathāhi “vāyavyaṃ śvetamālabheta bhūtikāmaḥ ” ityatra vidhyudde- śavarttināṃ vāyavyādīnāṃ padānāṃ vidhinā sambandhaḥ “vāyurvai kṣepiṣṭhā devatā vāyumeva svena bhāgadheyenopadhāvati sa evainaṃ bhūtiṅgamayatīti ” ityeṣāmarthavādagatānām padānām . nahi bhavati vāyurvvāālabheta kṣepiṣṭhā devatā vā alabhetetyādi . vāyu svatāvasaṅkīrttanena tvavāntaramanvayaṃ pratipadya evaṃviśiṣṭa daivatyamidaṃ karmmeti vidhiṃ stu vanti . tadyatra yo'vāntara- vārkyārthaḥ pramāṇāntaragocarobhavati tatra tadanuvādenārtha- vādaḥ pravarttate . yatra pramāṇāntaraviruddhastatra guṇavādena . yatra tu tadubhayaṃ nāsti tatra kiṃ pramāṇāntarābhāvādguṇa- vādaḥ syāt āhosvit pramāṇāntarāvirodhādvidyamānārthavāda iti pratītiśaraṇairvvidyamānārthavādaāśrathaṇīyo na guṇavādaḥ . etena mantro vyākhyātaḥ . api ca vighibhire- vendrādidaivatyāni havīṃṣi codayadbhirapekṣitamindrādīnāṃ svarūpam . na hi svarūparahitā indrādayaścetasi ārohayituṃ śakyante . na ca cetasya'nārūdāyai tasyai tasyai devatāyai haviḥ pradātuṃ śakyate . śrāvayati ca “yasyai devatāyai havi rgṛhītaṃ syāt tāndhyāyet vaṣaṭkariṣyanniti ” . na ca śabda mātramarthasvarūpaṃ sambhavatīti śabdārthayorbhedāt tatra yādṛśaṃ mantrārthavādayorindrādīnāṃ svarūpamavagataṃ na tat tādṛśaṃ śabdapramāṇakena pratyākhyātuṃ yuktam . itihāsapurāṇamapi vyākhyātena mārgeṇa sambhavanmantrārthavādamūlatvāt prabhavati devatāvigrahādi prapañcayitum . pratyakṣamūlamapi sambhavati, bhavati hyasmākamapratyakṣamapi cirantanānāṃ pratyakṣam . tathāca vyāsādayo devaṃtābhiḥ pratyakṣaṃ vyavaharantīti smaryyate . yastu brūyādidānīntanānāmiva pūrvveṣāmapi nāsti devā- dibhirvyavaharttuṃ sāmārthyamiti sa jagadvaicitryampratiṣedhet idānīmiva ca nānyadāpi sārvabhaumaḥ kṣatriyo'stīti brūyāt tataśca rājasūyādicodanā uparundhyāt idānīmiva ca kā- lāntare'pi avyavasthitaprāyān varṇṇāśramādharmmān pratijā- nīta tataśca vyavasthāvidhāyiśāstramanartha kaṃ kuryyāt . tasmāt dharmokarṣavaśāccirantanāḥ devatābhiḥ pratyakṣaṃ vyavajahvuriti śli- ṣyate . apica smaranti “svādhyāyādṛṣṭadevatāsamprayīga ” ityā- di yogo'pyaṇimādyaiśvaryyaprāptiphalakaḥ smaryyamāṇo na śakyate sāhasamātreṇa pratyākhyātum . śrutiśca yogamāhātmyaṃ pratyākhyāpayati “pṛthvyaptejo'nilakhe samutthite pañcātmake yogayuṇe pravṛtte . na tasya rogo na jarā na mṛtyuḥ prāptasya yogāgnimayaṃ śarīramiti ” . ṛṣīṇāmapi mantrabrāhmaṇa darśanāt sāmarthyaṃ nāsmadīyena sāmarthyenopamātuṃ yuktam . tasmāt samūlamitihāsapurāṇam . lokaprasiddhirapi na sati sambhave nirālambanādhyavasātuṃ yuktā . tasmādupapanno mantrādibhyo devādīnāṃ vigrahavattvādyavagamaḥ . tataścā- rthitvādisambhavādupapanno devādīnāmapi vrahmavidyāyāmadhi- kāraḥ . kramamuktidarśanānyapyevamevopapadyante iti ” bhā0 . vigrahādipadena “vigrahohaviṣāṃ bhogaaiśvaryyañca prasannatā . phalapradānamityetat pañcakaṃ vigrahādikamiti ” āna0 gi0 uktaṃ pañcakaṃ grāhyaṃ tacca krameṇa mīmāṃsābhāṣye pūrvvapakṣe darśitam . śabdacintāmaṇāvapi devānāṃ vigrahavattvaṃ cetanatvañca vyavasthāpitam yathā “evaṃ devatādāvapi indramupāsītetyādau loke prayogasyāniyamādgauṇatayaiva vyavahārāccārthādyanadhyavasāyena laukike sahasrākṣādāvi- ndrādipadaśaktigrahaḥ pramāṇañca indra sahasrākṣa ityādi- vidhisamabhivyāhṛto'rthavādaeva svargapadavat . atha svargapade pravṛttyanthathānupapatyā “tatsukhaṃ svaḥpadāspadamiti ” śruteścārtha- vādādeva śaktigrahaḥ naceha tathārthavādaḥ kintu “indraḥ saha- srākṣaḥ ityādistāvakatvena pravṛttipara iti cet na indraḥ sahasrākṣaḥ ” ityādiprasiddhapadasāmānādhikaraṇyaśrutito bādhakaṃ vinā sahasrākṣasyaivendrādipadavācyatvāvadhāraṇāt pra- siddhapadasamanvayabalena pratīyamānamarthamabādhitamādāyaiva teṣāṃ pravṛttiparatvāt mantraprakāśitaśaśiśekharādyupetamuddiśya havistyāgena tatraiva yājñikānāṃ devatāvyavahārāt api ca śivāya gāṃ dadyādityādau devatāsaṃpradā- natvaśruteḥ, śivādisahasranāmnāṃ paryyāyatvena śrute rmahā- janaparigraheṇa pramāṇatvātārādhitadevatāyā varadātṛtvaśru- teśca bādhakaṃ vinā cetanaiva devatā . atha devatācaitanme tat- prītireva yāgavyāpāra iti nāpūrvasiddhiriti cet na prīteḥ sukhasya tadanubhavasya cāśutaravināśitvāt tajjanyasaṃskārasya svāviṣaye phalāhetutvāt phalahetusthāyikṛtivyāpārā- pekṣāyāṃ lāghavena kṛtisamānāśrayasyaiva vyāpāratvakalpanāt nānāyāgeṣvekadāhvāne caikadā sannidhānaṃ tadbuddhiviśeṣa eva pratiṣṭhitavidhinā pratimādāvahaṅkāravat . atha rājasū- yādiphalatvena śruterindrādiracetanaeva . devatā cetanā nāsti mānābhāvāt kintu deśanādeśitacaturthyantapadanirddiśyatvaṃ devatātvam indrāyetyādipadameva devatā . ataevāgniprakāśaka mantre'gnipraṇayanasyāntaram agnaye iti niyamato havi- styāgaḥ na paryyāyāntareṇa . na cendroddeśena havistyāgaḥ indraniṣṭhakiñcijjanakaḥ tatsvarūpājanakatve sati tadu- ddeśena kriyamāṇatvāt brāhmaṇāyadānavaditi vācyam aprayojakatvāt tadarthatvena kriyamāṇatvasyopādhitvācca indrāyasvāhetyatra na tādarthye caturthī kintu svāhādi pada —yogaupapadavibhaktireva anyathā namaḥsvastisvāhā- svadhetyādisūtravaiyarthyāt maivaṃ caturthyantapadasya devatā- tve mānābhāvāt caturthīṃ vināpi indro devateti vyavahāradarśanāt agnaye kavyavāhanāyetyādau devatādvaya prasaṅgāccaḥ ” indra sahasrākṣa ityarthavādasya “indramupā- sīta ” tyādividhisamabhivyāhāreṇa aikavākyatayopāsyatvāt devasvaṃ nādadītetyatra devamuddiśya tyakte śiṣṭānāṃ deva- svatvena vyavahārāt agnaya iti padena niyamatastyāgamya śrutibodhitatvena tathātyāgasya phalahetutvāt . naca vījā kṣarāṇāṃ devatātvāt tatraiva śivādipadaśaktigraha iti vācyam vījākṣarāṇāṃcaturthyantatvāniyamāt tadapratītāvapi prakāśitaśaśiśekharādyupetamuddiśya havistyāgena tatraiva yājñikānāṃ vyavahāraḥ . vījākṣarāṇāṃ havistyāgi tvenānuddeśyatvāt śivasya pratimantraṃ vījākṣarāṇāṃ nānātvā dananugamena tattatpadaśaktigrahasyāśakyatvācca naca mūrttibhedena śivaśarorāṇāmananugatatvet tavāpi na śaktiha iti vācyam- bālyādinā bhinnaśarīreṣu caitratvavachivatvajāteradṛṣṭaviśe- ṣopagṛhītatvasya cānugatatvāt adṛṣṭaśūnthasya ceśvarasya na devatātvam . īśānaśca tadbhinna eva ” .
Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary
☞
p. 77, col. 2 .
Avigraha , nt., n. of a Buddhakṣetra: Mv i.124.3.