• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • avigraha


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 83.
    avigraha mfn. (-haḥ-hā-haṃ) Bodiless, incorporeal.

    E. a neg. vigraha body.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 65, col. 2.
    a-vigraha (haḥ-hā-haṃ) a. Incorporeal.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 96, col. 1.
    avigraha a-vigraha, as, ā, am, bodiless, in-

    corporeal.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 194, col. 2.
    avigraha a. [nāsti vigraho yasya]

    1 Bodiless, incorporeal; epithet of the Supreme Being (who has no body).

    2 Not known.

    — haḥ (In gram.) A compound the sense of which cannot be expressed by its constituent parts separately (nityasamāsa).

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 31, col. 1.
    avigraha a-vigraha, a. indisputable.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 108, col. 1.
    a-vigraha m. (said of a word) the not occurring in a separate form (but only in a compound), RPrāt.
    ☞ p. 108, col. 1.
    bodiless
    ☞ p. 108, col. 1.
    indisputable (as the Dharma), Rājat.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 69, col. 1.
    avigraha

    mfn. (-haḥ-hā-haṃ) Bodiless, incorporeal.

    E. a neg. vigraha body.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 264.
    avigraha a. [nāsti vigraho yasya] 1 Bodiless, incorporeal; epithet of the Supreme Being (who has no body). -2 Not known. -haḥ (In gram.) A compound the sense of which cannot be expressed by its constituent parts separately (nityasamāsa).

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 92, col. 1.
    a-vigraha- a. sans corps.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 128, col. 3.
    avigraha m. Unselbständigkeit eines Wortes , das Erscheinen desselben in einem Compositum ṚV. PRĀT. 4,12.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 385, col. 3.
    avigraha °Adj. körperlos, Kir. XVIII, 33.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 451, col. 1.
    avigraha tri0 nāsti viśeṣeṇa graho yasya . 1 viśeṣarūpeṇājñāte
    “avigrahā gatādisthā yathā grāmādikarmmabhiḥ” hariḥ . na
    vigraho vṛttisamānārthakaṃvākyaṃ yasya . 2 vyākaraṇoktenityasa-
    māse . nāsti vigraho deho yasya . 3 niravayave parameśe pu0
    nāsti mīmāṃsakokte 4 vigrahaśūnye deve ca . tairhidevānāṃ vigra-
    havattvaṃ khaṇḍitaṃ tacca śaṅkāpūrvvakaṃ jai0 sū0 bhāṣye ca darśitaṃ
    yathā—“devatā vā prayojabedatithivadbhojanasya tadarthatvāt” sū0
    “naitadasti,—agnyādayo'prayojakāḥ—iti, sarvvā devatāḥ
    sarvveṣāṃ dharmmāṇāṃ prayojikāḥ bhavitumarhanti . kutaḥ? .
    ‘bhojanasya tadarthatvāt’,—bhojanaṃ hi idaṃ devatāyāḥ,
    yāgo nāma, bhojyaṃ dravyaṃ devatāyai pradīthate, sā bho-
    kṣyate—iti, devatāsampradānako hi ayaṃ yāgaḥ śrūyate,
    samradānaṃ ca nāma karmmaṇo'pi īpsitatamādabhipretataram,
    tasmāt na guṇabhūtā devatā, devatāṃ prati guṇabhūte dravyakarmmaṇī .
    api ca yāgo nāma devatāpūjā, pūjā ca pūjanīyaṃ prati
    guṇabhūtā loke dṛśyate, tadetat ‘atithivat’ draṣṭavyaṃ, yathā
    yāvatkiñcit atitheḥ paricaraṇaṃ, sarvvaṃ tat atithiprayuktam
    evam idamapi—iti . āha,—“nanu evaṃ bruvatā, vigra-
    havatī devatā bhvaṅkte ca—ityabhyupagataṃ bhavati” . ucyate,
    vāḍhaṃ, vigrahavatī devatā bhuṅkte ca . kutaḥ? . smṛteḥ,
    upacārāt, anyārthadarśanācca,—evaṃ hi smaranti, vigraha-
    vatī devatā—iti, smṛtiśca naḥ pramāṇam . tathā vigraha-
    vatīṃ devatām upacaranti,—yamaṃ daṇḍahastamālikhanti,
    kathayanti ca, tathā varuṇaṃ pāśahastam, indraṃ vajrahastaṃ, upa-
    cārādapi smṛterdraḍhimānaṃ kalpayāmaḥ . tathā anyārthavacanaṃ,
    vigrahavatīṃ devatāṃ darśayati,—“jagṛmbhā te dakṣiṇam indra!
    hastam”—iti, puruṣavigrahasya hi dakṣiṇaḥ savyaśca hasto
    bhavati . tathā “ime cit indra! rodasī apāre yat saṃgṛ
    mbhā maghavan! kāśiritte,—iti, kāśirmuṣṭiḥ, so'pi
    puruṣavigrahasya eva upapadyate . tathā, “tuvigrīvo vayodaraḥ
    subāhurandhaso made . indro! vṛtrāṇi jighnate” iti, grīvā
    udaraṃ bāhū iti puruṣavigrahadarśanaṃ bhavati . tasmāt vigra-
    havatī devatā iti . bhaṅkte ca . katham avagamyate? .
    smṛteḥ, upacārāt anyārthadarśanācca, evaṃ smaranti,
    bhuṅkte devatā iti . tathā ca enām bhuñjānām
    iva upacaranti, yadasyai vividhān upacārān upa-
    haranti . tathā ca anyārthavacanaṃ bhuñjanām devatāṃ
    gamayati,—“addhīndra! piba ca prasthitasya”—iti, tathā
    ca, “viśvāsanāni jaṭhareṣu dhatte” iti, “ekayā prati dhā
    pibatsākaṃ sarāṃsi triṃśatam” iti . āha, “na devatā
    bhuṅkte, yadi ca bhuñjīta devatāyai haviḥ prattaṃ kṣīyeta” .
    ucyate, annarasabhojinī devatā madhukarīvat abagamyate .
    katham? . devatāyai haviḥ prattaṃ nīrasaṃ bhavati, tasmāt anna-
    rasaṃ bhuṅkte devatā iti gamyate” bhā0 . “ārthapatyācca” sū0 .
    “yadi kasyacit arthasya īśānā devatā upacaryamāṇā ca
    prasīdet tataḥ tadārādhanārtham iyaṃ devatāpūjā abhinirva-
    rttyeta, na ca etadubhayam api asti iti, tat ucyate, artha-
    patirddevatā iti . katham avagamyate? . smṛteḥ, upacārāt
    anyārthadarśanācca, evaṃ hi smaranti, arthānām īṣṭe
    devatā iti . tathā, devagrāmo devakṣetram ityupacārastāmeva
    smṛtiṃ draḍhayati . tathā anyārthavacanam īśānāṃ devatāṃ
    darśayati, “indro diva indra īśe pṛthivyā indro apāmindra
    it parvatānāṃ, indro vṛdhām indra inmedhirāṇām indraḥ
    kṣeme yoge havye indraḥ’ iti, tathā, “īśānam asya
    jagataḥ sva īśam īśānam indra! tasthuṣe” iti . tathā,
    smṛtyupacārābhyāṃ prasīdati ityupagacchāmaḥ, evaṃ hi
    smaranti, prasīdati devatā iti . tathā upacaranti, prasa-
    nno'sya paśupatiḥ, putro'sya jātaḥ, prasanno'sya vaiśravaṇo
    dhanam anena labdham iti . tathā anyārthadarśanaṃ bhavati,
    āhutibhiriva hutādau devān prīṇāti’ iti, tasmai prītā
    iṣamūrjaṃ niyacchanti’ iti” bhā0 . “tataśca tena sambandhaḥ”
    sū0 . “tato” devatāyāḥ, tena phalena sambandhaḥ paricari-
    turbhavati, yo devatām ijyayā paricarati, taṃ sā phalena
    sambadhnāti . katham etat avagamyate? . smṛtyupacārābhyāṃ
    smaranti hi, devatā yaṣṭuḥ phalaṃ dadāti iti, tāmeva upacāreṇa
    smṛtiṃ draḍhayati, paśupatiḥ, anenaupacaritaḥ putro'nena labdhaḥ
    iti . tathā anyārthadarśanam imameva arthaṃ darśayati, “sa,
    it janena sa viśā sa janmanā sa putrairvājambharate dhanā
    nṛbhiḥ . devānām yaḥ pitaramāvi vāsati śraddhāsanā
    haviṣā brahmaṇaspatim” iti tathā, “tṛpta evainam indraḥ
    prajayā paśubhiḥ tarpayati” iti tasmāt havirddānena
    guṇavacanaiśca devatā ārādhyate, sā prītā satī phalaṃ prayacchati
    yena karmmaṇā agnirārādhitaḥ, tasya phalasya īṣṭe, tat
    karttre prayacchati, na tat sūryyaḥ pradātumarhati,
    vacanādetat avagamyate . kaḥ kiṃ prayacchati? iti
    yathā agnau vacanaṃ, na tat sūryye” bhā0 . “api vā
    śabdapūrvvatvādyajñakarma pradhānaṃ syādguṇatve devatāśrutiḥ”
    sū0 . “api vā iti pakṣo vyāvarttyate . na caitadasti
    yaduktaṃ devatā prayojikā” iti, “yajñakarmma pradhānaṃ syāt”
    yajaterjātam apūrvvam . kutaḥ? . “śabdapūrvvatvāt”, yat
    hi phalaṃ dadāti, tat prayojakam idaṃ phalaṃ dadāti
    ityetat jñānaṃ śabdapūrvvakaṃ na pratyakṣādibhiḥ avagamyate,
    śabdaśca yajativācyāt phalam āha, na devatāyāḥ .
    katham avagamyate? . darśapūrṇamāsayoḥ karaṇatvena nirddeśaḥ
    “darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta” iti, tathā, “jyoti-
    ṣṭomena svargakāmo yajeta” iti, yajatyarthasya hi svargakāmena
    samabhivyāhāro na devatāyāḥ . “nanu dravyadevatākriyaṃ
    yajatyarthaḥ” . satyamevaṃ, kintu “guṇatve devatāśrutiḥ”,
    dravyadevataṃ hi bhūtaṃ, bhāvayitavyo yajatyarthaḥ, bhūtabhavya-
    samuccāraṇe ca bhūtaṃ bhavyāya upadiśyate, tasmāt na devatā
    prayojikā . atha yaduktaṃ “karmaṇa īpsitādabhipretataram”
    iti na asya abhipretatām apahnumahe, taddhitaśabdena
    caturthyā vā saṃyuktasya devatārthasya vākyāt abhipretatā
    avagamyate, . phalasaṃyogastu vākyādeva yajatyarthasya . tasya ca
    śrutyā karaṇatā avagamyate, na devatāyāḥ . tatra yadyapi
    devatārthatā yāgasya gamyate . palārthatāpi tena na pratiṣi-
    dhyate, phalaṃ ca puruṣārthaḥ puruṣārthā ca naḥ pravṛttiḥ, na ca
    asau devatāyāḥ, tasmāt na devatāprayuktāḥ pravarttiṣyāmahe,
    yā tu, sampradānasya abhipretatā sā phalavato yajeḥ,
    sādhanatve sati upapadyate . yacca,—yajirddevatāpūjā
    sā pūjyamānapradhānā loke lakṣyate—iti, na loka-
    vat iha bhavitavyam, iha pūjyamānapūjā pradhānaṃ,
    yat hi phalavat tat prayojakaṃ, tasmāt yajñakarma prayoja-
    kam . apica, etasmin pakṣe vigrahavatī devatā
    bhuṅkte ca—iti adhyavasanīyaṃ bhavati, na hi avigrahāyai
    abhuñjanāyai ca dānaṃ bhojanaṃ vā sambhavati—iti” . yacca
    uktaṃ smṛtyupacārānyārthadarśanairvigrahavatī, bhuṅke ca-
    iti . tanna, smṛtermantrārthavādamūlatvāt—mantrebhyaśca artha-
    vādebhyaśca smṛtimūlaṃ vijñānam utpadyate—iti pratyakṣam ava-
    gamyate, te ca mantrārthavādā naivaṃparāḥ—ityetat vakṣyāmaḥ .
    āha, ‘yadi naivaṃparā na tarhi mantrārthavādamūlaṃ tadvi-
    jñānam’—iti . ucyate,—ye ālocanamātreṇa mantrārtha-
    vādān paśyanti, teṣām tat smṛtimūlam ye punarnipuṇataḥ
    paśyanti, teṣāṃ tat vādhitam . api ca kasyacit smṛti
    mūlaṃ bhavati . tasmāt tataḥ eva smṛtiḥ . upacāro'pi
    smṛtimūla eva . yattu anyārthadarśanam, uktaṃ—‘jagṛmbhā te
    dakṣiṇam indra! hastam’—iti . naitat evamparaṃ,—indrasya
    hasto vidyate—iti” yaḥtasya dakṣiṇo hastastaṃ vayamagṛhīta-
    vanta iti . tasamāt vākyāt indrasya hastasattā na pratīyate .
    āha, ‘yadi tvasau nāsti, vayaṃ te hastaṃ gṛhītavantaḥ—
    ityevaṃ na avakalpate—iti hastasattā adhyavasīyate,-
    astyasau hastaḥ, vayaṃ yaṃ gṛhītavantaḥ’—iti . tanna upapadyate
    yadyapyasya hasto bhavet, tathāpi na tam upagṛhītavantaḥ-
    iti pratyakṣametat, tathāpyetanna avakalpata eva, tatra etat
    asambaddhaṃ vā avakalpayitavyaṃ, stutirvā, tacca matpakṣe'pi
    tulyam . atha evam ucyate,—‘tasya etadvacanaṃ, yo gṛhīta-
    vān tasya hastam’—iti . ucyate, naitat adhyavaseyam, ādi
    mattādoṣo vedasya prasajyeta, na ca, gṛhītavān āsīt—
    ityucyate, pramāṇābhāvāt . ‘etasmāt eva vacanāt arthāt
    kalpyate hastagrahītā iti cet’ . tanna, ayathārthasyāpi
    uccāraṇaṃ sambhavatyeva yataḥ, yathā, ‘daśa dāḍimāni ṣaḍa-
    pūpāḥ’ iti . yasyāpi ca eṣa pakṣo, vigrahavān indraḥ
    iti, basyāpi indraśabdena āmantraṇaṃ sambodhanārthaṃ, sambo-
    dhanam anuvacanāya, tatra sambuddhaḥ ityavagate anuvacanaṃ
    nyāyyam na ca, asau kenacit prakāreṇa sambuddha iti ava-
    gamyate, anavagate sambodhanaṃ vyartham . ‘vacanaprāmāṇyāt
    sambudhyate ityevaṃ gamyate iti cet uktam adṛṣṭakalpa-
    nāyāṃ hastādikalpanānupapattiriti . na ca, asau
    sambuddhaḥ iti avadhāryyate, pramāṇābhāvāt . tasmāt
    sambodhanavacanaṃ na sambodhanāya, nirddeśārthameva . avigraha-
    pakṣe'pi tat nirddeśārthameva bhaviṣyati . tatra āmantritavi-
    bhaktivacanaṃ stutaye, evam idaṃ devatākhyaṃ sādhayitṛtamaṃ,
    yaccetanādivat sambudhya sādhayati iti cetanavadiva upaca-
    ryyamāṇaḥ sambudbhiśabdena āmantryate, tathā sambodhanaśabdena
    nirddiśya ucyate, gṛhītavanto vayaṃ tava hastaṃ ttvadāśrayā
    vayam ityarthaḥ, asmābhiḥ indrakarmma karttavyam ityetat anena
    smāryyate . tathā “ime dyāvāpṛthivyau dūte apāre yat
    saṃgṛhṇāsi maghavannaho te pūjito muṣṭiḥ” iti santamiva
    muṣṭiṃ stutyarthena vadati, . tasyāpi bhāve na pramāṇamasti, na
    idaṃ vacanaṃ, “it mahān kāśiḥ” asti, kintarhi, yastava
    kāśiḥ, sa mahān iti, anyārthastava kāśirasti iti,
    anyaḥ tava kāśirmahān iti . “satā hi stutiḥ upapa-
    dyate iti cet” . naitat, niyogato yasyāpi pauruṣavidhi-
    kairaṅgairnnāsti saṃyogaḥ, pauruṣavidhikairaṅgaiḥ tasyāpi stuti-
    rbhavati, yathā’ “ete vadanti śatavat sahasravat abhikrandanti
    haritebhirāsabhiḥ . viṣṭvī grāvāṇaḥ sukṛtaḥ, sukṛtvayā
    hotuścit pūrvve haviradyamāśata” iti . tathā, “sukhaṃ rathaṃ
    yuyute sindhuraśvinam” iti . tasmāt na śrutivacanāt arthā-
    pattirbhavati puruṣavidhatve devatāyāḥ . tathā, “tuvigrīva
    indraḥ, iti naitat yuktaṃ bhavati, grovāvān indraḥ iti,
    kintarhi yā'sya grīvā, sā mahatī, grīvāsattve nāsti
    pramāṇam . na ca, grīvāstutiḥ arthāpattiḥ, apuruṣavidhe'pi
    stutyupapatteḥ . api ca, “indro vṛtrāṇi jighnate” ityetā-
    bhyāṃ padābhyām indraśabdaḥ sambaddho na śaknoti
    tuvigrīvādibhiḥ sambandhaṃ yātuṃ, dviruccāraṇam asya
    prasajyate, tuvigrīvāvān indro veditavyaḥ vṛtrāṇi ca
    indro hanti—iti, tathā hi sati bhidyeta, abhinnaṃ
    ca vākyam upalabhyate, tadevam avakalpate, yadi
    tuvigrīvādayo'sya na upadiśyante—iti stutyarthaṃ saṅkīrttyate
    tuvigrīvādiḥ, ‘andhaso made īṭṭaśo vṛtrāṇi hanti’—iti
    eṣā tu vacanavyaktiḥ, vṛtrabadhopadeśaparam idaṃ vacanam-
    iti . yadapi vacanaṃ,—bāhū te indra romaśau, akṣī te
    indra piṅgale’—iti, tadapi bāhvoḥ romaśatvam akṣṇośca
    paiṅgalyam āha, na bāhusattāmakṣisattāṃ ca . yadapi
    akṣisattāṃ vadati—iti gamyate,—‘cakṣuṣmate śṛṇvate te
    bravīmi’—iti, tadapi na cakṣuḥsambandhārthaṃ, cakṣuṣmate
    bravīmi—iti vacanasambandhārthaṃ, tat satīmiva cakṣuṣmattāṃ
    stutyartham uccārayati . kutaḥ etat avagamyate? . caturthī-
    nirddeśāt, yadi prātipadikāthā'dhyavasīyate, tathā vākya-
    mbhidyeta, cakṣuṣmān—ityevaṃ ca uddiśyeta, cakṣuṣmate te
    vravīmi—iti ca . tasmāt na kiñcit arnyārthadarśanaṃ
    puruṣavidhatāṃ devatāyām idaṃ khyāpayati—iti, na ca,
    idaṃ bhojanaṃ, na hi devatā bhuṅkte, tasmāt, bhojanasya
    tadarthatvāt—iti tat asadvacanam . yadapi smṛtyupa-
    cārānyārthadarśanairbhuṅkte—iti, tat avigrahatvena
    pratyuktam . api ca, bhuñjānāyai devatāyai prattaṃ habiḥ
    kṣīyeta . na ca, madhukarīvat annarasabhojinyo devatāḥ
    —iti pramāṇamasti, madhukarīṣu pratyakṣaṃ, na ca tadvat
    devatāyām . tasmāt na bhuṅkte devatā iti . yaduktam devatāyai
    haviḥ prattaṃ nīrasaṃ bhavati—iti . naiṣadoṣaḥ, vātopahataṃ
    nīrasambhavati—iti, śītībhūtaṃ ca . na ca, asau kasya
    cit arthasya īṣṭe, anīśā kathaṃ dāsyati? .—iti .
    yaduktaṃ, smṛtyupacārānyārthadarśanaiḥ īśānā devatā—ityava-
    vagamyate—iti . tanna, smṛteḥ mantrārthavādamulatvāt-
    ityuktam, upacāṃro'pi,—‘devagrāmo devakṣetram’—iti
    upacāramātram,—yo yadabhipretaṃ viniyogamarhati, tattasya
    svaṃ, na ca grāmaṃ kṣetraṃ vā yathābhiprāyaṃ viniyuṅkte devatā .
    tasmāt na samprayacchati—iti, devaparicārakāṇāntu tato
    bhūtirbhavati, devatām uddiśya, yat tyaktam . yaduktam,
    anyārthadarśanam īśānāṃ devatāṃ khyāpayati,—‘indro
    diva indra īśe’—ityevamādīti, tat pratyakṣām
    anīśānāṃ devatām upalabhya adhyavasyāmaḥ,—bhākta eṣa
    śabdaḥ—iti . ‘tatra āha, + vacanaprāmāṇyādeva asya
    īśānatā avagamyate, yaddevalokā arthān viniyuñjate,
    taddevatābhiprāyādeva—ityadhyavasyāmaḥ’—iti . tanna,
    pratyakṣāt pramāṇāt devatāparicārakāṇām abhiprāyaḥ
    ityavagamyate, sa na śakyo bādhitum . ye'pi devatām
    īśānāṃ varṇayanti, te'pi na apahnuvate paricārakāṇām
    abhiprāyam . kiṃ cāhuḥ, tathā devatā karoti, yathā pari-
    cārakāṇām abhiprāyo bhavati iti, na ca, sa īśāno
    bhavati, yaḥ parābhiprāyam anurudhyate, yasya na svābhiprāyāt
    viniyogo bhavati . api ca, na ca etadvacanaṃ, varttamānakā-
    lopadeśatvāt, pratyakṣavirodhāt, stutivādo'vadhāryyate,
    stutivāde ca sambhavati na vacanaprāmāṇyāt īśiṣyate iti
    gamyate . na ca, devatā phalena sambadhnāti, yā tadarthaṃ pari
    caryyeta . yaduktaṃ, smṛtyupacārānyārthadarśanairddadāti prasīdati
    ca iti . tatra smṛtyupacārayorvyaktaṃ yat anyārthadarśanaṃ
    tasmai prītā iṣamūrjjam iti, tanna, anyasya vidherāgnānāt
    dakṣiṇataḥ sampariharttavyā ityāha” tathā “tṛpta evainam
    indraḥ prajayā paśubhistarpayati” iti atra aindrasya haviṣo
    vidhātāram . tasmāt devatā na prayojikā iti” bhā0 .
    “atithau tatpradhānatvamabhāvaḥ karmmaṇi syāttasya prīti-
    pradhānatvāt” sū0 . “yaduktam atithivat iti tat
    pariharttavyam ātithyam atithiprayuktaṃ syāt ātithye
    hi tat prītirviṣīyate atithiḥ paricaritavyaḥ yathā
    prīyate tathā karttavyam iti . bhojanaṃ dānaṃ vā kāryyam
    iti yadyat atiyaye rocate tat karttavyaṃ yat tasmai
    na rocate na tat balāt kārayitavyam iti iha tu
    karmmaṇi abhāvaḥ prītividhānasya . tasmāt
    viṣamam atithinā” śavarabhāṣyam . tadetadvedā-
    ntibhirnna manyate tairhi teṣāṃ vigrahattvamaṅgīkṛtaṃ tathāca
    śaṅkāpūrvvakaṃ devānāṃ vigrahavattvaṃ śā0 sūtre tadbhāṣye ca
    vyavasthāpitaṃ yathā . “virodhaḥ karmmaṇīti cennāneka-
    pratipatterddarśanāt” śā0 sū0 “syādetat yadi vigraha-
    vattvādyabhyupagamena devādīnāṃ vidyāsvadhikārovarṇyeta
    vigrahavattvādṛtvigādivadindrādīnāmapi svarūpasannidhā-
    nena yoge'ṅgabhāvodṛśyate na ca sambhavati . bahuṣu
    yugapadekasyendrasya svarūpasannidhānānupapaśceriti cennāya-
    masti virodhaḥ kasmāt? anekapratipatteḥ ekasyāpi devā-
    tmanoyugapadanekasvarūpapratipattiḥ sambhavati . kathameta-
    davagamyate? darśanāt . tathāhi “kati devāḥ”? ityupa-
    kramya “trayaśca trī ca śatā ca trayaśca trī ca sahasreti”
    nirucya” katame te? ityasyāṃ pṛcchvayāṃ “mahimāna
    evaiṣāmete trayastriṃśattveva devā iti bruvatī śrutiraikaikasya
    devatātmano yugapadanekarūpatāndarśayati . tathā trayastriṃśa-
    to'pi ṣaḍādyantarbhāvakrameṇa “katamaeko deva iti prāṇa”
    iti prāṇaikarūpatāndevānāṃ darśayantī tasyaivaikasya prāṇasya
    yugapadanekarūpatāndarśayati . tathā smṛtirapi “ātmano vai
    sahasrāṇi bahūni bharatarṣabha! kuryyādyogī balaṃ prāpya taiśca
    sarvairmahīñcaret . prāpnuyādviṣayān kaiścit kaiścidugrantapa-
    ścaret . saṃkṣipettu punastāni sūryyoraśmigaṇāniva” ityevañjā
    tīyakā prāptāṇimādyaiśvaryyāṇāṃ yogināmapi yugapada-
    nekaśarīrayogaṃ darśayati kimu vaktavyamājānasiddhānāṃ
    devānām . anekarūpapratipattisambhavāccaikaikā devatā bahurūpai-
    rātmānaṃ pravibhajya bahuṣu yāgeṣu yugapadaṅgabhāvaṃ gacchati,
    paraiśca na dṛśyate'ntarddhānādiśaktiyogādityupapadyate . aneka
    pratipatterdarśanādityasyāparā vyākhyā . vigrahavatāmapi karmāṅga
    māvaścodanāsvanekā pratipattirdṛśyate . kvacidekovigraha-
    vānanekatra na yugapadaṅgabhāvaṃ gacchati yathā bahubhirbhojaya-
    dbhirnaikobrāhmaṇo yugapadbhojyate . kvaciccaiko vigrahavānane-
    katra yugapadaṅgabhāvaṃ gacchati yathā bahubhirnamaskurvāṇaireko
    brāhmaṇo yugapannamaskriyate tadvadihoddeśaparityāgātmaka-
    tvādyāgasya vigrahatīmapyekāṃ devatāmuddiśya bahavaḥ svaṃ-
    svaṃ dravyaṃ yugapat parityakṣyantīti vigrahavattve'pi devānāṃ
    na kiñcit karmaṇi virudhyate” bhā0 . “śabda iti cennātaḥ
    prabhavāt pratyakṣānumānābhyām” sū0 . “mā nāma vigrahavattve
    devādīnāmupagamyamāne kaścidvirodhaḥ prasañji, śabde tu
    virodhaḥ prasajyeta, katham? autpattikaṃ hi śabda-
    syārthena sambandhamāśrityānapekṣatvāditi vedasya prāmāṇyaṃ
    sthāpitam . idānīstu vigrahavatī devatā'bhyupagamya-
    mānā yadyapyaiśvaryyayogādyugapadanekakarmasambandhīni havīṃṣi
    bhūñjīta tathāpi vigrahayogādasmadādivajjananamaraṇavatī
    seti nityasya śabdasyānityenārthenānityasambandhe pramīya-
    māṇe yadvaidike śabde prābhāṇyaṃ sthitaṃ tasya virodhaḥsyā-
    diti cennāyamapyasti virodhaḥ kasmāt? ataḥ prabhavāt ataeva
    hi vaidikācchabdāddevādikañjagat prabhavati . nanu janmādyasya
    yata iti brahmaprabhavatvaṃ jagato'vadhāritaṃ kathamiha śabda-
    prabhavatvamucyate? . api ca yadi nāma vaidikācchabdādasya prabhavo-
    'nyupagataḥ kathametāvatā virodhaḥ śabde parihṛtaḥ? yāvatā
    basavorudrā ādityāviśvedevāmaruta ityete'rthā anityā eva,
    utpattimattvāt tadanityatve tadvācakānāṃ vaidikānāṃ vasvā-
    diśabdānāmanityatvaṃ kena vāryyate? prasiddhaṃ hi loke deva-
    dattasya putre utpanne yajñadatta iti tasya nāma kriya te iti .
    tasmādvirodha eva iti cenna gabādiśabdārthasambandhanityatvadarśanāt .
    na hi gavādivyaktīnāmutpattimattve tadākṛtīnāmapyutpattimattvaṃ
    syāt . dravyaguṇakarmaṇāṃ hi vyaktayaevotpadyante nākṛtayaḥ .
    ākṛtibhiśca śabdānāṃ sambandho navyaktibhiḥ vyaktīnāmānantyāt
    sambandhagrahaṇānupapatteḥ . vyaktiṣūtpadyamānāsvapyākṛtīnāṃ
    nityatvānna gavādiśabdeṣu kaścidvirodho dṛśyate . tathā
    devādivyaktiprabhavābhyupagame'pi ākṛtinityatvānna kaścid-
    vasvādiśabdeṣu virodha iti draṣṭavyam . ākṛtiviśeṣastu
    devādīnāṃ mantrārthavādābhyāṃ vigrahavattvādyavagamādavagantavyaḥ .
    sthānaviśeṣasambandhanimittāścendrādiśabdāḥ senāpatyādi
    śabdavat . tataśca yoyastattatsthānamadhitiṣṭhati sa sa indrā-
    diśabdairabhidhīyate iti na doṣo bhavati . nacedaṃ śabda-
    prabhavatvaṃ brahmaprabhavatvavadupādānakāraṇatvābhiprāyeṇocyate katha-
    ntarhi? sthitivācakātmanā nityaśabde nityārthasambandhini śabda
    vyavahāraṃyogyārtha vyakti niṣpattirataḥ prabhava ityucyate” bhā0 .
    “jyotiṣi bhāvācca” sū0 . “yadidaṃ jyotirmaṇḍalaṃ dyusthā-
    namahorātrābhyāṃ baṃbhramajjagadavabhāsayati tasminnādityādayo
    devatāvacanāḥ śabdāḥ prayujyante lokaprasiddhervvākyaśeṣaprasi-
    ddheśca . na ca jyotirmaṇḍalasya hṛdayādinā vigraheṇa, ceta-
    natayā arthitvādinā vā yogo'vagantuṃ śakyate mṛdādi-
    vadacetanatvāvagamāt . etenāgmyādayo vyākhyātāḥ . syāde-
    tat mantrārthavādetihāsapurāṇalokebhyo devādīnāṃ vigraha-
    vattvādyavagamādayamadoṣa iti netyucyate . na tāvalloko
    nāma kiñcit svatantraṃ pramāṇamasti pratyakṣādibhyaeva hyavya-
    bhicaritaviśeṣebhyaḥ pramāṇebhyaḥ prasiddha evārtho lokāt
    prasiddha ityucyate na cātra pratyakṣādīnāmanyatamaṃ pramāṇamasti .
    itihāsapurāṇamapi pauruṣeyatvāt pramāṇāntaramūlatāmākā-
    ṅkṣate . arthavādā api vidhinaikavākyatvāt tatstutyarthāḥ
    santona pārthagarthyena devādīnāṃ vigrahādisadbhāve kāraṇabhāvaṃ
    pratipadyante . mantrā api śrutyādiviniyuktāḥ prayoga sama-
    vāyino'bhidhānārthāḥ na kasyacidarthasya pramāṇamityācakṣate .
    tasmādabhāvo devādīnāmadhikārasya” bhā0 . “bhāvantu
    vādarāyaṇo'sti hi” sū0 . tuśabdaḥ pūrvvapakṣaṃ vyāva-
    rttayati . vādarāyaṇastvācāryyo bhāvamadhikārasya devānā-
    mapi manyate . yadyapi madhvādividyāsu devatādivyāmiśrāsu
    asambhavo'dhikārasya tathāpyasti śuddhāyāṃ brahmavidyāyāṃ
    sambhavaḥ arthitvasāsarthyādyapratiṣedhāpekṣitatvādadhikārasya .
    na ca kvacidasambhava ityetāvatā yatra sammavastatrāpyadhi-
    kāro'podyeta . manuṣyāṇāmapi na sarveṣāṃ brāhmaṇādīnāṃ
    sarveṣu rājasūyādiṣvadhikāraḥ sambhavati tatra yonyāyaḥ so'-
    trāpi bhaviṣyati . brahmavidyāñca prakṛtya bhavati liṅgadarśanaṃ śrautaṃ
    devādyadhikārasya sūcakaṃ “tadyoyo devānāṃ pratyabudhyata sa
    eva tadabhavat” tatharṣīṇāmiti “te hocurhanta tamātmānamanvi-
    cchāmo yamanviṣya sarvvāṃśca lokānāpnoti sarvvāṃśca kāmā-
    niti” “indro ha vai devānāmabhipravavrāja virocano'surāṇā-
    mityādi” ca . smārttamapi ca gandharvvayājñalkyasaṃvā-
    dādi . yadapyuktaṃ jyotiṣi bhāvācceti atra brūmaḥ .
    jyotirādiviṣayā apyādityādāyo devatāvacanāḥ śabdā-
    ścetanāvantamaiśvaryyādyupetaṃ taṃ taṃ devatātmānaṃ samarpayanti
    mantrārthavādeṣu tathā vyavahārāt . asti hyaiśvaryyayo
    gāddevatānāṃ jyotirādyātmabhiścāvasthātuṃ yatheṣṭañca taṃ taṃ
    vigrahaṃ grahītuṃ sāmarthyam . tathāhi śrūyate subrahmaṇyā-
    rthavāde “medhātithiṃ ha kāṇvāyanamindromeṣo bhūtvā
    jahāreti” . smaryyate ca “ādityaḥ puruṣo bhūtvā kuntīmupa-
    jagāma sa” iti . mṛdādiṣvapi cetanā adhiṣṭhatāro'bhyupaga-
    myante “mṛdabravīt “āpo'vruyan” ityādidarśanāt . jyoti-
    rādibhūtadhāṃtorādityādiṣvapyacetanatvamabhyupagamyate cetanāstva-
    dhiṣṭhātāro devatātmāno mantrārthavādādivyavahārādityuktam .
    yadapyuktam mantrārthavādayoranyārthatvānna devatāvigrahā-
    diprakāśanasāmārthyamiti . atra brūmaḥ pratyayāpratyayau hi
    sadbhāvāsaddhāvayoḥ kāraṇaṃ nānyārthatvamananyārthatvaṃ vā .
    tathāhi anyārthamapi prasthitaḥ pathi patitaṃ tṛṇarpaṇādyastī-
    tyevaṃ pratipadyate . atrāha viṣama upanyāsaḥ tatra hi
    tṛṇaparṇṇādiviṣayaṃ pratyakṣaṃ pravṛttamasti yena tadastitvaṃ prati-
    padyate atra punarvidhyuddeśaikavākyabhāve stutyarthe'rthavādena pārtha
    garthyena na vṛttāntaviṣayā” pravṛttiḥ śakyā'dhyavasāyayitum .
    na hi mahāvākye pratyāyake ivāntaravākyasya pṛthak pratyā-
    yakatvamasti yathā “na surāṃ pibediti nañvati vākye pada
    trayasambandhāt surāpāṇapratiṣedha evaiko'rtho gamyate, na punaḥ
    surāṃ pibediti padadvayasambandhāt surāpāṇavidhirapīti .
    atrocyate . viṣamaupanyāsaḥ yuktaṃ yat surāpāṇaprati-
    ṣedhe padānvayasyaikatvādavāntaravākyārthasyāgrahaṇaṃ” vidhyuddeśārtha
    vādayostvarthavādasthāni padāni pṛthamanvayaṃ vṛttāntaviṣaya-
    mpratipadyānantaraṃ kaimarthyavaśena vidhistāvakatvaṃ pratipadyante .
    yathāhi “vāyavyaṃ śvetamālabheta bhūtikāmaḥ” ityatra vidhyudde-
    śavarttināṃ vāyavyādīnāṃ padānāṃ vidhinā sambandhaḥ “vāyurvai
    kṣepiṣṭhā devatā vāyumeva svena bhāgadheyenopadhāvati sa evainaṃ
    bhūtiṅgamayatīti” ityeṣāmarthavādagatānām padānām . nahi
    bhavati vāyurvvāālabheta kṣepiṣṭhā devatā vā alabhetetyādi . vāyu
    svatāvasaṅkīrttanena tvavāntaramanvayaṃ pratipadya evaṃviśiṣṭa
    daivatyamidaṃ karmmeti vidhiṃ stu vanti . tadyatra yo'vāntara-
    vārkyārthaḥ pramāṇāntaragocarobhavati tatra tadanuvādenārtha-
    vādaḥ pravarttate . yatra pramāṇāntaraviruddhastatra guṇavādena .
    yatra tu tadubhayaṃ nāsti tatra kiṃ pramāṇāntarābhāvādguṇa-
    vādaḥ syāt āhosvit pramāṇāntarāvirodhādvidyamānārthavāda
    iti pratītiśaraṇairvvidyamānārthavādaāśrathaṇīyo na
    guṇavādaḥ . etena mantro vyākhyātaḥ . api ca vighibhire-
    vendrādidaivatyāni havīṃṣi codayadbhirapekṣitamindrādīnāṃ
    svarūpam . na hi svarūparahitā indrādayaścetasi ārohayituṃ
    śakyante . na ca cetasya'nārūdāyai tasyai tasyai devatāyai
    haviḥ pradātuṃ śakyate . śrāvayati ca “yasyai devatāyai havi
    rgṛhītaṃ syāt tāndhyāyet vaṣaṭkariṣyanniti” . na ca śabda
    mātramarthasvarūpaṃ sambhavatīti śabdārthayorbhedāt tatra yādṛśaṃ
    mantrārthavādayorindrādīnāṃ svarūpamavagataṃ na tat tādṛśaṃ
    śabdapramāṇakena pratyākhyātuṃ yuktam . itihāsapurāṇamapi
    vyākhyātena mārgeṇa sambhavanmantrārthavādamūlatvāt prabhavati
    devatāvigrahādi prapañcayitum . pratyakṣamūlamapi sambhavati,
    bhavati hyasmākamapratyakṣamapi cirantanānāṃ pratyakṣam .
    tathāca vyāsādayo devaṃtābhiḥ pratyakṣaṃ vyavaharantīti smaryyate .
    yastu brūyādidānīntanānāmiva pūrvveṣāmapi nāsti devā-
    dibhirvyavaharttuṃ sāmārthyamiti sa jagadvaicitryampratiṣedhet
    idānīmiva ca nānyadāpi sārvabhaumaḥ kṣatriyo'stīti brūyāt
    tataśca rājasūyādicodanā uparundhyāt idānīmiva ca kā-
    lāntare'pi avyavasthitaprāyān varṇṇāśramādharmmān pratijā-
    nīta tataśca vyavasthāvidhāyiśāstramanartha kaṃ kuryyāt . tasmāt
    dharmokarṣavaśāccirantanāḥ devatābhiḥ pratyakṣaṃ vyavajahvuriti śli-
    ṣyate . apica smaranti “svādhyāyādṛṣṭadevatāsamprayīga” ityā-
    di yogo'pyaṇimādyaiśvaryyaprāptiphalakaḥ smaryyamāṇo na śakyate
    sāhasamātreṇa pratyākhyātum . śrutiśca yogamāhātmyaṃ
    pratyākhyāpayati “pṛthvyaptejo'nilakhe samutthite pañcātmake
    yogayuṇe pravṛtte . na tasya rogo na jarā na mṛtyuḥ prāptasya
    yogāgnimayaṃ śarīramiti” . ṛṣīṇāmapi mantrabrāhmaṇa
    darśanāt sāmarthyaṃ nāsmadīyena sāmarthyenopamātuṃ yuktam .
    tasmāt samūlamitihāsapurāṇam . lokaprasiddhirapi na
    sati sambhave nirālambanādhyavasātuṃ yuktā . tasmādupapanno
    mantrādibhyo devādīnāṃ vigrahavattvādyavagamaḥ . tataścā-
    rthitvādisambhavādupapanno devādīnāmapi vrahmavidyāyāmadhi-
    kāraḥ . kramamuktidarśanānyapyevamevopapadyante iti” bhā0 .
    vigrahādipadena “vigrahohaviṣāṃ bhogaaiśvaryyañca prasannatā .
    phalapradānamityetat pañcakaṃ vigrahādikamiti” āna0 gi0
    uktaṃ pañcakaṃ grāhyaṃ tacca krameṇa mīmāṃsābhāṣye pūrvvapakṣe
    darśitam . śabdacintāmaṇāvapi devānāṃ vigrahavattvaṃ
    cetanatvañca vyavasthāpitam yathā “evaṃ devatādāvapi
    indramupāsītetyādau loke prayogasyāniyamādgauṇatayaiva
    vyavahārāccārthādyanadhyavasāyena laukike sahasrākṣādāvi-
    ndrādipadaśaktigrahaḥ pramāṇañca indra sahasrākṣa ityādi-
    vidhisamabhivyāhṛto'rthavādaeva svargapadavat . atha svargapade
    pravṛttyanthathānupapatyā “tatsukhaṃ svaḥpadāspadamiti” śruteścārtha-
    vādādeva śaktigrahaḥ naceha tathārthavādaḥ kintu “indraḥ saha-
    srākṣaḥ ityādistāvakatvena pravṛttipara iti cet na indraḥ
    sahasrākṣaḥ” ityādiprasiddhapadasāmānādhikaraṇyaśrutito
    bādhakaṃ vinā sahasrākṣasyaivendrādipadavācyatvāvadhāraṇāt pra-
    siddhapadasamanvayabalena pratīyamānamarthamabādhitamādāyaiva teṣāṃ
    pravṛttiparatvāt mantraprakāśitaśaśiśekharādyupetamuddiśya
    havistyāgena tatraiva yājñikānāṃ devatāvyavahārāt
    api ca śivāya gāṃ dadyādityādau devatāsaṃpradā-
    natvaśruteḥ, śivādisahasranāmnāṃ paryyāyatvena śrute rmahā-
    janaparigraheṇa pramāṇatvātārādhitadevatāyā varadātṛtvaśru-
    teśca bādhakaṃ vinā cetanaiva devatā . atha devatācaitanme tat-
    prītireva yāgavyāpāra iti nāpūrvasiddhiriti cet na prīteḥ
    sukhasya tadanubhavasya cāśutaravināśitvāt tajjanyasaṃskārasya
    svāviṣaye phalāhetutvāt phalahetusthāyikṛtivyāpārā-
    pekṣāyāṃ lāghavena kṛtisamānāśrayasyaiva vyāpāratvakalpanāt
    nānāyāgeṣvekadāhvāne caikadā sannidhānaṃ tadbuddhiviśeṣa eva
    pratiṣṭhitavidhinā pratimādāvahaṅkāravat . atha rājasū-
    yādiphalatvena śruterindrādiracetanaeva . devatā cetanā nāsti
    mānābhāvāt kintu deśanādeśitacaturthyantapadanirddiśyatvaṃ
    devatātvam indrāyetyādipadameva devatā . ataevāgniprakāśaka
    mantre'gnipraṇayanasyāntaram agnaye iti niyamato havi-
    styāgaḥ na paryyāyāntareṇa . na cendroddeśena havistyāgaḥ
    indraniṣṭhakiñcijjanakaḥ tatsvarūpājanakatve sati tadu-
    ddeśena kriyamāṇatvāt brāhmaṇāyadānavaditi vācyam
    aprayojakatvāt tadarthatvena kriyamāṇatvasyopādhitvācca
    indrāyasvāhetyatra na tādarthye caturthī kintu svāhādi
    pada—yogaupapadavibhaktireva anyathā namaḥsvastisvāhā-
    svadhetyādisūtravaiyarthyāt maivaṃ caturthyantapadasya devatā-
    tve mānābhāvāt caturthīṃ vināpi indro devateti
    vyavahāradarśanāt agnaye kavyavāhanāyetyādau devatādvaya
    prasaṅgāccaḥ” indra sahasrākṣa ityarthavādasya “indramupā-
    sīta” tyādividhisamabhivyāhāreṇa aikavākyatayopāsyatvāt
    devasvaṃ nādadītetyatra devamuddiśya tyakte śiṣṭānāṃ deva-
    svatvena vyavahārāt agnaya iti padena niyamatastyāgamya
    śrutibodhitatvena tathātyāgasya phalahetutvāt . naca vījā
    kṣarāṇāṃ devatātvāt tatraiva śivādipadaśaktigraha iti
    vācyam vījākṣarāṇāṃcaturthyantatvāniyamāt tadapratītāvapi
    prakāśitaśaśiśekharādyupetamuddiśya havistyāgena tatraiva
    yājñikānāṃ vyavahāraḥ . vījākṣarāṇāṃ havistyāgi
    tvenānuddeśyatvāt śivasya pratimantraṃ vījākṣarāṇāṃ nānātvā
    dananugamena tattatpadaśaktigrahasyāśakyatvācca naca mūrttibhedena
    śivaśarorāṇāmananugatatvet tavāpi na śaktiha iti vācyam-
    bālyādinā bhinnaśarīreṣu caitratvavachivatvajāteradṛṣṭaviśe-
    ṣopagṛhītatvasya cānugatatvāt adṛṣṭaśūnthasya ceśvarasya na
    devatātvam . īśānaśca tadbhinna eva” .

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 77, col. 2.
    Avigraha , nt., n. of a Buddhakṣetra: Mv i.124.3.