• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • avidyā


    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 65, col. 2.
    a-vidyā (dyā) 1. f. Ignorance.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 48.
    ávidyā f. want of knowledge, ignorance.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 108, col. 3.
    á-vidyā f. ignorance, spiritual ignorance, AV. xi, 8, 23; VS. xl, 12-14; ŚBr. xiv
    ☞ p. 108, col. 3.
    (in Vedānta phil.) illusion (personified as Māyā); ignorance together with non-existence, Buddh.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 57, col. 1.
    avidyā avidyā f. (vid) ignorance.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 500.
    ávidyā (wie eben) f. das Nichtwissen, Unwissenheit AK. 1, 1, 4, 16. H. 1374. AV. 11, 8, 23. VS. 40, 12-14. ŚAT. BR. 14, 7, 1, 20. 2, 4 (= BṚH. ĀR. UP. 4, 3, 20. 4, 3). KAṬHOP. 2, 4. ŚVETĀŚV. UP. 5, 1. Vgl. u. abhiniveśa 3. Im Vedānta = māyā ŚKDR. Bei den Buddhisten: Unwissenheit und zugleich Nichtsein BURN. Intr. 473. 485. 488. 506. 507. 638. LIA. II, 461. COLEBR. Misc. Ess. I, 396. avidyāvarṇana Verz. d. B. H. No. 642.
    ☞ vol. 5, p. 1067.
    avidyā als Śakti Verz. d. Oxf. H. 149,b,38. WEBER, RĀMAT. UP. 325. fg. 351.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 129, col. 3.
    ávidyā f.

    — 1) Unwissenheit. Auch als Śakti.

    — 2) buddh. Unwissenheit und zugleich Nichtsein.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 32, col. 2.
    ávidyā f. Unwissenheit.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 458, col. 1.
    avidyā strī na vidyā virodhe na0 ta0 . vidyāvirodhini 1 a-
    jñāne 2 jñānābhāve ca . avidyā ca nyāyamate jñānābhāvaḥ .
    sāṃkhyādimate jñānaprāgabhāvāparaparyyāyajñānānagatāvāsthā
    sā ca pañcabhedā “avidyā pañcaparvvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ”
    iti purā0 pañca parvvāṇi ca “avidyā'smitārāgadveṣābhi-
    niveśā” iti pāta0 sūtroktāni . tatra “a-
    nityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātiravidyā”
    pāta0 sū0 . vyākhyātañca tadvṛttau yathā avidyā
    “atasmin tadbuddhirityarthaḥ amarā devā ityanityeṣu
    nityatvabhrāntyā devatvārthaṃ karma kṛtvā badhyante, evamaśucau
    strīkāye śucitvabhrāntyā badhyante taduktaṃ bhagavatā vyāsena
    “sthānādvījādupaṣṭambhānniṣyandānnighanādapi . kāyamādhe-
    śaucatvāt paṇḍitāhyaśuciṃ viduriti” viṇmūtrasaṅkulaṃ mātu-
    rudaraṃ sthānaṃ, śukraśīṇitaṃ vījam, annapariṇāmaśleṣmādi-
    rupaṣṭambhaḥ sarvadvārairmalānāṃ sravaṇaṃ niṣyandaḥ . nidhanaṃ maraṇam .
    tena hi śrotriyakāyopyatyantāśucirbhavati ādheyaśaucatvaṃ
    snānānulepanādinā śucitvāpādanam . tathā pariṇāmaduḥkhe
    bhoge sukhatvabhāntiḥ anātmani vuddhyādāvātmakhyātiḥ
    avidyā tattvavidyāvirodhinītyarthaḥ . yadyapi śuktirūpādya-
    vidyāḥ santi tathāpi pañcavidhaivāvidyā bandhamūlamitibhāvaḥ”
    iyamavidyā'dṛṣṭatvena naiyāyikairaṅgīkṛtā “ityeṣā saha
    kāriśaktirasamā māyā durunnītito mūlatvāt prakṛtiḥ
    prabodhabhayato'vidyeti yasyoditā” kusu0 “yasyeśasya sahakāri
    śaktiḥ kāraṇam eṣā sahakārirūpā māyā asamatvāt
    sarvvakāryyāpekṣaṇīyatvāt durunneyatvasādṛśyāt māyā-
    pade'dṛṣṭe lakṣaṇā . mūlatvāt prakṛtiḥ saiva, tattvajñānaprati-
    badhyatvāt saivāvidyā uditā uktā” haridāsaḥ .
    kṣaṇikavijñānavādinastu “abhinno'pi hi buddhyātmā vipa-
    ryyāsanidarśanaiḥ . grāhyagrāhakasaṃvittirbhedavāniva lakṣyate”
    ityuktadiśā kṣaṇikavijñānamevaikaṃ tattvaṃ bāhyaṃ vastu nāsti
    tathāhi bāhyapadārthābhāve'pi mithyājñānarūpayā'vidyayā
    sarvvaṃ vastu kalpitamityāhuḥ . tadetat sāṃkhye nirākṛtam .
    yathā “nāvidyāto'pyavastunā bandhāyogāt” sū0 “avidyā-
    to'pi na sākṣādbandhayogaḥ advaitavādināṃ “teṣāmavi-
    dyāyā apyavāstatvena tayā bandhāyogāt na hi svāpnarajjvā
    bandhanaṃ dṛṣṭam . naca “na nirodho na cotpatti rna bandho
    na ca sādhakaḥ . na mumukṣu rna vai mukta ityeṣā parārthatā” iti
    “bandhamaukṣau sukhaṃ duḥkhaṃ mohāpattiśca māyayā . svapne yathā-
    tmanaḥkhyātiḥ saṃsṛtirna tu vāstavī” iticokteḥbandho'pyavāstava
    iti vācyam vijñānādvaitaśravaṇottaraṃ bandhanivṛttaye yogā-
    bhyāsavirodhāt bandhamithyātvaśravaṇena bandhanivṛttyāsiḍvatva
    niścayāt tadarthabahvāyāsasādhyayogāṅgānuṣṭhānāsambhavāt” bhā0
    “vastutve siḍvāntahāniḥ” sū0 “yadi cāvidyāyā vastutvaṃ
    svīkriyate tadā svābhyupagatasyāvidyānṛtatvasya hāniḥ”
    bhā0 . “vijātīyadvaitāpattiśca” sū0 . “kiñcāvidyāyā
    vastutve kṣaṇikavijñānasantānādvijātīyam dvaitaṃ prasajyeta
    tacca bhavatāmaniṣṭam . santānāntaḥpātivyaktīnāmānantyāt
    sajātīyaṃ dvaitamiṣyataeva tairityāśayena vijātīyeti .
    nanvavidyāyā api jñānaviśeṣatvādavidyayā kathaṃ vijātīya-
    dvaitamiti cenna jñānarūpāvidyāyā bandhottarakālīnatayā
    vāsanārūpāvidyāyā eva tairbandhahetutvābhyupagamāt . vāsanā
    tu jñānādvijātīyetibhāvaḥ” bhā0 . “nāsadrūpā na sadrūpā
    māyā naivobhayātmikā . sadasadbhyāmanirvācyā mithyābhūtā
    sanātanī” tyuktimanusṛtyāśaṅkate “viruddhobhayarūpā cet” sū0
    “viruddhaṃ yadubhayaṃ sadasacca tato vilakṣaṇaṇaṃ vā tadrūpaivāvidyā
    vaktavyā ato na tayā pāramārthikādvaitabhaṅga iti cedityarthaḥ .
    vyaktāvyaktatvarūpasadasattayoḥ svamatasiddhayorvirodhonāstīti
    sūcanāya viruddhetipadam” bhā0 dūṣayati . “na tādṛk-
    padārthāpratīteḥ” sū0 . viruddhadharmmavatpadārthasyāsiddhe-
    rityarthaḥ . api cāvidyāyāḥ sākṣādeva duḥkhayogākhyabandha-
    hetutve jñānena vidyākṣayānantaraṃ prārabdhabhogānupapattiḥ
    bandhaparyyāyasya duḥkhabhogasya kāraṇanāśāt . asmadādimate
    tu nāyaṃ doṣaḥ saṃyogadvāraivāvidyākarmmādīnāṃ bandhahetutvāt
    janmākhyaḥ saṃyogaḥ prārabdhasamāptiṃ vinā na naśyati” bhā0 .
    punaḥ śaṅkate . “na vayaṃ ṣaṭpadārthavādino vaiśeṣikādivat”
    sū0 “vaiśeṣikādyāstikavanna vayaṃ ṣaṭṣoḍaśādiniyata
    padārthavādinaḥ . ato'pratīto'pi sadasadātmakaḥ sadasadvi-
    lakṣaṇo vā padārtho'vidyotyabhyupeyamiti bhāvaḥ” bhā0 . pari-
    harati . “aniyatatve'pi nāyauktikasya saṃgraho'nyathā bā
    lonmattādisamatvam” sū0 . “padārthaniyamomāstu tathāpi
    bhāvābhāvavirodhena yuktiviruddhasya sadasadātmakapadārthasya saṃgraho
    bhavadvacanamātrācchiṣyāṇāṃ na sambhavati . anyathā bālakā-
    dyuktasyāpyayauktikasya saṃgrahaḥ syādityarthaḥ . śrutyādika
    masminnarthe sphuṭaṃ nāsti yuktivirodhena ca sandigdhaśruterarthā-
    ntarasiddhiriti bhāvaḥ” bhā0 . evaṃ kṣaṇikavijñānavādanira
    sanena vedāntisamudbhāvitāvidyā'pi prakṛtireveti tatraiva
    vyavasthāpitam . yathā “pāramparye'pyekatra pariniṣṭheti saṃjñā-
    mātram” sū0 .. “avidyādidvāreṇa paramparayā puruṣasyajaganmū-
    lakāraṇatve'pyekasminnavidyādau yatra kutracinnitye dvāre para-
    mparāyāḥ paryavasānaṃ bhaviṣyati puruṣasyāpāriṇāmitvāt .
    ato yatra paryavasānaṃ saiva nityā prakṛtiḥ . prakṛtiriha mūla-
    kāraṇasya saṃjñāmātramityarpaḥ” bhā0 .. nanvevaṃ avidyā sthānīya
    prakṛternityatvānupapattestasyā utpattiśruterjñānanāśyatvā-
    ccetyāśayena mūlasamāghānamāha . “samānaḥ prakṛterdba-
    yoḥ” sū0 .. “vastutastu prakṛtermūlakāraṇavicāredvayorvādipra-
    tivādinorāvayoḥ samānaḥ pakṣaḥ . etaduktaṃ bhavati yathā prakṛ-
    terutpattiḥ śrūyate evamavidyāyā api . “avidyā pañcapa-
    rvaiṣā pradurbhūtā mahātmanaḥ” ityādivākyaiḥ . ata ekasyā
    avaśyaṃ gauṇyutpattirvaktavyā . tatra ca prakṛtereva puruṣasaṃyo-
    gādibhirabhivyaktirūpā gauṇyutpattiryuktā . “saṃyogalakṣaṇo-
    tpattiḥ kathyate karmajñānayoriti” kaurmavākye prakṛtipuruṣa-
    yorgauṇotpattismaraṇāt . avidyāyāśca kvāpi gauṇotpa-
    ttyaśravaṇāt . tasyā anāditāvākyāni tu pravāharūpeṇaiva
    vāsanādyanādivākyavadvyākhyeyānīti . avidyā ca mithyā-
    jñānarūpā buddhidharma iti yoge sūtritamato na nityatva-
    hāniḥ . atha vā dvayoḥ prakṛtipuruṣayoḥ samāna eva nyāya
    ityarthaḥ . “yataḥ pradhānapuruṣau yataścaitaccarācaram . kāraṇaṃ
    sakalasyāsya sa no viṣṇuḥ prasīdatu” ityādivākyaiḥ puruṣa-
    syāpyutpattiśravaṇāditi bhāvaḥ . tathā ca puruṣasyeva prakṛte-
    rapri gauṇyevītpattiḥ nityatvaśravaṇāttadapi samāna-
    miti . tasmāt prakṛtirevopādānaṃ jagataḥ prakṛtigharmaścābidyā
    jagannimittakāraṇaṃ tathā puruṣo'pīti siddham . yat tu .
    “avidyāmāhuravyaktaṃ sargapralayadharmiṇam” sargapralayanirmuktaṃ
    vidyāṃ vai pañcaviṃśakam” iti mokṣadharme prakṛtipuruṣayora-
    vidyāvidyeti vacanaṃ tat tadubhayaviṣayatayopacaritameva . pari-
    ṇāmitvena hi puruṣāpekṣayā prakṛtirasatīti tasyā avidyā-
    viṣayatvamuktam . evameva tasmin prakaraṇe svasvakāraṇāpekṣayā
    bhūtāntaṃ kāryajātamavidyetyuktaṃ svasvāpekṣayā ca svasvakāraṇaṃ-
    vidyeti . puruṣasya pariṇāmarūpaṃ jagadupādānatvaṃ tu prakṛtyu-
    pādhikameva kartṛtvādivacchrutismṛtyorupāsārthamevānūdyate .
    anyathā “asthūlamanaṇvahrasvamityādi” śrutivirodhāpatteriti
    mantavyam . māyāśabdena ca prakṛtirevocyate “māyāṃ tu pra-
    kṛtiṃ bidyāditi” śrutau “tasmānmāyī sṛjate viśvametat”
    “tasmiṃścātmā māyayā sanniruddhaḥ” iti pūrvaprakrāntamāyāyāḥ
    prakṛtisvarūpatāvacanāt . “sattvaṃ rajastama iti prākṛtaṃ tu
    guṇatrayam . etanmayī ca prakṛtirmāyā yā vaiṣṇavī śrutā” ..
    “lohitaśvetakṛṣṇeti tasyāstādṛgvahuprajāḥ” ityādismṛti
    bhyaśca . na tu jñānanāśyāvidyā māyāśabdārtho nityatānu-
    papatteḥ . kiñcāvidyāyā dravyatve śabdamātrabhedo guṇatve ca
    tadādhāratayā prakṛtisiddhiḥ puruṣasya nirgaṇatvādibhyaḥ .
    atha dravyaguṇakarmavilakṣaṇaivāsmābhiravidyā vaktavyeti cenna
    tādṛkpadārthāpratīteruktatvāditi” bhā0 . vedāntinastu
    jñānavirodhi ajñānāparaparyyāyaṃ padārthāntaramavidyeti
    svīcakruḥ tacca vistareṇa ajñānaśabde 93 pṛṣṭhe darśitam .
    iyañcāvidyā mūlāvidyātūlāvidyābhedena dvividhā . tatra
    hiraṇyagarbhopādhirmūlāvidyā tūlāvidyāśca pratijīvabhedaṃ
    nānā māyāśabdenābhidhīyante . “māyopādhirayaṃ jīvaḥ
    avidyopādhirīśvara” ityukteḥ “indromāyābhiḥ pururū-
    paīyate” itiśruteśca tathātvam . māyānāñca mūlāvidyā-
    kāryyatvāt avidyyaśabdavācyatā'pi . ataeva āvidyiko
    jīva iti tattatsthāne bhāṣyakārādibhiruktam . svasvā-
    ntaḥkaraṇarūpāvidyopādhau tattvajñāne samutpanne tadīyaivā'-
    vidyā nivarttate nānyatra ityekamuktau na sarvamukti-
    riti bandhamāṃkṣavyavasthā . adhikamākare dṛśyam . vaiśe-
    ṣikāstu viparyyayasaṃśayajñānamavidyetyāhuḥ tatkāraṇapradarśana
    pūrvvakamavidyā lakṣitā vai0 sū0 upaskare ca yathā “indri-
    yadoṣāt saṃskaradoṣāccāvidyā” .. “avidyeti sāmāmya-
    vācyapi padaṃ viparyyaye varttate prakaraṇāt saṃśayasvapnāna-
    dhyavasāyānāmuktatvāt, tatrendriyadoṣovātapittādyabhibhava-
    kṛtamapāṭavam, saṃskāradoṣoviśeṣādarśanasāhityaṃ tadadhīnaṃ
    hi mithyākṣānaṃ jāyate” .. “tacca duṣṭajñānam” sū0 .. tadi-
    'tyavyayapadaṃ sarvvanāmasamānārthakamavidyāṃ parāmṛśatiṃ
    sā'vidyā, duṣṭajñānaṃ vyabhicāri jñānamatasmiṃstaditijñānaṃ
    vyadhikaraṇaprakārāvacchinnaviśeṣyāvṛttiprakārakasiti yāvat,
    doṣaśca jñānasyāniścayarūpatvamapi, tenaikakoṭisatyatve'pi
    saṃśayoduṣṭa evānavadhāraṇātmakatvāt’ tadanena saṃśayo-
    viparyyayasvapnānadhyavasāyānāñcatturṇāmapyupasaṃgrahaḥ” upa0 ..
    “vidyāvidyādvaividhyāt saṃśayaḥ” gau0 sū0 . nāsti vidyā
    śāstrādijñānaṃ yasya . 3 śāstrādijñānaśūnye tri0 “avidyo
    vā savidyo vā brāhmaṇo māmakī tanuḥ” purā0 .
    “vaidyo'vidyāya nākāmo dadyādaṃrśa svato dhanāt”
    dā0 bhā0 smṛtiḥ . “avidyānāntu sarvveṣāmīhātaśceddhanaṃ
    bhavet” manuḥ” .

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 131.
    avidyā , strī, (na vidyā . nañtatpuruṣaḥ .) a-
    jñānaṃ . ityamaraḥ .. māyā . iti vedānte .. (aha-
    ṅkārahetukamajñānaṃ, mithyājñānaṃ, vidyāvirodhinī,
    ayathārthabuddhiḥ . yaduktam, —
    “avidyāyā avidyātvamidameva tu lakṣaṇam .
    yatpramāṇāsahiṣṇutvamanyathā vastu sā bhavet” ..
    anyacca,
    “seyaṃ bhrāntirnirālambā sarvvanyāyavirodhinī .
    sahate na vicāraṃ sā tamo yadvaddivākaram” .
    avyaktamahadahaṅkāra pañcatanmātreṣvanātmasvātmabuddhiḥ .
    yathā, — “śarīre manuṣyo'hamityādi” . iyañca
    sarvakleśamūlabhūtā tama ityucyate .
    “avirodhitayā karmma nā'vidyāṃ vinivarttayet .
    vidyāvidyāṃ nihantyeva tejastimirasaṃghavat” ..
    iti ātmabodhaḥ .)

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 120.
    Avidyā — of five degrees — Tāmisra, Andhatāmisra,

    Tama, Moha, and Mahātama.

    Bhā. III. 20. 18.
    ☞ vol. 1, p. 120.
    Avidyā — Pañcaparva; precedes creation.

    Vā. 6. 37.

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 77, col. 2.
    avidyā , ignorance, occurs in Mv ii.99.10 (text without

    v.l.) in the place of abhidhyā in a list of the 10 karma-

    patha; certainly in some sense secondary and perhaps

    a mere textual corruption for abhidhyā, covetousness.

    Tāntrikābhidhānakośa

    ☞ vol. 2, p. 298.