• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • avibhājyaṃ


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 132.
    avibhājyaṃ , tri, (na vibhājyam . nañtatpuruṣaḥ .)
    vibhāgāyogyaṃ . atha vibhājyāvibhājye . tatra
    vyāsaḥ .
    “anāśritya pitṛdravyaṃ svaśaktyāpnoti yaddhanaṃ .
    dāyādebhyo na taddadyāt vidyālabdhañca yadbhavet” .. * ..
    vidyādhanamāha kātyāyanaḥ .
    “upanyaste tu yallabdhaṃ vidyayā paṇapūrvvakaṃ .
    vidyādhanantu tadvidyāt vibhāge na niyojayet ..
    śiṣyādārtvijyataḥ praśnāt sandigdhapraśnanirṇayāt .
    svajñānasaṃśanādvādāllabdhaṃ prādhyayanāttu yat ..
    vidyādhanantu tatprāhurvibhāge na prayojayet .
    śilpeṣvapi hi dharmmo'yaṃ mūlyādyaccādhikaṃ bhavet ..
    paraṃ nirasya yallabdhaṃ vidyayā dhūtapūrvvakaṃ .
    vidyādhanantu tadvidyāt na vibhājyaṃ vṛhaspatiḥ” .. * ..
    yadi bhavān bhadramupanyasyati tadā bhavata eva
    mayaitaddeyamiti paṇitaṃ yatropanyāsaṃ nistīryya
    labhate tanna vibhājyaṃ . śiṣyādadhyāpitāt . ā-
    rtvijyataḥ yajamānāddakṣiṇayā labdhadhanaṃ na prati-
    grahalabdhaṃ vetanarūpatvāttasya . tathā yatkiñcidvidyā-
    praśne nistīrṇe'paṇitaṃ yadi kaścit paritoṣā-
    dṛdāti . tathā yo'smin śāstrārthe asmākaṃ
    saṃśayamapanayati tasmai dhanamidaṃ dadānītyupasthitasya
    saṃśayamapanīya yallabdhaṃ . vādinorvvā sandehe
    nyāyakaraṇārthamāgatayoḥ samyaṅnirūpaṇena yallabdhaṃ
    ṣaṣṭhāṃśādikaṃ tathā śāstrādiprakṛṣṭajñānaṃ sambhāvya
    yat pratigrahādinā labdhaṃ . tathā śāstrajñānavi-
    vāde anyatrāpi yatra kutracidanyonyajñānavivāde
    nirjjitya yallabdhaṃ . tathaikasmin deye bahūnāmupa-
    plave yena prahṛṣṭāt yallabdhaṃ . tathā śilpādividyayā
    citrakarasuvarṇakārādibhiryallabdhaṃ . tathā dyūtenāpi
    paraṃ nirjjitya yallabdhaṃ . tatsarvvamavibhājyamitaraiḥ .
    tasmādyayā kayācidvidyayā labdhamarjjakasyaiva tanneta-
    reṣāmiti . pradarśanārthantu kātyāyanena vistā-
    ritamiti dāyabhāgaḥ .. * .. nāradaḥ .
    “kuṭumbaṃ bibhṛyādbhrāturyo vidyāmadhigacchataḥ .
    bhāgaṃ vidyādhanāttasmāt sa labhetāśruto'pi san” ..
    bibhṛyādityekavacananirdeśānna bahavaḥ . yadi vi-
    dyāmabhyasyato bhrātuḥ kuṭumbamaparo bhrātā svadhana-
    vyayaśarīrāyāsāmyāṃ saṃvarddhayati tadā tadvidyā-
    rjjitadhane tasyādhikāraḥ . aśruto mūrkhaḥ . kalpa-
    tarumitākṣarādīpakalikāsu . kātyāyanaḥ .
    “parabhaktopayogena vidyā prāptānyatasta yā .
    tayā labdhaṃ dhanaṃ yattu vidyālabdhaṃ taducyate” ..
    anyataḥ pitṛmātṛkulavyatiriktāt .. * .. atra
    viśeṣayati sa eva .
    “nāvidyānāntu vaidyena deyaṃ vidyādhanāt kvacit .
    samavidyādhikānāntu deyaṃ vaidyena taddhanaṃ” ..
    tatroccaritavidyāpadamumābhyāṃ sambadhyate tena sama-
    vidyādhikavidyānāṃ bhāgo na tu nyūnavidyayoḥ .
    vaidyena viduṣā .. * .. punarvviśeṣayati .
    “kule vinītavidyānāṃ bhrātṝṇāṃ pitṛto'pi vā .
    śauryyaprāptantu yadvittaṃ vibhājyaṃ tadvṛhaspatiḥ” ..
    kule svakule pitāmahapitṛvyādibhyaḥ . pitṛta eva
    vā . śikṣitavidyānāṃ bhrātṝṇāṃ . yadvidyāśauryya-
    prāptaṃ dhanaṃ tadvibhajanīyamiti kalpataruratnākarau .
    punaḥ kātyāyanaḥ ..
    “dvyaṃśaharo'rddhaharo vā puttravittārjjanāt pitā” .
    puttravittārjjanāt . kṛdabhihitabhāvo dravyavat
    prakāśata iti nyāyāt puttrārjjitavittāt pitu-
    rdvyaṃśitvaṃ pitṛdhanānupaghātaviṣayaṃ bhrātṛdhanopaghā-
    taviṣayañca . arjjakasya tu dvyaṃśitvaṃ bhrātṛdhano-
    paghāte tu teṣāmapyekāṃśitvaṃ vakṣyamāṇavyāsavaca-
    nāt . piturarddhaharatvantu pitṛdravyopaghātādguṇa-
    vattvādveti dāyabhāgaḥ . anupaghāte pitā dvyaṃśaharaḥ
    arjjakatvāt svayamapi dvyaṃśaharaḥ itareṣāmanaṃ-
    śitvaṃ . bhrātṛdravyopaghāte tu tasyāpyekāṃśa iti
    dvyaṃśārddhāṃśayorbhedakathanaṃ .. * .. punaḥ kātyāyanaḥ .
    “gīpracāraśca rathyā ca vastraṃ yaccāṅgayojitaṃ .
    prāyojyaṃ na vibhajyeta śilpārthantu vṛhaspatiḥ” ..
    prāyojyaṃ yadyasya prayojanārhaṃ pustakādi na tanmūrkhā-
    dibhiḥ saha paṇḍitādibhirvvibhajanīyaṃ evameva
    dāyabhāgamadanapārijātādayaḥ . yājñavalkyaḥ .
    “pitṛbhyāñcaiva yaddattaṃ tattasyaiva dhanaṃ bhavet” .
    puttraduhitroryadalaṅkārādi dattaṃ tattasyaiveti śūla-
    pāṇyupādhyāyāḥ .. nāradaḥ .
    “śauryyabhāryyādhane cobhe yacca vidyādhanambhavet .
    trīṇyetānyavibhājyāni prasādo yaśca paitṛkaḥ” ..
    prāptañca saha bhāryyayeti bharadvājavacanāt bhāryyā-
    prāptikāle labdhaṃ dhanaṃ bhāryyādhanamaudvāhikami-
    tyarthaḥ . cobhe ityatra hitveti pāṭhe etattrikaṃ
    hitvānyadvibhajedityanuvarttate ata etānyavibhā-
    jyānīti . na vāstavibhāgo nodakapātrālaṅkā-
    ropayuktastrīvāsasāmapāṃ pracārarathyānāṃ vibhāgaśca
    iti prajāpatiriti . yasmin vāstuni yena gṛho-
    dyānādikaṃ kṛtaṃ apareṇāpi sthānāntare tathā kṛta-
    ñcet tadā yena yat kṛtaṃ tattasyaiva . anyatrā-
    pyevaṃ .. * .. sādhāraṇadhanārjjite'pi viśeṣamāha
    vyāsaḥ .
    “sādhāraṇaṃ samāśritya yatkiñcidvāhanāyudhaṃ .
    śauryyādināpnoti dhanaṃ bhrātarastatra bhāginaḥ ..
    tasya bhāgadvayaṃ deyaṃ śeṣāstu samabhāginaḥ” .
    atra bhrātara ityupalakṣaṇaṃ pitṛvyādayo'pi boddha-
    vyāḥ . tasyārjakasya . sādhāraṇopaghāte yasya yāva-
    to'śasyālpasya mahato vā upaghātastasya tada-
    nusāreṇa bhāgakalpanā kāryyeti dāyabhāgaḥ ..
    yājñavalkyaḥ .
    “kramādabhyāgataṃ dravyaṃ hṛtamabhyuddharettu yaḥ .
    dāyādebhyo na taddadyāt vidyayā labdhameva ca” ..
    pitṛpitāmahāgataṃ balādanyairhṛtaṃ yo'ṃśyantarāṇā-
    manujñayā uddharati tadaṃśyantarebhyo na dadyāt .. * ..
    bhūmau tu viśeṣayati śaṅkhaḥ .
    “pūrvvanaṣṭāñca yo bhūmimeka evoddharet śramāt .
    yathābhāgaṃ bhajantyanye dattvāṃśantu tūrīyakaṃ” ..
    etadvacanaṃ smṛtimahārṇavakāmadhenupārijātaprabhṛti-
    ṣvalikhanādayuktameveti ratnākaraḥ . tanna, dāyabhāga-
    mitākṣarāprabhṛtibhirdhṛtatvāt . iti dāyatattvaṃ ..