avibhājyaṃ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 132.
avibhājyaṃ , tri, (na vibhājyam . nañtatpuruṣaḥ .)
vibhāgāyogyaṃ . atha vibhājyāvibhājye . tatra
vyāsaḥ .
“anāśritya pitṛdravyaṃ svaśaktyāpnoti yaddhanaṃ .
dāyādebhyo na taddadyāt vidyālabdhañca yadbhavet” .. * ..
vidyādhanamāha kātyāyanaḥ .
“upanyaste tu yallabdhaṃ vidyayā paṇapūrvvakaṃ .
vidyādhanantu tadvidyāt vibhāge na niyojayet ..
śiṣyādārtvijyataḥ praśnāt sandigdhapraśnanirṇayāt .
svajñānasaṃśanādvādāllabdhaṃ prādhyayanāttu yat ..
vidyādhanantu tatprāhurvibhāge na prayojayet .
śilpeṣvapi hi dharmmo'yaṃ mūlyādyaccādhikaṃ bhavet ..
paraṃ nirasya yallabdhaṃ vidyayā dhūtapūrvvakaṃ .
vidyādhanantu tadvidyāt na vibhājyaṃ vṛhaspatiḥ” .. * ..
yadi bhavān bhadramupanyasyati tadā bhavata eva
mayaitaddeyamiti paṇitaṃ yatropanyāsaṃ nistīryya
labhate tanna vibhājyaṃ . śiṣyādadhyāpitāt . ā-
rtvijyataḥ yajamānāddakṣiṇayā labdhadhanaṃ na prati-
grahalabdhaṃ vetanarūpatvāttasya . tathā yatkiñcidvidyā-
praśne nistīrṇe'paṇitaṃ yadi kaścit paritoṣā-
dṛdāti . tathā yo'smin śāstrārthe asmākaṃ
saṃśayamapanayati tasmai dhanamidaṃ dadānītyupasthitasya
saṃśayamapanīya yallabdhaṃ . vādinorvvā sandehe
nyāyakaraṇārthamāgatayoḥ samyaṅnirūpaṇena yallabdhaṃ
ṣaṣṭhāṃśādikaṃ tathā śāstrādiprakṛṣṭajñānaṃ sambhāvya
yat pratigrahādinā labdhaṃ . tathā śāstrajñānavi-
vāde anyatrāpi yatra kutracidanyonyajñānavivāde
nirjjitya yallabdhaṃ . tathaikasmin deye bahūnāmupa-
plave yena prahṛṣṭāt yallabdhaṃ . tathā śilpādividyayā
citrakarasuvarṇakārādibhiryallabdhaṃ . tathā dyūtenāpi
paraṃ nirjjitya yallabdhaṃ . tatsarvvamavibhājyamitaraiḥ .
tasmādyayā kayācidvidyayā labdhamarjjakasyaiva tanneta-
reṣāmiti . pradarśanārthantu kātyāyanena vistā-
ritamiti dāyabhāgaḥ .. * .. nāradaḥ .
“kuṭumbaṃ bibhṛyādbhrāturyo vidyāmadhigacchataḥ .
bhāgaṃ vidyādhanāttasmāt sa labhetāśruto'pi san” ..
bibhṛyādityekavacananirdeśānna bahavaḥ . yadi vi-
dyāmabhyasyato bhrātuḥ kuṭumbamaparo bhrātā svadhana-
vyayaśarīrāyāsāmyāṃ saṃvarddhayati tadā tadvidyā-
rjjitadhane tasyādhikāraḥ . aśruto mūrkhaḥ . kalpa-
tarumitākṣarādīpakalikāsu . kātyāyanaḥ .
“parabhaktopayogena vidyā prāptānyatasta yā .
tayā labdhaṃ dhanaṃ yattu vidyālabdhaṃ taducyate” ..
anyataḥ pitṛmātṛkulavyatiriktāt .. * .. atra
viśeṣayati sa eva .
“nāvidyānāntu vaidyena deyaṃ vidyādhanāt kvacit .
samavidyādhikānāntu deyaṃ vaidyena taddhanaṃ” ..
tatroccaritavidyāpadamumābhyāṃ sambadhyate tena sama-
vidyādhikavidyānāṃ bhāgo na tu nyūnavidyayoḥ .
vaidyena viduṣā .. * .. punarvviśeṣayati .
“kule vinītavidyānāṃ bhrātṝṇāṃ pitṛto'pi vā .
śauryyaprāptantu yadvittaṃ vibhājyaṃ tadvṛhaspatiḥ” ..
kule svakule pitāmahapitṛvyādibhyaḥ . pitṛta eva
vā . śikṣitavidyānāṃ bhrātṝṇāṃ . yadvidyāśauryya-
prāptaṃ dhanaṃ tadvibhajanīyamiti kalpataruratnākarau .
punaḥ kātyāyanaḥ ..
“dvyaṃśaharo'rddhaharo vā puttravittārjjanāt pitā” .
puttravittārjjanāt . kṛdabhihitabhāvo dravyavat
prakāśata iti nyāyāt puttrārjjitavittāt pitu-
rdvyaṃśitvaṃ pitṛdhanānupaghātaviṣayaṃ bhrātṛdhanopaghā-
taviṣayañca . arjjakasya tu dvyaṃśitvaṃ bhrātṛdhano-
paghāte tu teṣāmapyekāṃśitvaṃ vakṣyamāṇavyāsavaca-
nāt . piturarddhaharatvantu pitṛdravyopaghātādguṇa-
vattvādveti dāyabhāgaḥ . anupaghāte pitā dvyaṃśaharaḥ
arjjakatvāt svayamapi dvyaṃśaharaḥ itareṣāmanaṃ-
śitvaṃ . bhrātṛdravyopaghāte tu tasyāpyekāṃśa iti
dvyaṃśārddhāṃśayorbhedakathanaṃ .. * .. punaḥ kātyāyanaḥ .
“gīpracāraśca rathyā ca vastraṃ yaccāṅgayojitaṃ .
prāyojyaṃ na vibhajyeta śilpārthantu vṛhaspatiḥ” ..
prāyojyaṃ yadyasya prayojanārhaṃ pustakādi na tanmūrkhā-
dibhiḥ saha paṇḍitādibhirvvibhajanīyaṃ evameva
dāyabhāgamadanapārijātādayaḥ . yājñavalkyaḥ .
“pitṛbhyāñcaiva yaddattaṃ tattasyaiva dhanaṃ bhavet” .
puttraduhitroryadalaṅkārādi dattaṃ tattasyaiveti śūla-
pāṇyupādhyāyāḥ .. nāradaḥ .
“śauryyabhāryyādhane cobhe yacca vidyādhanambhavet .
trīṇyetānyavibhājyāni prasādo yaśca paitṛkaḥ” ..
prāptañca saha bhāryyayeti bharadvājavacanāt bhāryyā-
prāptikāle labdhaṃ dhanaṃ bhāryyādhanamaudvāhikami-
tyarthaḥ . cobhe ityatra hitveti pāṭhe etattrikaṃ
hitvānyadvibhajedityanuvarttate ata etānyavibhā-
jyānīti . na vāstavibhāgo nodakapātrālaṅkā-
ropayuktastrīvāsasāmapāṃ pracārarathyānāṃ vibhāgaśca
iti prajāpatiriti . yasmin vāstuni yena gṛho-
dyānādikaṃ kṛtaṃ apareṇāpi sthānāntare tathā kṛta-
ñcet tadā yena yat kṛtaṃ tattasyaiva . anyatrā-
pyevaṃ .. * .. sādhāraṇadhanārjjite'pi viśeṣamāha
vyāsaḥ .
“sādhāraṇaṃ samāśritya yatkiñcidvāhanāyudhaṃ .
śauryyādināpnoti dhanaṃ bhrātarastatra bhāginaḥ ..
tasya bhāgadvayaṃ deyaṃ śeṣāstu samabhāginaḥ” .
atra bhrātara ityupalakṣaṇaṃ pitṛvyādayo'pi boddha-
vyāḥ . tasyārjakasya . sādhāraṇopaghāte yasya yāva-
to'śasyālpasya mahato vā upaghātastasya tada-
nusāreṇa bhāgakalpanā kāryyeti dāyabhāgaḥ ..
yājñavalkyaḥ .
“kramādabhyāgataṃ dravyaṃ hṛtamabhyuddharettu yaḥ .
dāyādebhyo na taddadyāt vidyayā labdhameva ca” ..
pitṛpitāmahāgataṃ balādanyairhṛtaṃ yo'ṃśyantarāṇā-
manujñayā uddharati tadaṃśyantarebhyo na dadyāt .. * ..
bhūmau tu viśeṣayati śaṅkhaḥ .
“pūrvvanaṣṭāñca yo bhūmimeka evoddharet śramāt .
yathābhāgaṃ bhajantyanye dattvāṃśantu tūrīyakaṃ” ..
etadvacanaṃ smṛtimahārṇavakāmadhenupārijātaprabhṛti-
ṣvalikhanādayuktameveti ratnākaraḥ . tanna, dāyabhāga-
mitākṣarāprabhṛtibhirdhṛtatvāt . iti dāyatattvaṃ ..