Blog
Sanskrit
About
avayavin
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 80 .
avayavin mfn. (
-vī-vinī-vi ) Limbed, having limbs.
2 Having portions or subdivisions. m. (-vī ) A syllogism, a logical argument.
E. avayava and ini aff.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 62, col. 1 .
ava-yavin (vī-vinī-vi) a. Limbed, having parts. m. A syllogism.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 58, col. 1 .
avayavin avayavin, i. e. avayava + in, adj. , f. nī, Consisting of parts,
Bhāṣāp. 155.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 92, col. 2 .
Avayavin, ī, inī, i, limbed, having limbs; having
portions or subdivisions; a whole; (
ī ), m. a syl-
logism, a logical argument.
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 185, col. 3 .
avayavin a. [
avayavaḥ kāraṇatvenāstyasya ini ] Having limbs, having portions or subdivisions (as a whole);
avayavinā saha pūrvādayaḥ samasyaṃte P. II. 2. 1.
Sk.
— m. (
vī )
1 A whole, any substance formed of several constituents;
nanu avayavini kiṃ mānaṃ Sid. Mukt.
2 A syllogism, or any logical argument.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 102, col. 2 .
avayavin mfn. having portions or subdivisions, a whole,
BhP. &c.
☞
p. 102, col. 2 .
avayavin m. (
ī ) a syllogism,
Nyāyad. &c.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 66, col. 1 .
avayavin mfn. (-vi-vinī-vi )
1. Limbed, having limbs.
2. Having portions or subdivisions.
m. (-vī ) A syllogism, a logical argument.
E. avayava and ini aff.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 252 .
avayavin a. [avayavaḥ kāraṇatvenāstyasya ini ] Having limbs, having portions or subdivisions (as a whole); avayavinā saha pūrvādayaḥ samasyante P.II.2.1. Sk. m. (-vī ) 1 A whole, any substance formed of several constituents; nanu avayavini kiṃ mānam Sid. Mukt. -2 A syllogism, or any logical argument.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 88, col. 2 .
ava-yavin- a. qui a des portions, qui forme un tout.
Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit
☞
vol. 1,
p. 67 .
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 483 .
avayavin (von
avayava ) adj.
aus Gliedern oder
Theilen bestehend; ein Ganzes P. 2, 2, 1,
Sch. SĀH. D. 13, 14.
NYĀYA-S. 1, 32-34.
Z. d. d. m. G. 6, 14, N. 2.
☞
vol. 5,
p. 1062 .
avayavin BHĀG. P. 11, 22, 21. 12, 4, 25. 26.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 124, col. 1 .
avayavin Adj.
aus Gliedern oder Theilen bestehend ; Subst. ein Ganzes.
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 73, col. 1 .
avayavin ° = praśastāvayava , H 43, 182.
Vācaspatyam
☞
p. 432, col. 2 .
avayavin tri0 avayavaḥ kāraṇatvenāstyasya ini . avayavajanye dravye . avayavitvaṃca kāryyadravyatvam . tacca naiyākidibhiravayavā- dbhinnatayā utpadyate ityurīkṛtam . tatra muktā0 pramāṇamapyupanya- stam “nanu avayavini kiṃ mānaṃ? paramāṇupuñjairaivopapatteḥ na ca paramāṇūnāmatondriyatvāt ghaṭādeḥ pratyakṣa na syāditi vā- cyam ekastha paramāṇorapratyakṣatve'pi tatsamūhasya pratyakṣa- tvāt yathā ekasya keśasya dūre'pratyakṣatve tatsamūhasya pratyakṣa- tvam . na ca ekaḥ sthūlo mahān ghaṭa iti buddheranupapa- ttiriti vācyam eko mahān dhānyarāśiritivadupapatteḥ, saivaṃ paramāṇoratondriyatvena tatsamūhasyāpi pratyakṣāyo- gyatvāta dūrasyakeśastu nātīndriyaḥ sannidhāne tasyaiva pratyakṣa- tvāt . na ca tadānīm adṛśyaparamāṇupuñjāt dṛśyaparamāṇupu- ñjasyotpannatvāt na pratyakṣatve virodha iti vācyam adṛśyasya dṛśyānupādānatvāt anyathā cakṣurūṣmādisantatau kadācid dṛśyatvaprasaṅgāt . na cātitaptatailādau kathamadṛśyadahanasa- ntateḥ dṛśyadahanotpattiriti vācyaṃ tatra tadantaḥpātibhiḥ dṛśyadahanāvayavaiḥ sthūladahanotpatterupagamāt . na ca adṛśyadvyaṇukena kathaṃ trasareṇorutpattiriti? vācyam . yato na vayaṃ dṛśyatvamadṛśyatvaṃ vā kasyacit svabhāvādācakṣmahe parantu mahattvodbhūtarūpādikāraṇasamudāyavaśāt dṛśyatvaṃ tathā ca trasareṇormmahattvāt pratyakṣaṃ na tu dvyaṇukādeḥtada- bhāvāt na hi tanmate'pīdaṃ sambhavati paramāṇau mahattvā- bhāvāt itthaṃ cāvayavisiddhau teṣāmutpādavināśayoḥ pratyakṣa- tvādanityatvaṃ teṣāṃ cāvayavāvayavidhārāyā anantatve merusarṣa- payorapi sāmyaprasaṅgaḥ . ataḥ kvacidviśrāmo vācyaḥ yatra ca viśrāmastasyānityatve tvasamavetakāryyotpattiprasaṅgaḥ syāt atastasya nityatvaṃ mahatparimāṇatāratasyasya gaganādau viśrāntatvamivāṇuparimāṇatāratamyasyāpi kvacidviśrāntatva- masti iti tasya paramāṇutvasiddhiḥ na ca trasareṇāveva viśrāmo'stviti vācyaṃ trasareṇuḥ sāvayavaḥ cākṣuṣadravyatvāt ghaṭavadityanumānena ta davayavasiddhau trasareṇoravayavāḥ sāvayavāḥ mahadavayavattvāt kapālavadityanumānena tadavayavasiddheḥ na cedamaprathojakam apakṛṣṭamahattvaṃ prati anekadravyavattvasya prayojakatvāt nacaivaṃ krameṇa tadavayavadhārāpi sidhye- diti vācyam anavasthābhavena tadasiddheḥ ” . vyakhyātañcai tat dinakaryyām . “bauddhaḥ śaṅkate nanviti nanvayaṃ ghaṭaityādi pratītireva tatra pramāṇaṃ bhaviṣyatītyata āha paramāṇupuñjai reveti vilakṣaṇasaṃsthānaviśiṣṭaiḥ paramāṇubhirevetyarthaḥ upapa- tteriti ayaṃ ghaṭa ityādipratīterupapatterityarthaḥ . tat samūhasya paramāṇusamūhasya . tatra dṛṣṭāntamāha yatheti . tatsamūhasya keśasamūhasya . anupapattiriti paramāṇuviṣayatvāditi śeṣaḥ upaparttariti tatra yathā dhānyasamūhasyekatvādeka iti pratītirevaṃ saṃyogaviśeṣasyaiva mahattvātmakatayā mahāniti pratītistathā paramāṇupuñjeṣvapīti bhāvaḥ . pratyakṣāyo- gyatvāditi tathāca svabhāvato'yogyānāṃ paramāṇūnāṃ para- sparasaṃyogamātreṇa yogyatvaṃ na bhambhavatīti bhāvaḥ . dūra- sthakeśastu svamāvato nātīndriya iti tvaduktadṛṣṭāntasya vaiṣamyamityāha dūrasthakeśastviti tasya dūrastha keśasya . tasyai- veti evakāraśca prāktanasannidhānapadenānveti tathāca sanni- dhāna eva tasya pratyakṣatvādityarthaḥ tathāca dūratvasya prati bandhakatvāttaddaśāyām apratyakṣatvamātraṃ tasya, na tu svābhāvikā pratyakṣatvamiti bhāvaḥ . utpannatvāditi kṣaṇabhaṅgavādināṃ mate paramāṇūnāmutpattisvīkārāditi bhāvaḥ . anyathā adṛśyasya dṛśyotpādakatve . tatra tādṛśadahanotpattisthale) . tadantaḥpātibhiḥ atitaptatailāntaḥpātibhiḥ . svabhāvāt kāraṇanairapekṣyāt udbhūtarūpādīti ādinālokādi- parigrahaḥ . tadabhāve mahattvodbhūtarūpādyabhāve mahattvābhā- vādityarthaḥ . atra nāstikamatānuyāyinaḥ paraspara vibhaktaparamāṇūnāṃ mahattvābhāvādapratyakṣatve'pi paraspara saṃyuktānāṃ puñjātmanānteṣāṃ pratyakṣe bādhakābhāvaḥ naca mahattvā bhāvaeva bādhakaḥ parasparavilakṣaṇasaṃyogasyaiva mahattvarūpasya pratyakṣajanakatvāt naca paramāṇūnāṃ nityatvādghaṭādāvutpatti nāśayoḥ pratītyanupapattiriti vācyam tanmate padārthamātrasyaiva kṣaṇikatvāt paramāṇūnāmupatpattināśayoḥ svīkārāt naca paramāṇupuñjeṣu ghaṭatvāṅgīkāre kapālādghaṭa iti pratītera nupapattiḥ paramāṇṛnāṃ kapālajanyatvābhāvāditi vācya tanmate kapālasyāpi paramāṇupuñjarūpatayā ghaṭarūpapuñjeṣu kapālarūpapuñjajanyatvasvīkārāt puñjāt puñjotpattiriti teṣāṃ siddhāntādityāhuḥ, tanna ghaṭa ityādipratītiviṣaya- tāyā anekaparamāṇuṣu kalpane gauravāt avayavātiriktā- vayavisiddhiriti dik . merusarṣapayorapīti apiśabdaḥ sāmyaprasaṅga ityuttaraṃ sambadhyate tena ca dvyaṇukasya sāvaya- vārabdhratve mahattvāpattiḥ samuccīyate sāmyaṃ parimāṇatā- ratamyābhāvaḥ parimāṇakāraṇībhūtāyā avayavasaṃkhyāyā ubhayatra sāmyāditi bhāvaḥ . naca mervavayavānāṃ na sarṣamatulyaparimāṇavattvaṃ, sarṣapāvayavānāṃ ca na mervavayava tulyaparimāṇavattvamityavayavaparimāṇaviśeṣādviśeṣa iti vā- cyam merbavayavasarṣapāvayavayorapyanantāvayavatvena tatpari- māṇatāratamyābhāvasyāpyāpādanīyatvām naca merusarṣapayo ravayavagatapracayākhyasaṃyogaviśeṣa iti vācyam pracayaviśeṣa- syāpi saṃkhyāviśeṣaniyamyatvena saṃkhyāviśeṣābhāve tadvi- śeṣānupapatteriti . nanu tathāpi viśrāmāśrayasya nityatve mānābhāva ityata āha yatra tviti . asamavetakāryyotpatti prasaṅga iti asamavetabhāvakāryyotpatti prasaṅga ityarthaḥ . nanu tasya nityatvasiddhāvapi aṇutve kiṃ mānamityata āha mahatparimāṇeti . cākṣuṣadravyatvāditi atrātmani vyabhi- cāravārāya cākṣuṣaṃpadaṃ ghaṭābhāve vyabhicāravāraṇāya dravyapadam tadavayavasiddhāviti trasareṇvavayasiddhāvityarthaḥ . tada siddheriti avayavadhārāyā asiddherityarthaḥ . atra navyāḥ trasareṇoravayavāḥ sāvayavā ityādyanumānayoruktayorapra- yojakatvena truṭāveva viśrāmaḥ naca cākṣuṣaṃ prati mahattvaṃ kāraṇaṃ tathāca truṭau mahattvamāvaśyakaṃ taccāvayavasaṃkhyājanya- miti avayavaṃ vinā notpadyate ityanukūlatarkasattvānnāprayo- jakatvaṃ dvyaṇukasādhakānumānasyeti bācyam trasareṇumahattvasya nityatvasvīkāreṇoktatarkānavatārāt nacāṇuvyavahārasyāṇu- parimāṇanibandhanatayā tadāśrayadravyasiddhirāśyakīti vā- cyam tasyāpakṛṣṭaparimāṇanibandhanatvāt mahatyapi maha- ttamādaṇuvyavahārāt na caivaṃ trasareṇupuñjaevāstvavaya- vīti vācyam viśakaliteṣvapi teṣu ghaṭa ityādipratyaya prasaṅgāt naca tatsaṃyogavṛttyeva ghaṭatvaṃ ghaṭodravyamityādi pratītau ca paramparayā tadbhānamiti vācyaṃ sambhavati sākṣāt sambandhaviṣayatve paramparāsambandhaviṣayakatvakalpane gauravādi- tyāhuḥ . nanu paramāṇutrayeṇa kuto na dravyāntarotpattiḥ paramāṇudvayena dvyaṇukavat dvyaṇukadvayena dravyāntarotpattyā- pattistribhirdvyaṇukaistryaṇukavaditi cenna pramāṇābhāvena tādṛśadravyāsiddhau paramāṇutraye dvyaṇukadvaye ca dravyārambha- kasaṃyogā'kalpanāt . atredaṃ cintyaṃ tribhiḥ paramāṇubhireva tryaṇukamastu paramāṇubhyāmārimbhe siddhāntināṃ dvyaṇu- kābhyāmanārambha iva mānābhāvāt phalabalena trayāṇāmeva yugapaddravyārambhasaṃyogakalpanāt vastuto gavākṣarandhre dṛśya- mānānāṃ dvyaṇukatvameva yuktamaṇudvayārabdhatve lāghavāditi ” . ayamabayavī kāraṇāt bhinnaeva kāryyakāraṇayoraikyābhāvāt niyatapūrvvavarttina eva kāraṇatayā kāraṇasya prāksattva- niyamena kāryyasya ca tadā'sattvena tayorbhedāt . ataeva “dravyāṇi dravyāntarabhārabhante ” iti vai0 sūtre antarapada- mupāttam iti vaiśeṣikādayaḥ svīcakruḥ . sāṃkhyāvedānti- naśca kāryyasya kāraṇaikyameva svīcakruḥ tathāhi “tadananya- tvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ ” “yukteśca śabdāntarācca ” śā0 sū0 tadbhāṣye coktam . “yukteśca prāgutpatteḥ kāryyasya sattva mananyatvañca kāraṇādavagamyate śabdāntarācca . yuktistāvadva- rṇyate dadhighaṭarucakādyarthibhiḥ pratiniyatāni kāraṇāni kṣīrasuvarṇṇamṛttikādīnyupādīyamānāni loke dṛśyante na hi dadhyarthibhirmṛttikopādīyate na ghaṭārthibhiḥ kṣīram . taccāsatkāryyavāde nopapadyate . aviśiṣṭe hi prāgutpatteḥ sarvatra sarvvasyāsattve kasmāt kṣīrādereva dadhyutpadyate na mṛttikāyāḥ, mṛttikāyā eva ghaṭa utpadyate na kṣīrāt . athāviśiṣṭe'pi prāgasattve kṣīraeva dadhnaḥ kaścidatiśayo na mṛttikāyāṃ, mṛttikāyāmeva ghaṭasya kaścidatiśayo na kṣīre- ityucyeta tarhyaṃtiśayavattvāt prāgavasthāyā asatkāryyavāda- hāniḥ satkāryyavādasiddhiśca . śaktiśca kāraṇasya kāryya- niyamārthā kalpyamānā nānyā'sato vā kāryyaṃ niyacchet asattvāviśeṣādanyatvāviśeṣācca . tasmāt kāraṇasyātma- bhūtā śaktiḥ śakteścātmabhūtaṃ kāryyam . apica kāryyakāraṇa- yordravyaguṇādīnāṃ cāśvamahiṣavadbhedabuddhyabhāvāttādātmya- mabhyupagantavyam . samavāyakalpanāyāmapi samavāyasya samavāyibhiḥ sambandhe'bhyupagamyamāne tasya tasvānyo'nyaḥ sambandhaḥ kalpayitavyaḥ ityanavasthāprasaṅgaḥ anāyupagamya- māne'tra vicchedaprasaṅgaḥ . atha samavāyaḥ svayaṃ sambandharūpatvā danapekṣyaivāparaṃ sambandhaṃ sambadhyate, saṃyogo'pi tarhi svayaṃ sambandharūpatvādanapekṣyaiva samavāyaṃ sambadhyeta . tādātmyapratīteśca dravyaguṇādīnāṃ sabhavāyakalpanānarthakyam . kathañca kāryyamava- yavidravyaṃ kāraṇeṣvavayaveṣu vartta mānaṃ varttate kiṃ samasteṣva- vayaveṣu varttatauta pratyavayavam . yadi tāvat samasteṣu vartteta tato'vayavyanupalabdhiḥ prasajyeta, samastāvayavasannikarṣasyā- śakyatvāt nahi bahutvaṃ samasteṣvāśrayeṣu varttamānaṃ vyastā śrayagrahaṇena gṛhyate . athāvayavaśaḥ samasteṣu vartteta tadāsyārambhakāvayavavyatirekeṇāvayavino'vayavāḥ kalpyeran yairavayavairārambhakeṣvavayavaśavayavī vartteta . kośāvayavavyati- riktairhyavayavairasiḥ kośaṃ vyāpnoti . anavasthā caivaṃ prasa- jyeta teṣu teṣvavayaveṣu varttayitumanyeṣāmanyeṣā mavayavānāṃ kalpanīyatvāt . atha pratyavayavaṃ vartteta tarhyekatra vyāpāre'nyā- trāvyāpāraḥ syāt na hi devadattaḥ srughne sannidhīyamāna stadahareva pāṭaliputre sannidhīyate yugapadanekatra vṛttāvanekatva prasaṅgāt devadattayajñadattayoriva srughnapāṭaliputranivāsinoḥ . gotvādivat pratyekaṃ parisamāpteradoṣa iti cenna tathā pratītyabhāvāt . yadi gotvādivat pratyekaṃ parisamāpto'vaya- vī syāt yathā gotvaṃ prativyakti pratyakṣaṃ gṛhyate evamavaya- vyapi pratyavayavaṃ pratyakṣeṇa gṛhyeta nacaicevaṃ niyataṃ gṛhyate . pratyekaṃ parisamāptau cāvayavinaḥ kāryyeṇādhikārāttasya caika- tvāt śṛṅgeṇāpi stanakāryyaṃ kuryyāt urasā ca pṛṣṭhakāryyaṃ, na caivaṃ dṛśyate . prāgutpatteśca kāryyasyāsattve utpattirakarttṛkā nirātmikā ca syāt . utpattiśca nāma kriyā sā sakarttakaiva mavitumarhati gatyādivat . kriyā ca nāma syādakarttṛkā ceti vipratiṣiddhyeta . ghaṭasya cotpattirucyamānā na ghaṭa- karttṛkā kintarhyanyakarttṛketi kalpyā syāt tathā kapālā- dīnāmapyutpattirucyamānānyakarttṛkaiva kalpyeta tathāca sati ghaṭautpadyate ityukte kulālādīni kāraṇānyutpadyanta ityuktaṃ syāt na ca loke ghaṭautpadyata ityukte kulālādaya ut- padyamānāḥ pratīyante utpannatāpratīteśca . atha svakāraṇa sattā sambandha evotpattirātmalābhaśca kāryyasyeti cet kathamalabdhātmakaṃ sambhadhyeteti vaktavyaṃ, satorhi dvayoḥ sambandhaḥ sambhavati na sadadasatīrasato rvā . abhāvasya ca nirupākhya- tvāt prāgutpatteriti maryyādākaraṇamanupapannam . satāṃ hi loke kṣetragṛhādīnāṃ maryyādā dṛṣṭā nābhāvasya . na hi bandhyāputro rājā babhūva prākpūrṇṇavarmaṇṇo'bhiṣekādityevaṃ jātīyakena maryyādākaraṇena nirupākhyo bandhyāputro rājā babhūva bhavati bhaviṣyatoti vā viśeṣyate . yadi ca bandhyā- putraḥ kārakavyāpārādūrddhvamabhaviṣyattata idamapyupāpatsyata kāryyābhāvo'pi kārakavyāpārādūrddhvaṃ bhaviṣyatīti . vayantu paśyāmo bandhyāputrasya kāryyābhāvasya cābhāvatvāviśeṣāt yathā bandhyāyutraḥ kārakavyāpārādūrddhvaṃ na bhaviṣyati evaṃ kāryyābhāvī'pi kārakavyāpārādūrddhvaṃ na bhaviṣyatīti . tanvevaṃ sati kārakavyāpāro'narthakaḥ prasajyeta, yathaiva hi prāk- siddhatvāt kāraṇasya svarūpasiddhaye na kaścidvyāpriyate evaṃ prāksiddhatvāt tadananyatvācca kāryyasvarūpasiddhaye'pi na kaścidvyāpriyeta vyāpriyate ca, ataḥ kārakavyāpārārtha- vattvāya manyāmahe prāguppatterabhāvaḥ kāryyasyeti . naiṣa doṣaḥ yataḥ kāryyākāreṇa kāraṇaṃ vyavasthāpayataḥ kārakavyāpāra- syārthavattvamupapadyate . kāryyākāro'pi kāraṇasyātmabhūta eva anātmabhūtasyānārabhyatvādityabhāṇi . na ca viśeṣadarśan mātreṇa vastvanyatvaṃ bhavati na hi devadattaḥ saṅkocitahasta- pādaśca viśeṣeṇa dṛśyamāno'pi vastvanyatvaṃ gacchati, sa eveti pratyabhijñānāt . yathā pratidinamanekasaṃsthānānāmapi pitrādīnāṃ na vastvanyatvaṃ bhavati, mama pitā mama mātā mama bhrāteti pratyabhijñānāta . janmocchedānantaritvāttatra tatra yuktaṃ nānyateti cenna kṣīrādīnāmapi dadhyādyākāra saṃsthānasya pratyakṣatvāt . adṛśyamānānāmapi vaṭadhānā- dīnāṃ samānajātīyāvayavāntaropacitānāmaṅkurādibhāvena darśanagocaratāpattau janmasaṃjñā teṣāmevāvayavānāmapacaya- vaśādadarśanāpattāvucchedasaṃjñā . tatredṛgjanmocchedānta- ritatvena cedasataḥ sattvāpattiḥ sataścāsattvāpattiḥ tathā sati garbhavāsina uttānaśāyinaśca bhedaprasaṅgaḥ . tathā bālyayauvanasthāvireṣvapi bhedaprasaṅgaḥ pitrādivyavahāra lopaprasaṅgaśca . etena kṣaṇabhaṅgavādaḥ prativaditavyaḥ . yasya punaḥ prāgutpatterasat kāryyaṃ tasya nirvviṣayaḥ kāraka- vyāpāraḥ syāt abhāvasya viṣayatvānupapatteḥ ākāśasyāha- nanaprayojanakhaḍgādyanekāyudhaprasaktivat . samavāyikāraṇe vyā- pāraḥkārakavyāpāraḥsyāditicenna anyaviṣayeṇa kārakavyāpāre ṇānyaniṣpatteratiprasaṅgāt . samavāyikāraṇasyaivātmātiśayaḥ kāryyamiticenna atastarhi satkāryyāpattiḥ . tasmāt kṣīrā- dīnyeva dadhyādidravyādibhāvenāvatiṣṭhamānāni kāryyākhyāṃ labhanta iti na kāraṇādanyatkāryyaṃ varṣaśatenāpi śakyaṃ kalpayitum . tathā ca mūlakāraṇamevāntyātkāryyāt tena tena kāryyākāreṇa naṭavat sarvvavyavahārāspadatvaṃ pratipadyate . evaṃ yukteḥ kāryyasya prāgutpatteḥ sattvaṃmananyatvañca kāraṇā- davagamyate . śabdāntarāccaitadavagamyate . pūrvvasūtre asadvyapadeśi- naḥ śabdasyodāhṛtatvāttatonyaḥ sadvyapadeśī śabda śabdācaraḥ “sadeva maumyedagraāsīdekamevādvitīyamityādi . “taddhyeka ā- hurasadevedamagraāsīditi ” cāsat pakṣamupakṣipya “kathamasataḥ sajjāyeta? ” ityākṣipya “sadevasomyedamagraāsīt ” ityavadhāra- yati . tatredaṃśabdavācyasyakāryyasya prāgutpatteḥsacchabdavācyena kāraṇena sāmānādhikaraṇyasya śrūyamāṇatvāt sattvānanyatve prasiddhyataḥ yadi nu pra . gutpatterasatkāryyaṃ syāt paścāccot- padyamānaṃ kāraṇe samaveyāt tadanyatkāraṇāt syāt tatra “yenā śrutaṃ śrutaṃ bhavatīyaṃ pratijñā pīḍyeta sattvānanyatvāvaga- testviyaṃ pratijñā samarthyate ” bhā0 . “paṭavacca ” śā0 sū0 . “yathā ca saṃveṣṭitaḥ paṭo na vyaktaṃ gṛhyate ki mayaṃ paṭaḥ kiñcānyaddravyamiti sa eva prasārito yat saṃveṣṭitaṃ dravyaṃsa paṭa eveti prasāraṇenābhi- vyakto gṛhyate yathā ca saṃveṣṭanasamaye paṭa iti gṛhyamā- ṇo'pi na viśiṣṭāyāmavistārogṛhyate sa eva prasāraṇa- samaye'pi viśiṣṭāyāmavistāro gṛhyate na saṃveṣṭitarūpā- dayaṃ bhinnaḥpaṭaḥ iti . evaṃ tantvādikāraṇāvasthaṃ praṭādi kāryyamaspaṣṭaṃ sat turīvemakuvindādikārakavyāpārābhi- vyaktaṃ spaṣṭaṃ gṛhyate . tataḥ saṃveṣṭitapaṭaprasāri- tapaṭanyāyenānanyat kāraṇāt kāryyamityarthaḥ ” bhā0 . sāṃ0 kau0 kāraṇāt kāryyasvānanyatā darśitā yathā “kāryyasya kāraṇābhedasādhakāni ca pramāṇāni . na paṭastantumyobhi- dyate taddharmatvāt iha yadyatobhidyate tattasya dharmmo na bhavati yathā gauraśvasya . dharmaśca paṭastantūnāṃ tasmānnārthāntaram . upādānopādeyabhāvācca nārthāntaratvam . nāthayorupādānopā- deyabhāvaḥ yathā ghaṭapaṭayoḥ upādānopādeyabhāvaśca tantupa- ṭayoḥ . tasmānnārthāntaratvamiti . itaśca nārthāntaratvaṃ tantu- paṭayoḥ saṃyogāprāptābhāvāt . padārthāntaratve hi saṃyogo- dṛṣṭo yathā kuṇḍabadarayoḥ aprāptirvā yathā himavadvi- ndhyayoḥ ” naceha saṃyogāprāptī tasmānnārthāntaratvamiti . itaśca paṭastantubhyo na bhidyate gurutvāntarakāryyāgrahaṇāt . iha yadyasmādbhinnaṃ tasmāttasya gurutvāntarakāryyaṃ gṛhyate yathaikapalikasya svastikasya yo gurutvakāryyo'vanativiśeṣo' dhikaḥ na ca tathā tantugurutvakāryyāt paṭagurutvasya kāryyāntaraṃ dṛśyate tasmādabhinnastantubhyaḥ paṭaiti . tānye tānyavītānyabhedasādhanāni . tadevamabhede siddhe tantava- eva tena tena saṃsthānabhedena pariṇatāḥ paṭaḥ, na tantu- bhyo'rthāntaraṃ paṭaḥ . svātmani kriyānirodhabuddhivyapadeśārtha- kriyākriyāvyavasthābhedāśca naikāntikaṃ bhedaṃ sādhayitumarhanti- ekasminnapi tattadviśeṣāvirbhāvatirobhāvābhyāmeteṣāmaviro- dhāt . yathāhi kūrmasyāṅgāni kūrmaśarīre niviśamānāni tirobhavanti niḥsaranti cāvirbhavanti na tu kūrmatastadaṅgānyu- tpadyante pradhvaṃsante vā evamekasyā mṛdaḥ suvarṇasya vā ghaṭa- mukuṭādayoviśeṣā niḥsaranta āvirbhavanta utpadyanta ityucyante na punarasatāmutpādaḥ satāṃ vā nirodhaḥ . yathāha bhagavān kṛṣṇadvaipāyanaḥ “nāsatovidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ ” iti yayā kūrmaḥ svāvayavebhyaḥ saṅkocivikāśibhyona bhinnaḥ evaṃ ghaṭamukuṭādayo'pi mṛtsuvarṇādibhyo na bhinnāḥ . evañcet tantaṣu paṭaiti vyapadeśo yatheha vane tilakā ityu- papannaḥ . na cārthakriyābhedo'pi bhedamāpādayati ekasyāpi nānārthakriyādarśanāt yathaika eva vahnirdāhakaḥ prakāśakaḥ pācakaśceti . nāpyarthakriyāvyavasthā vastubhede hetuḥ teṣā- meva samastavyastānāmarthakriyāvyavasthādarśanāt yathā pratyekaṃ viṣṭayo vartmadarśanalakṣaṇāmarthakriyāṃ kurvvanti na tu śivi- kāvahanaṃ militāstu śivikāṃ vahanti evaṃ tantavaḥ pratyekaṃ prāvaraṇamakurvvāṇā api militāḥ āvirbhūtapaṭabhāvāḥ prāvariṣyanti . syādetat āvirbhāvaḥ paṭasya kāraṇa- vyāpārāt prāk sannasanvā asaṃścet prāptaṃ tarhyasata utpādanam . atha sanu kṛtaṃ tarhi kāraṇavyāpāreṇa . na hi sati kāryye kāraṇavyāpāraprayojanaṃ paśyāmaḥ . āvirbhāve cāvirbhāvāntarakalpane'navasthāprasaṅgaḥ . tasmā- dāvirbhūtapaṭabhāvāstantavaḥ kriyante iti riktaṃ tacaḥ . athāsadutpadyata ityatrāpi mate keyamasadutpattiḥ satī asatī vā, satī cet kṛtaṃ tarhi kāraṇaiḥ, asatī cettasyā apyutpattyantaramityanavasthā . athotpattiḥ paṭānnā- rthāntaram api tu paṭaevāsau tathāpi yāvaduktaṃ bhavati paṭaiti tāvaduktaṃ bhavatyutpadyataiti na vācyaṃ paunaruktyāt vinaśyatītyapi na vācyaṃ utpattivināśayoryugapadekatra virodhāt . tasmādiyaṃ paṭotpattiḥ svakāraṇasamavāyo vā svakāraṇasattāsamavāyovā ubhayathāpi notpadyate atha ca tadarthāni kāraṇāni vyāpāryyante evaṃ sata eva paṭāde- rāvirbhāvāya kāraṇāpekṣetyupapannam . na ca paṭarūpeṇa kāraṇānāṃ sambandhaḥ, tadrūpasyākriyātvāt kriyāsambandhi- tvācca kārakāṇām anyathā kāraṇatvābhāvāt ” vyākhyā- tañcaitadasmābhistaṭṭīkāyāṃ yathā “taddharmatvāt teṣāṃ tantūnāṃ dharmatvāt avasthāviśeṣātmakatvāt svasattvaniyatasattā katvādvā . tatsattvaniyatasattvākatvarūpahetumadhye eva 'nvaya- vyāpteḥ praveśāt vyatirekavyāptiṃ darśayati yat yatobhidyate ityādi tathā ca vyāpakasya dharmatvābhāvasya nivṛttyā vyāpyasya bhedasya nivṛtterabhedasiddhiriti bhāvaḥ . pakṣe dharbhatvarūpa- hetusattvapradarśanāya upanayarūpanyāyāṅgamāha dharmaścetyādi . dharmatvaṃ ca prāguktam . nigamayati tasmānnārthāntaramiti . anyo'rthaḥ padārthaḥ arthāntaraṃ mayūravyaṃsakāditvāt samāse klīvatā . paṭaḥ tantubhyo na bhinnaḥ padārthaḥ kintu abhinna evetyarthaḥ . upādīyate kāryyajananāya viśeṣarūpeṇa gṛhyate ityupādānam kāryyasyānāgatāvasthāviśeṣāśrayarūpaṃ kāraṇaṃ tadāśritasūkṣamāvasthāpannaṃ kāryyantūpādeyaṃ tadbhāvāt kāryya- kāraṇaviśeṣarūpatvādityarthaḥ tathā ca kāryya syānāgatāvasthā śrayatvabhevopādānaṃkāraṇatvam, tacca anāgatāvasthāpannakāryya- rūpameva anyasya durvacatvāt anyathā sarva eva sarvakāryyajana- nāya upādīyeran na ca tathā upādīyante . upādīyante ca paṭādijananāya tantavaḥ na tu mṛdādayaḥ . na ca prāgabhāva eva tasya niyāmakaḥ, tasya abhāvatvena svatoviśeṣakatvābhāvāt pratiyogyuparaktasya tasya tathātvakalpanantu pratiyogyasattvakāle 'sambhavāt utpatteḥ prāk pratiyogino'sattvena tena saha prāgabhāvasya saṃbandhasyānaucityāt ityanāgatāvasthāpannakā- ryyātmakatvamupādānasya yuktam tasmāt paṭaḥ na tantubhyo bhinna ityupeyamiti bhāvaḥ . saṃyogāprāptyamāvāditi . saṃyogaśca aprāptiḥ vibhāgaśca tayorabhāvāt . tathāca saṃyogābhāvaḥ vimāgābhāvaśca pṛthak abhedasādhakaḥ yathā paṭastantupyo na bhiṭhyate tatsaṃyogānāśrayatvāt yadyato bhidyate tayoḥ saṃyogodṛṣṭaḥ yathā ghaṭapaṭayoḥ . na ca guṇeṣu vyabhicāraḥ svamate tatra tantvabhedasyeṣṭatvāt dravyatve satīti hetorviśeṣaṇe ca vyabhicārābhāvācca . aprāptirveti vibhāgaścetyarthaḥ tathā ca saṃyogānāśrayatvasyeva vibhāgānaśrayatvasyāpi abhedasādhakatva- miti bhāvaḥ . gurutvāntarakāryyāgrahaṇāditi . ayamāśa- yaḥ . avayavatantuparimāṇeneva tadgurutvena svāpekṣayādhikaṃ mahatparimāṇamiva gurutvam janyate, gurutvañca svapatana iva svāśritatulādaṇḍāderavanativiśeṣe heturiti naiyāyikā- dibhiramyupagamyate . tatra yadi paṭastantubhyobhidyeta tadā tadāśritagurutvaviśeṣeṇa svāśritatulādaṇḍāderavanativiśeṣo 'tra gṛhyeta yathā ekapalikasvarṇāpekṣayā dvipalika- svarṇṇasya, tathā ca paṭastantubhyo na midyate gurutvā- ntaraprayuktasvāśritatulādaṇḍādyavanativiśeṣagrahaṇāyogyatvāt gurutvāntarayuktasvarṇādivat tulyagurutvayuktapadārthe vyabhicāra- vāraṇāya grahaṇāyogyatvādityuktaṃ tasya ca pṛthak tulā- daṇḍāropaṇe'vanatyantarasya grahaṇasambhavāt tantupaṣṭayośca na tathāsambhava iti abhinnatvamityanyatra vistaraḥ . tantugurutvasya kāryyaṃ svāśritatulādaṇḍāderavanativiśeṣastasmāt kāryyā- ntaram avanatyantaraṃ na dṛśyate na gṛhyate ityarthaḥ . avītāni vyatirekavyāptiyuktāni yathā ca tatra tatra vyati- rekavyāptistathānupadaṃ tatratatra darśitaṃ prāk . paṭaiti buddhiviṣayāḥ vyapadeśabhājaśceti śeṣaḥ . phalitamāha na tantubhyo'rthāntaramiti . abhedasādhakahetoḥ satpratipakṣita- tvamāśaṅkate svātmanītyādi . kriyā utpādanakriyā, nirodhaḥ pradhvaṃsastayorbuddhiḥ tathā ca kāryyakāraṇayorabhede kāryyasya kāraṇātmakatvena svataḥ svasyotpattivināśabuddhya sambhava ityarthaḥ . vyapadeśaḥ vyavahāraḥ arthakriyā prayojano- tpādanaṃ kriyāvyavasthā prāvaraṇādikāryyaniyamaḥ teṣāṃ bhedaḥ paścātpunardvandvaḥ . tathā ca kāryyakāraṇayorabhede tantuṣu paṭa iti kathaṃ bhedavyapadeśaḥ? kathaṃ vā prayojanāntarajana- katā,? prayojanāntaraniyamaśca syādityarthaḥ . itthañcātra prayogaḥ paṭastantubhyo bhidyate tatkāryyatvena, tatra naṣṭatvena vā pratīyamānatvāt, tantuṣu paṭa iti vyapadeśaprayojaka- saṃjñābhedāt, vibhinnārthasādhakatvāt, kāryyabhedavattvācca . iti pañcabhirhetubhiḥ satpratipakṣito'bhedasādhakaheturnābheda- sādhanāyālamityāśaṅkārthaḥ . samādhatte naikāntikamiti . aikāntikaṃ vāstavamityarthaḥ tathā ca tatra tatrāvāstavaeva bhedavyavahāro na vāstavābhedapratidvandvīti māvaḥ . evañca vuddhimātrasya, vyavahāramātrasya vā vāstavikatvaprayojakatve idaṃ rajatamitibodhāt vyavahārācca śuktirajatasyāpi vāstavatvāpattiḥ . tathā arthakriyākriyāvyavasthābhedayośca na bhedasādhakatvam ekasyaiva vahnyādeḥ prakāśanapācanādirūpanā- nākāryyāṇāṃ, viṣṭīnāṃ vyastānāṃ mārgadarśanādikāryyasya samastānāṃ tu śivikāvāhanādivibhinnakāryyasya ca sampā- danasya dṛṣṭatvāt tatra tatra hetorvyabhicārānna tayorbhedasādhaka- teti na satpratikṣitatvamabhedasādhakahetoriti bhāvaḥ . tadeva kramaśa upapādayati ekasminnapīti . pradhvaṃsante naśyanti . kūrmmata ityanuṣaṅgaḥ asmin pakṣe ca kūrmme ityarthaḥ sārvva- vibhaktikaḥ saptamyāstasil . yathāheti bhagavadgītā- yāmitiśeṣaḥ . asato'sattvāśrayasya, bhāvaḥ sattvam, sataḥ sattvāśrayasya na abhāvaḥ asattvam, sadasatorekatra samāveśā bhāvāditi śeṣaḥ . āpādayati vyatirekavyāptyā sādhayati tathā ca prāvaraṇādikriyābhedaḥ kāraṇabhedaṃ vinā anupapanna iti vyāpakaḥ prāvaraṇādiprayojanabhedābhāvaḥ nivarttamānaḥ vyāpyaṃ kāraṇabhedābhāvaṃ nivarttayan kāryyasya kāraṇādbhedam sādhayatītyarthaḥ . iti yanmataṃ tadanūdya nañā dūṣayitvā tatra hetupradarśanāya vyabhicāraṃ darśa- yati ekasyāpīti tathā ca kāryyabhedābhāvaḥ na kāraṇabhedābhāvavyāpakaḥ ekasmin vahnyādau nānākāryya- darśanāt tathā ca bhedasādhakaheturvyabhicārīti bhāvaḥ . evam bhedasādhakahetuṣu dūṣiteṣu idānīṃ āvirbhāvādeḥ sadasattve vikalpena dūṣayituṃ śaṅkate syādetadityādi . kṛtamityavyayam alamarthakaṃ kāraṇavyāpāreṇetitṛtīyānte- nānvayi tathā ca kāraṇavyāpārasādhyaṃ nāsti tasya svataeva siddhatvādityarthaḥ . kriyante utpādyante paṭa- rūpeṇa vyavahriyante ityapi bodhyam . yaddhi ubhaya- vādinostulyadoṣatvaṃ na taddūṣyamityāśayena prativandi- rūpadūṣaṇadānāyāha athāsadupadyata ityādi . utpattiḥ ādyakṣaṇasaṃbandhaḥ sa ca svarūpasaṃbandhaviśaiṣaḥ na tu saṃyo- gamātraḥ guṇakriyayostadasambhavāt tayośca utpatti- vyavahārasya sarvvasiddhatvāt . prakṛte svarūpasaṃbandhaviśeṣaśca anuyogisvarūpaeva evañca utpattiḥ paṭarūpa eva nārthā- ntaramiti paṭasya utpatteḥ prāk asattvāt tatra kāraṇa- vyāpārāpekṣā bhaviṣyatīti śaṅkate athotpattirityādi . dūṣayati tathāpīti . paṭādiśabdena paṭatvaviśiṣṭasyeva utpattimato'pyuktatvāt utpadyate iti na prayoktavyam tadvācyārthasyoktatvāt taduktau ca paunaruktyāt ghaṭo ghaṭa itivat na tatra śābdabodha iti bhāvaḥ . paṭādiśabdasya utpattyarthakatve dūṣaṇāntaramapyāha vinaśyatītyādi na vācyaṃ prayoktuṃ na śakyam ayogyatvāditi śeṣaḥ . paṭaśabdena paṭatvaviśiṣṭasyeva utpattimato'pyabhidhānāt utpattimati caikadā vināśapratiyogitvāsambhavenāyogyatvādityarthaḥ . ayogyatve hetumāha utpattyādīti ekatra ekasmin dharmmiṇi yugapadekadā virodhāt sahānavasthānāt . kālā- ntare bhavitumarhatīti dyotanāya yugapaditi . vinaśyatīti varttamānatāpratoterna vibhinnakālatā tayoriti bhāvaḥ . eva- mutpatteḥ paṭasvarūpatvābhāvāsambhavamuktvā anyarūpatāsvīkā- re'pi utpatterutpattyasambhava evetyāha tasmādiyaṃ paṭīt- pattirityādi . svakāraṇasamavāyaḥ svasya kāraṇeṣu tantuṣu samavāyaḥ tatsaṃbandhaviśeṣarūpā paṭotpattiḥ . samavāyasya ca sarvadā vidyamānatvāta na tasyā utpattiḥ . samavāyasya nityatvāt paṭasya kādācitkotpattiḥ kathaṃ syādityataḥ pakṣāntaramāha svasattāsamavāya iti . svasattayā svakāraṇe vidyamānatayā yaḥ kāraṇe samavāyastathā ca svasattā- kālikatvaviśiṣṭasamavāyasya pūrvvamasattvānna na kādā- citkatvavyāghāta iti bhāvaḥ . ubhayathāpi utpatterubhaya- rūpamadhye'nyatarūpatve'pītyarthaḥ na utpadyate utpattiriti śeṣaḥ . siddhasvarūpatve'pi sarvajanānubhavasiddhāyāḥ kāraṇa- vyāpārāpekṣāyā anaucityasya ubhayamate'pi tulyatvāt prativandisamabadhānamiti bhāvaḥ . utpatteḥ kāryyasya rūpeṇa sambandharūpatāṃ śaṅkate na ceti . paṭarūpasya tanturūpajanyatvāt tena saha kāraṇānāṃ saṃbandhaeva kāryyasya utapattistathā ca tasya janyatvāt kāraṇavyāpārāpekṣeti na samānaṃ dūṣaṇamiti bhāvaḥ . dūṣayati rūpasyeti . rūpasya bhava- nmate guṇatvena kriyārūpatvābhāvāt utpatteśca kriyārūpa- tāyāḥ sarvairiṣyamāṇatvāt kāraṇānāṃ ca kriyānubandhitve- naiva kārakatvābhyupagamāt . tantubhyaḥ paṭautpadyate ityādiṣu ca tantvādīnāmutpattikārakatvapratīteśca notpatteḥ paṭa- rūpasaṃbandharūpateti ” bhāvaḥ .