• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • avayavin


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 80.
    avayavin mfn. (-vī-vinī-vi) Limbed, having limbs.

    2 Having portions or subdivisions. m. (-vī) A syllogism, a logical argument.

    E. avayava and ini aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 62, col. 1.
    ava-yavin (vī-vinī-vi) a. Limbed,
    having parts. m. A syllogism.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 58, col. 1.
    avayavin avayavin, i. e. avayava +

    in, adj., f. nī, Consisting of parts,

    Bhāṣāp. 155.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 92, col. 2.
    Avayavin, ī, inī, i, limbed, having limbs; having

    portions or subdivisions; a whole; (ī), m. a syl-

    logism, a logical argument.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 185, col. 3.
    avayavin a. [avayavaḥ kāraṇatvenāstyasya ini] Having limbs, having portions or subdivisions (as a whole); avayavinā saha pūrvādayaḥ samasyaṃte P. II. 2. 1. Sk.

    — m. (vī)

    1 A whole, any substance formed of several constituents; nanu avayavini kiṃ mānaṃ Sid. Mukt.

    2 A syllogism, or any logical argument.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 102, col. 2.
    avayavin mfn. having portions or subdivisions, a whole, BhP. &c.
    ☞ p. 102, col. 2.
    avayavin m. (ī) a syllogism, Nyāyad. &c.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 66, col. 1.
    avayavin

    mfn. (-vi-vinī-vi)

    1. Limbed, having limbs.

    2. Having portions
    or subdivisions.

    m. (-vī) A syllogism, a logical argument.

    E. avayava
    and ini aff.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 252.
    avayavin a. [avayavaḥ kāraṇatvenāstyasya ini] Having limbs, having portions or subdivisions (as a whole); avayavinā saha pūrvādayaḥ samasyante P.II.2.1. Sk. m. (-vī) 1 A whole, any substance formed of several constituents; nanu avayavini kiṃ mānam Sid. Mukt. -2 A syllogism, or any logical argument.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 88, col. 2.
    ava-yavin- a. qui a des portions, qui forme un tout.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 1, p. 67.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 483.
    avayavin (von avayava) adj. aus Gliedern oder Theilen bestehend; ein Ganzes P. 2, 2, 1, Sch. SĀH. D. 13, 14. NYĀYA-S. 1, 32-34. Z. d. d. m. G. 6, 14, N. 2.
    ☞ vol. 5, p. 1062.
    avayavin BHĀG. P. 11, 22, 21. 12, 4, 25. 26.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 124, col. 1.
    avayavin Adj. aus Gliedern oder Theilen bestehend ; Subst. ein Ganzes.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 73, col. 1.
    avayavin ° = praśastāvayava, H 43, 182.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 432, col. 2.
    avayavin tri0 avayavaḥ kāraṇatvenāstyasya ini . avayavajanye
    dravye . avayavitvaṃca kāryyadravyatvam . tacca naiyākidibhiravayavā-
    dbhinnatayā utpadyate ityurīkṛtam . tatra muktā0 pramāṇamapyupanya-
    stam “nanu avayavini kiṃ mānaṃ? paramāṇupuñjairaivopapatteḥ na
    ca paramāṇūnāmatondriyatvāt ghaṭādeḥ pratyakṣa na syāditi vā-
    cyam ekastha paramāṇorapratyakṣatve'pi tatsamūhasya pratyakṣa-
    tvāt yathā ekasya keśasya dūre'pratyakṣatve tatsamūhasya pratyakṣa-
    tvam . na ca ekaḥ sthūlo mahān ghaṭa iti buddheranupapa-
    ttiriti vācyam eko mahān dhānyarāśiritivadupapatteḥ,
    saivaṃ paramāṇoratondriyatvena tatsamūhasyāpi pratyakṣāyo-
    gyatvāta dūrasyakeśastu nātīndriyaḥ sannidhāne tasyaiva pratyakṣa-
    tvāt . na ca tadānīm adṛśyaparamāṇupuñjāt dṛśyaparamāṇupu-
    ñjasyotpannatvāt na pratyakṣatve virodha iti vācyam adṛśyasya
    dṛśyānupādānatvāt anyathā cakṣurūṣmādisantatau kadācid
    dṛśyatvaprasaṅgāt . na cātitaptatailādau kathamadṛśyadahanasa-
    ntateḥ dṛśyadahanotpattiriti vācyaṃ tatra tadantaḥpātibhiḥ
    dṛśyadahanāvayavaiḥ sthūladahanotpatterupagamāt . na ca
    adṛśyadvyaṇukena kathaṃ trasareṇorutpattiriti? vācyam .
    yato na vayaṃ dṛśyatvamadṛśyatvaṃ vā kasyacit svabhāvādācakṣmahe
    parantu mahattvodbhūtarūpādikāraṇasamudāyavaśāt dṛśyatvaṃ
    tathā ca trasareṇormmahattvāt pratyakṣaṃ na tu dvyaṇukādeḥtada-
    bhāvāt na hi tanmate'pīdaṃ sambhavati paramāṇau mahattvā-
    bhāvāt itthaṃ cāvayavisiddhau teṣāmutpādavināśayoḥ pratyakṣa-
    tvādanityatvaṃ teṣāṃ cāvayavāvayavidhārāyā anantatve merusarṣa-
    payorapi sāmyaprasaṅgaḥ . ataḥ kvacidviśrāmo vācyaḥ
    yatra ca viśrāmastasyānityatve tvasamavetakāryyotpattiprasaṅgaḥ
    syāt atastasya nityatvaṃ mahatparimāṇatāratasyasya gaganādau
    viśrāntatvamivāṇuparimāṇatāratamyasyāpi kvacidviśrāntatva-
    masti iti tasya paramāṇutvasiddhiḥ na ca trasareṇāveva
    viśrāmo'stviti vācyaṃ trasareṇuḥ sāvayavaḥ cākṣuṣadravyatvāt
    ghaṭavadityanumānena ta davayavasiddhau trasareṇoravayavāḥ sāvayavāḥ
    mahadavayavattvāt kapālavadityanumānena tadavayavasiddheḥ na
    cedamaprathojakam apakṛṣṭamahattvaṃ prati anekadravyavattvasya
    prayojakatvāt nacaivaṃ krameṇa tadavayavadhārāpi sidhye-
    diti vācyam anavasthābhavena tadasiddheḥ” . vyakhyātañcai tat
    dinakaryyām . “bauddhaḥ śaṅkate nanviti nanvayaṃ ghaṭaityādi
    pratītireva tatra pramāṇaṃ bhaviṣyatītyata āha paramāṇupuñjai
    reveti vilakṣaṇasaṃsthānaviśiṣṭaiḥ paramāṇubhirevetyarthaḥ upapa-
    tteriti ayaṃ ghaṭa ityādipratīterupapatterityarthaḥ . tat samūhasya
    paramāṇusamūhasya . tatra dṛṣṭāntamāha yatheti . tatsamūhasya
    keśasamūhasya . anupapattiriti paramāṇuviṣayatvāditi śeṣaḥ
    upaparttariti tatra yathā dhānyasamūhasyekatvādeka iti
    pratītirevaṃ saṃyogaviśeṣasyaiva mahattvātmakatayā mahāniti
    pratītistathā paramāṇupuñjeṣvapīti bhāvaḥ . pratyakṣāyo-
    gyatvāditi tathāca svabhāvato'yogyānāṃ paramāṇūnāṃ para-
    sparasaṃyogamātreṇa yogyatvaṃ na bhambhavatīti bhāvaḥ . dūra-
    sthakeśastu svamāvato nātīndriya iti tvaduktadṛṣṭāntasya
    vaiṣamyamityāha dūrasthakeśastviti tasya dūrastha keśasya . tasyai-
    veti evakāraśca prāktanasannidhānapadenānveti tathāca sanni-
    dhāna eva tasya pratyakṣatvādityarthaḥ tathāca dūratvasya prati
    bandhakatvāttaddaśāyām apratyakṣatvamātraṃ tasya, na tu svābhāvikā
    pratyakṣatvamiti bhāvaḥ . utpannatvāditi kṣaṇabhaṅgavādināṃ
    mate paramāṇūnāmutpattisvīkārāditi bhāvaḥ . anyathā
    adṛśyasya dṛśyotpādakatve . tatra tādṛśadahanotpattisthale) .
    tadantaḥpātibhiḥ atitaptatailāntaḥpātibhiḥ . svabhāvāt
    kāraṇanairapekṣyāt udbhūtarūpādīti ādinālokādi-
    parigrahaḥ . tadabhāve mahattvodbhūtarūpādyabhāve mahattvābhā-
    vādityarthaḥ . atra nāstikamatānuyāyinaḥ paraspara
    vibhaktaparamāṇūnāṃ mahattvābhāvādapratyakṣatve'pi paraspara
    saṃyuktānāṃ puñjātmanānteṣāṃ pratyakṣe bādhakābhāvaḥ naca mahattvā
    bhāvaeva bādhakaḥ parasparavilakṣaṇasaṃyogasyaiva mahattvarūpasya
    pratyakṣajanakatvāt naca paramāṇūnāṃ nityatvādghaṭādāvutpatti
    nāśayoḥ pratītyanupapattiriti vācyam tanmate padārthamātrasyaiva
    kṣaṇikatvāt paramāṇūnāmupatpattināśayoḥ svīkārāt naca
    paramāṇupuñjeṣu ghaṭatvāṅgīkāre kapālādghaṭa iti pratītera
    nupapattiḥ paramāṇṛnāṃ kapālajanyatvābhāvāditi vācya
    tanmate kapālasyāpi paramāṇupuñjarūpatayā ghaṭarūpapuñjeṣu
    kapālarūpapuñjajanyatvasvīkārāt puñjāt puñjotpattiriti
    teṣāṃ siddhāntādityāhuḥ, tanna ghaṭa ityādipratītiviṣaya-
    tāyā anekaparamāṇuṣu kalpane gauravāt avayavātiriktā-
    vayavisiddhiriti dik . merusarṣapayorapīti apiśabdaḥ
    sāmyaprasaṅga ityuttaraṃ sambadhyate tena ca dvyaṇukasya sāvaya-
    vārabdhratve mahattvāpattiḥ samuccīyate sāmyaṃ parimāṇatā-
    ratamyābhāvaḥ parimāṇakāraṇībhūtāyā avayavasaṃkhyāyā
    ubhayatra sāmyāditi bhāvaḥ . naca mervavayavānāṃ na
    sarṣamatulyaparimāṇavattvaṃ, sarṣapāvayavānāṃ ca na mervavayava
    tulyaparimāṇavattvamityavayavaparimāṇaviśeṣādviśeṣa iti vā-
    cyam merbavayavasarṣapāvayavayorapyanantāvayavatvena tatpari-
    māṇatāratamyābhāvasyāpyāpādanīyatvām naca merusarṣapayo
    ravayavagatapracayākhyasaṃyogaviśeṣa iti vācyam pracayaviśeṣa-
    syāpi saṃkhyāviśeṣaniyamyatvena saṃkhyāviśeṣābhāve tadvi-
    śeṣānupapatteriti . nanu tathāpi viśrāmāśrayasya nityatve
    mānābhāva ityata āha yatra tviti . asamavetakāryyotpatti
    prasaṅga iti asamavetabhāvakāryyotpatti prasaṅga ityarthaḥ .
    nanu tasya nityatvasiddhāvapi aṇutve kiṃ mānamityata āha
    mahatparimāṇeti . cākṣuṣadravyatvāditi atrātmani vyabhi-
    cāravārāya cākṣuṣaṃpadaṃ ghaṭābhāve vyabhicāravāraṇāya
    dravyapadam tadavayavasiddhāviti trasareṇvavayasiddhāvityarthaḥ . tada
    siddheriti avayavadhārāyā asiddherityarthaḥ . atra navyāḥ
    trasareṇoravayavāḥ sāvayavā ityādyanumānayoruktayorapra-
    yojakatvena truṭāveva viśrāmaḥ naca cākṣuṣaṃ prati mahattvaṃ
    kāraṇaṃ tathāca truṭau mahattvamāvaśyakaṃ taccāvayavasaṃkhyājanya-
    miti avayavaṃ vinā notpadyate ityanukūlatarkasattvānnāprayo-
    jakatvaṃ dvyaṇukasādhakānumānasyeti bācyam trasareṇumahattvasya
    nityatvasvīkāreṇoktatarkānavatārāt nacāṇuvyavahārasyāṇu-
    parimāṇanibandhanatayā tadāśrayadravyasiddhirāśyakīti vā-
    cyam tasyāpakṛṣṭaparimāṇanibandhanatvāt mahatyapi maha-
    ttamādaṇuvyavahārāt na caivaṃ trasareṇupuñjaevāstvavaya-
    vīti vācyam viśakaliteṣvapi teṣu ghaṭa ityādipratyaya
    prasaṅgāt naca tatsaṃyogavṛttyeva ghaṭatvaṃ ghaṭodravyamityādi
    pratītau ca paramparayā tadbhānamiti vācyaṃ sambhavati sākṣāt
    sambandhaviṣayatve paramparāsambandhaviṣayakatvakalpane gauravādi-
    tyāhuḥ . nanu paramāṇutrayeṇa kuto na dravyāntarotpattiḥ
    paramāṇudvayena dvyaṇukavat dvyaṇukadvayena dravyāntarotpattyā-
    pattistribhirdvyaṇukaistryaṇukavaditi cenna pramāṇābhāvena
    tādṛśadravyāsiddhau paramāṇutraye dvyaṇukadvaye ca dravyārambha-
    kasaṃyogā'kalpanāt . atredaṃ cintyaṃ tribhiḥ paramāṇubhireva
    tryaṇukamastu paramāṇubhyāmārimbhe siddhāntināṃ dvyaṇu-
    kābhyāmanārambha iva mānābhāvāt phalabalena trayāṇāmeva
    yugapaddravyārambhasaṃyogakalpanāt vastuto gavākṣarandhre dṛśya-
    mānānāṃ dvyaṇukatvameva yuktamaṇudvayārabdhatve lāghavāditi” .
    ayamabayavī kāraṇāt bhinnaeva kāryyakāraṇayoraikyābhāvāt
    niyatapūrvvavarttina eva kāraṇatayā kāraṇasya prāksattva-
    niyamena kāryyasya ca tadā'sattvena tayorbhedāt . ataeva
    “dravyāṇi dravyāntarabhārabhante” iti vai0 sūtre antarapada-
    mupāttam iti vaiśeṣikādayaḥ svīcakruḥ . sāṃkhyāvedānti-
    naśca kāryyasya kāraṇaikyameva svīcakruḥ tathāhi “tadananya-
    tvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ” “yukteśca śabdāntarācca” śā0 sū0
    tadbhāṣye coktam . “yukteśca prāgutpatteḥ kāryyasya sattva
    mananyatvañca kāraṇādavagamyate śabdāntarācca . yuktistāvadva-
    rṇyate dadhighaṭarucakādyarthibhiḥ pratiniyatāni kāraṇāni
    kṣīrasuvarṇṇamṛttikādīnyupādīyamānāni loke dṛśyante na
    hi dadhyarthibhirmṛttikopādīyate na ghaṭārthibhiḥ kṣīram .
    taccāsatkāryyavāde nopapadyate . aviśiṣṭe hi prāgutpatteḥ
    sarvatra sarvvasyāsattve kasmāt kṣīrādereva dadhyutpadyate na
    mṛttikāyāḥ, mṛttikāyā eva ghaṭa utpadyate na kṣīrāt .
    athāviśiṣṭe'pi prāgasattve kṣīraeva dadhnaḥ kaścidatiśayo
    na mṛttikāyāṃ, mṛttikāyāmeva ghaṭasya kaścidatiśayo na kṣīre-
    ityucyeta tarhyaṃtiśayavattvāt prāgavasthāyā asatkāryyavāda-
    hāniḥ satkāryyavādasiddhiśca . śaktiśca kāraṇasya kāryya-
    niyamārthā kalpyamānā nānyā'sato vā kāryyaṃ niyacchet
    asattvāviśeṣādanyatvāviśeṣācca . tasmāt kāraṇasyātma-
    bhūtā śaktiḥ śakteścātmabhūtaṃ kāryyam . apica kāryyakāraṇa-
    yordravyaguṇādīnāṃ cāśvamahiṣavadbhedabuddhyabhāvāttādātmya-
    mabhyupagantavyam . samavāyakalpanāyāmapi samavāyasya
    samavāyibhiḥ sambandhe'bhyupagamyamāne tasya tasvānyo'nyaḥ
    sambandhaḥ kalpayitavyaḥ ityanavasthāprasaṅgaḥ anāyupagamya-
    māne'tra vicchedaprasaṅgaḥ . atha samavāyaḥ svayaṃ sambandharūpatvā
    danapekṣyaivāparaṃ sambandhaṃ sambadhyate, saṃyogo'pi tarhi svayaṃ
    sambandharūpatvādanapekṣyaiva samavāyaṃ sambadhyeta . tādātmyapratīteśca
    dravyaguṇādīnāṃ sabhavāyakalpanānarthakyam . kathañca kāryyamava-
    yavidravyaṃ kāraṇeṣvavayaveṣu vartta mānaṃ varttate kiṃ samasteṣva-
    vayaveṣu varttatauta pratyavayavam . yadi tāvat samasteṣu vartteta
    tato'vayavyanupalabdhiḥ prasajyeta, samastāvayavasannikarṣasyā-
    śakyatvāt nahi bahutvaṃ samasteṣvāśrayeṣu varttamānaṃ vyastā
    śrayagrahaṇena gṛhyate . athāvayavaśaḥ samasteṣu vartteta
    tadāsyārambhakāvayavavyatirekeṇāvayavino'vayavāḥ kalpyeran
    yairavayavairārambhakeṣvavayavaśavayavī vartteta . kośāvayavavyati-
    riktairhyavayavairasiḥ kośaṃ vyāpnoti . anavasthā caivaṃ prasa-
    jyeta teṣu teṣvavayaveṣu varttayitumanyeṣāmanyeṣā mavayavānāṃ
    kalpanīyatvāt . atha pratyavayavaṃ vartteta tarhyekatra vyāpāre'nyā-
    trāvyāpāraḥ syāt na hi devadattaḥ srughne sannidhīyamāna
    stadahareva pāṭaliputre sannidhīyate yugapadanekatra vṛttāvanekatva
    prasaṅgāt devadattayajñadattayoriva srughnapāṭaliputranivāsinoḥ .
    gotvādivat pratyekaṃ parisamāpteradoṣa iti cenna tathā
    pratītyabhāvāt . yadi gotvādivat pratyekaṃ parisamāpto'vaya-
    vī syāt yathā gotvaṃ prativyakti pratyakṣaṃ gṛhyate evamavaya-
    vyapi pratyavayavaṃ pratyakṣeṇa gṛhyeta nacaicevaṃ niyataṃ gṛhyate .
    pratyekaṃ parisamāptau cāvayavinaḥ kāryyeṇādhikārāttasya caika-
    tvāt śṛṅgeṇāpi stanakāryyaṃ kuryyāt urasā ca pṛṣṭhakāryyaṃ, na
    caivaṃ dṛśyate . prāgutpatteśca kāryyasyāsattve utpattirakarttṛkā
    nirātmikā ca syāt . utpattiśca nāma kriyā sā sakarttakaiva
    mavitumarhati gatyādivat . kriyā ca nāma syādakarttṛkā
    ceti vipratiṣiddhyeta . ghaṭasya cotpattirucyamānā na ghaṭa-
    karttṛkā kintarhyanyakarttṛketi kalpyā syāt tathā kapālā-
    dīnāmapyutpattirucyamānānyakarttṛkaiva kalpyeta tathāca sati
    ghaṭautpadyate ityukte kulālādīni kāraṇānyutpadyanta ityuktaṃ
    syāt na ca loke ghaṭautpadyata ityukte kulālādaya ut-
    padyamānāḥ pratīyante utpannatāpratīteśca . atha svakāraṇa
    sattā sambandha evotpattirātmalābhaśca kāryyasyeti cet
    kathamalabdhātmakaṃ sambhadhyeteti vaktavyaṃ, satorhi dvayoḥ sambandhaḥ
    sambhavati na sadadasatīrasato rvā . abhāvasya ca nirupākhya-
    tvāt prāgutpatteriti maryyādākaraṇamanupapannam . satāṃ hi
    loke kṣetragṛhādīnāṃ maryyādā dṛṣṭā nābhāvasya . na hi
    bandhyāputro rājā babhūva prākpūrṇṇavarmaṇṇo'bhiṣekādityevaṃ
    jātīyakena maryyādākaraṇena nirupākhyo bandhyāputro rājā
    babhūva bhavati bhaviṣyatoti vā viśeṣyate . yadi ca bandhyā-
    putraḥ kārakavyāpārādūrddhvamabhaviṣyattata idamapyupāpatsyata
    kāryyābhāvo'pi kārakavyāpārādūrddhvaṃ bhaviṣyatīti . vayantu
    paśyāmo bandhyāputrasya kāryyābhāvasya cābhāvatvāviśeṣāt
    yathā bandhyāyutraḥ kārakavyāpārādūrddhvaṃ na bhaviṣyati evaṃ
    kāryyābhāvī'pi kārakavyāpārādūrddhvaṃ na bhaviṣyatīti .
    tanvevaṃ sati kārakavyāpāro'narthakaḥ prasajyeta, yathaiva hi prāk-
    siddhatvāt kāraṇasya svarūpasiddhaye na kaścidvyāpriyate
    evaṃ prāksiddhatvāt tadananyatvācca kāryyasvarūpasiddhaye'pi na
    kaścidvyāpriyeta vyāpriyate ca, ataḥ kārakavyāpārārtha-
    vattvāya manyāmahe prāguppatterabhāvaḥ kāryyasyeti . naiṣa doṣaḥ
    yataḥ kāryyākāreṇa kāraṇaṃ vyavasthāpayataḥ kārakavyāpāra-
    syārthavattvamupapadyate . kāryyākāro'pi kāraṇasyātmabhūta eva
    anātmabhūtasyānārabhyatvādityabhāṇi . na ca viśeṣadarśan
    mātreṇa vastvanyatvaṃ bhavati na hi devadattaḥ saṅkocitahasta-
    pādaśca viśeṣeṇa dṛśyamāno'pi vastvanyatvaṃ gacchati, sa eveti
    pratyabhijñānāt . yathā pratidinamanekasaṃsthānānāmapi
    pitrādīnāṃ na vastvanyatvaṃ bhavati, mama pitā mama mātā mama
    bhrāteti pratyabhijñānāta . janmocchedānantaritvāttatra
    tatra yuktaṃ nānyateti cenna kṣīrādīnāmapi dadhyādyākāra
    saṃsthānasya pratyakṣatvāt . adṛśyamānānāmapi vaṭadhānā-
    dīnāṃ samānajātīyāvayavāntaropacitānāmaṅkurādibhāvena
    darśanagocaratāpattau janmasaṃjñā teṣāmevāvayavānāmapacaya-
    vaśādadarśanāpattāvucchedasaṃjñā . tatredṛgjanmocchedānta-
    ritatvena cedasataḥ sattvāpattiḥ sataścāsattvāpattiḥ tathā
    sati garbhavāsina uttānaśāyinaśca bhedaprasaṅgaḥ . tathā
    bālyayauvanasthāvireṣvapi bhedaprasaṅgaḥ pitrādivyavahāra
    lopaprasaṅgaśca . etena kṣaṇabhaṅgavādaḥ prativaditavyaḥ .
    yasya punaḥ prāgutpatterasat kāryyaṃ tasya nirvviṣayaḥ kāraka-
    vyāpāraḥ syāt abhāvasya viṣayatvānupapatteḥ ākāśasyāha-
    nanaprayojanakhaḍgādyanekāyudhaprasaktivat . samavāyikāraṇe vyā-
    pāraḥkārakavyāpāraḥsyāditicenna anyaviṣayeṇa kārakavyāpāre
    ṇānyaniṣpatteratiprasaṅgāt . samavāyikāraṇasyaivātmātiśayaḥ
    kāryyamiticenna atastarhi satkāryyāpattiḥ . tasmāt kṣīrā-
    dīnyeva dadhyādidravyādibhāvenāvatiṣṭhamānāni kāryyākhyāṃ
    labhanta iti na kāraṇādanyatkāryyaṃ varṣaśatenāpi śakyaṃ
    kalpayitum . tathā ca mūlakāraṇamevāntyātkāryyāt tena tena
    kāryyākāreṇa naṭavat sarvvavyavahārāspadatvaṃ pratipadyate .
    evaṃ yukteḥ kāryyasya prāgutpatteḥ sattvaṃmananyatvañca kāraṇā-
    davagamyate . śabdāntarāccaitadavagamyate . pūrvvasūtre asadvyapadeśi-
    naḥ śabdasyodāhṛtatvāttatonyaḥ sadvyapadeśī śabda śabdācaraḥ
    “sadeva maumyedagraāsīdekamevādvitīyamityādi . “taddhyeka ā-
    hurasadevedamagraāsīditi” cāsat pakṣamupakṣipya “kathamasataḥ
    sajjāyeta?” ityākṣipya “sadevasomyedamagraāsīt” ityavadhāra-
    yati . tatredaṃśabdavācyasyakāryyasya prāgutpatteḥsacchabdavācyena
    kāraṇena sāmānādhikaraṇyasya śrūyamāṇatvāt sattvānanyatve
    prasiddhyataḥ yadi nu pra . gutpatterasatkāryyaṃ syāt paścāccot-
    padyamānaṃ kāraṇe samaveyāt tadanyatkāraṇāt syāt tatra
    “yenā śrutaṃ śrutaṃ bhavatīyaṃ pratijñā pīḍyeta sattvānanyatvāvaga-
    testviyaṃ pratijñā samarthyate” bhā0 . “paṭavacca” śā0 sū0 .
    “yathā ca saṃveṣṭitaḥ paṭo na vyaktaṃ gṛhyate ki
    mayaṃ paṭaḥ kiñcānyaddravyamiti sa eva prasārito
    yat saṃveṣṭitaṃ dravyaṃsa paṭa eveti prasāraṇenābhi-
    vyakto gṛhyate yathā ca saṃveṣṭanasamaye paṭa iti gṛhyamā-
    ṇo'pi na viśiṣṭāyāmavistārogṛhyate sa eva prasāraṇa-
    samaye'pi viśiṣṭāyāmavistāro gṛhyate na saṃveṣṭitarūpā-
    dayaṃ bhinnaḥpaṭaḥ iti . evaṃ tantvādikāraṇāvasthaṃ praṭādi
    kāryyamaspaṣṭaṃ sat turīvemakuvindādikārakavyāpārābhi-
    vyaktaṃ spaṣṭaṃ gṛhyate . tataḥ saṃveṣṭitapaṭaprasāri-
    tapaṭanyāyenānanyat kāraṇāt kāryyamityarthaḥ” bhā0 . sāṃ0 kau0
    kāraṇāt kāryyasvānanyatā darśitā yathā “kāryyasya
    kāraṇābhedasādhakāni ca pramāṇāni . na paṭastantumyobhi-
    dyate taddharmatvāt iha yadyatobhidyate tattasya dharmmo na
    bhavati yathā gauraśvasya . dharmaśca paṭastantūnāṃ tasmānnārthāntaram .
    upādānopādeyabhāvācca nārthāntaratvam . nāthayorupādānopā-
    deyabhāvaḥ yathā ghaṭapaṭayoḥ upādānopādeyabhāvaśca tantupa-
    ṭayoḥ . tasmānnārthāntaratvamiti . itaśca nārthāntaratvaṃ tantu-
    paṭayoḥ saṃyogāprāptābhāvāt . padārthāntaratve hi saṃyogo-
    dṛṣṭo yathā kuṇḍabadarayoḥ aprāptirvā yathā himavadvi-
    ndhyayoḥ” naceha saṃyogāprāptī tasmānnārthāntaratvamiti .
    itaśca paṭastantubhyo na bhidyate gurutvāntarakāryyāgrahaṇāt .
    iha yadyasmādbhinnaṃ tasmāttasya gurutvāntarakāryyaṃ gṛhyate
    yathaikapalikasya svastikasya yo gurutvakāryyo'vanativiśeṣo'
    dhikaḥ na ca tathā tantugurutvakāryyāt paṭagurutvasya
    kāryyāntaraṃ dṛśyate tasmādabhinnastantubhyaḥ paṭaiti . tānye
    tānyavītānyabhedasādhanāni . tadevamabhede siddhe tantava-
    eva tena tena saṃsthānabhedena pariṇatāḥ paṭaḥ, na tantu-
    bhyo'rthāntaraṃ paṭaḥ . svātmani kriyānirodhabuddhivyapadeśārtha-
    kriyākriyāvyavasthābhedāśca naikāntikaṃ bhedaṃ sādhayitumarhanti-
    ekasminnapi tattadviśeṣāvirbhāvatirobhāvābhyāmeteṣāmaviro-
    dhāt . yathāhi kūrmasyāṅgāni kūrmaśarīre niviśamānāni
    tirobhavanti niḥsaranti cāvirbhavanti na tu kūrmatastadaṅgānyu-
    tpadyante pradhvaṃsante vā evamekasyā mṛdaḥ suvarṇasya vā ghaṭa-
    mukuṭādayoviśeṣā niḥsaranta āvirbhavanta utpadyanta ityucyante
    na punarasatāmutpādaḥ satāṃ vā nirodhaḥ . yathāha bhagavān
    kṛṣṇadvaipāyanaḥ “nāsatovidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ”
    iti yayā kūrmaḥ svāvayavebhyaḥ saṅkocivikāśibhyona bhinnaḥ
    evaṃ ghaṭamukuṭādayo'pi mṛtsuvarṇādibhyo na bhinnāḥ .
    evañcet tantaṣu paṭaiti vyapadeśo yatheha vane tilakā ityu-
    papannaḥ . na cārthakriyābhedo'pi bhedamāpādayati ekasyāpi
    nānārthakriyādarśanāt yathaika eva vahnirdāhakaḥ prakāśakaḥ
    pācakaśceti . nāpyarthakriyāvyavasthā vastubhede hetuḥ teṣā-
    meva samastavyastānāmarthakriyāvyavasthādarśanāt yathā pratyekaṃ
    viṣṭayo vartmadarśanalakṣaṇāmarthakriyāṃ kurvvanti na tu śivi-
    kāvahanaṃ militāstu śivikāṃ vahanti evaṃ tantavaḥ pratyekaṃ
    prāvaraṇamakurvvāṇā api militāḥ āvirbhūtapaṭabhāvāḥ
    prāvariṣyanti . syādetat āvirbhāvaḥ paṭasya kāraṇa-
    vyāpārāt prāk sannasanvā asaṃścet prāptaṃ tarhyasata
    utpādanam . atha sanu kṛtaṃ tarhi kāraṇavyāpāreṇa .
    na hi sati kāryye kāraṇavyāpāraprayojanaṃ paśyāmaḥ .
    āvirbhāve cāvirbhāvāntarakalpane'navasthāprasaṅgaḥ . tasmā-
    dāvirbhūtapaṭabhāvāstantavaḥ kriyante iti riktaṃ tacaḥ .
    athāsadutpadyata ityatrāpi mate keyamasadutpattiḥ satī
    asatī vā, satī cet kṛtaṃ tarhi kāraṇaiḥ, asatī cettasyā
    apyutpattyantaramityanavasthā . athotpattiḥ paṭānnā-
    rthāntaram api tu paṭaevāsau tathāpi yāvaduktaṃ bhavati
    paṭaiti tāvaduktaṃ bhavatyutpadyataiti na vācyaṃ paunaruktyāt
    vinaśyatītyapi na vācyaṃ utpattivināśayoryugapadekatra
    virodhāt . tasmādiyaṃ paṭotpattiḥ svakāraṇasamavāyo vā
    svakāraṇasattāsamavāyovā ubhayathāpi notpadyate atha ca
    tadarthāni kāraṇāni vyāpāryyante evaṃ sata eva paṭāde-
    rāvirbhāvāya kāraṇāpekṣetyupapannam . na ca paṭarūpeṇa
    kāraṇānāṃ sambandhaḥ, tadrūpasyākriyātvāt kriyāsambandhi-
    tvācca kārakāṇām anyathā kāraṇatvābhāvāt” vyākhyā-
    tañcaitadasmābhistaṭṭīkāyāṃ yathā “taddharmatvāt teṣāṃ
    tantūnāṃ dharmatvāt avasthāviśeṣātmakatvāt svasattvaniyatasattā
    katvādvā . tatsattvaniyatasattvākatvarūpahetumadhye eva 'nvaya-
    vyāpteḥ praveśāt vyatirekavyāptiṃ darśayati yat yatobhidyate
    ityādi tathā ca vyāpakasya dharmatvābhāvasya nivṛttyā vyāpyasya
    bhedasya nivṛtterabhedasiddhiriti bhāvaḥ . pakṣe dharbhatvarūpa-
    hetusattvapradarśanāya upanayarūpanyāyāṅgamāha dharmaścetyādi .
    dharmatvaṃ ca prāguktam . nigamayati tasmānnārthāntaramiti .
    anyo'rthaḥ padārthaḥ arthāntaraṃ mayūravyaṃsakāditvāt samāse
    klīvatā . paṭaḥ tantubhyo na bhinnaḥ padārthaḥ kintu abhinna
    evetyarthaḥ . upādīyate kāryyajananāya viśeṣarūpeṇa gṛhyate
    ityupādānam kāryyasyānāgatāvasthāviśeṣāśrayarūpaṃ kāraṇaṃ
    tadāśritasūkṣamāvasthāpannaṃ kāryyantūpādeyaṃ tadbhāvāt kāryya-
    kāraṇaviśeṣarūpatvādityarthaḥ tathā ca kāryya syānāgatāvasthā
    śrayatvabhevopādānaṃkāraṇatvam, tacca anāgatāvasthāpannakāryya-
    rūpameva anyasya durvacatvāt anyathā sarva eva sarvakāryyajana-
    nāya upādīyeran na ca tathā upādīyante . upādīyante ca
    paṭādijananāya tantavaḥ na tu mṛdādayaḥ . na ca prāgabhāva
    eva tasya niyāmakaḥ, tasya abhāvatvena svatoviśeṣakatvābhāvāt
    pratiyogyuparaktasya tasya tathātvakalpanantu pratiyogyasattvakāle
    'sambhavāt utpatteḥ prāk pratiyogino'sattvena tena saha
    prāgabhāvasya saṃbandhasyānaucityāt ityanāgatāvasthāpannakā-
    ryyātmakatvamupādānasya yuktam tasmāt paṭaḥ na tantubhyo bhinna
    ityupeyamiti bhāvaḥ . saṃyogāprāptyamāvāditi . saṃyogaśca
    aprāptiḥ vibhāgaśca tayorabhāvāt . tathāca saṃyogābhāvaḥ
    vimāgābhāvaśca pṛthak abhedasādhakaḥ yathā paṭastantupyo na
    bhiṭhyate tatsaṃyogānāśrayatvāt yadyato bhidyate tayoḥ
    saṃyogodṛṣṭaḥ yathā ghaṭapaṭayoḥ . na ca guṇeṣu vyabhicāraḥ
    svamate tatra tantvabhedasyeṣṭatvāt dravyatve satīti hetorviśeṣaṇe
    ca vyabhicārābhāvācca . aprāptirveti vibhāgaścetyarthaḥ tathā ca
    saṃyogānāśrayatvasyeva vibhāgānaśrayatvasyāpi abhedasādhakatva-
    miti bhāvaḥ . gurutvāntarakāryyāgrahaṇāditi . ayamāśa-
    yaḥ . avayavatantuparimāṇeneva tadgurutvena svāpekṣayādhikaṃ
    mahatparimāṇamiva gurutvam janyate, gurutvañca svapatana iva
    svāśritatulādaṇḍāderavanativiśeṣe heturiti naiyāyikā-
    dibhiramyupagamyate . tatra yadi paṭastantubhyobhidyeta tadā
    tadāśritagurutvaviśeṣeṇa svāśritatulādaṇḍāderavanativiśeṣo
    'tra gṛhyeta yathā ekapalikasvarṇāpekṣayā dvipalika-
    svarṇṇasya, tathā ca paṭastantubhyo na midyate gurutvā-
    ntaraprayuktasvāśritatulādaṇḍādyavanativiśeṣagrahaṇāyogyatvāt
    gurutvāntarayuktasvarṇādivat tulyagurutvayuktapadārthe vyabhicāra-
    vāraṇāya grahaṇāyogyatvādityuktaṃ tasya ca pṛthak tulā-
    daṇḍāropaṇe'vanatyantarasya grahaṇasambhavāt tantupaṣṭayośca na
    tathāsambhava iti abhinnatvamityanyatra vistaraḥ . tantugurutvasya
    kāryyaṃ svāśritatulādaṇḍāderavanativiśeṣastasmāt kāryyā-
    ntaram avanatyantaraṃ na dṛśyate na gṛhyate ityarthaḥ .
    avītāni vyatirekavyāptiyuktāni yathā ca tatra tatra vyati-
    rekavyāptistathānupadaṃ tatratatra darśitaṃ prāk . paṭaiti
    buddhiviṣayāḥ vyapadeśabhājaśceti śeṣaḥ . phalitamāha na
    tantubhyo'rthāntaramiti . abhedasādhakahetoḥ satpratipakṣita-
    tvamāśaṅkate svātmanītyādi . kriyā utpādanakriyā,
    nirodhaḥ pradhvaṃsastayorbuddhiḥ tathā ca kāryyakāraṇayorabhede
    kāryyasya kāraṇātmakatvena svataḥ svasyotpattivināśabuddhya
    sambhava ityarthaḥ . vyapadeśaḥ vyavahāraḥ arthakriyā prayojano-
    tpādanaṃ kriyāvyavasthā prāvaraṇādikāryyaniyamaḥ teṣāṃ bhedaḥ
    paścātpunardvandvaḥ . tathā ca kāryyakāraṇayorabhede tantuṣu
    paṭa iti kathaṃ bhedavyapadeśaḥ? kathaṃ vā prayojanāntarajana-
    katā,? prayojanāntaraniyamaśca syādityarthaḥ . itthañcātra
    prayogaḥ paṭastantubhyo bhidyate tatkāryyatvena, tatra naṣṭatvena
    vā pratīyamānatvāt, tantuṣu paṭa iti vyapadeśaprayojaka-
    saṃjñābhedāt, vibhinnārthasādhakatvāt, kāryyabhedavattvācca .
    iti pañcabhirhetubhiḥ satpratipakṣito'bhedasādhakaheturnābheda-
    sādhanāyālamityāśaṅkārthaḥ . samādhatte naikāntikamiti .
    aikāntikaṃ vāstavamityarthaḥ tathā ca tatra tatrāvāstavaeva
    bhedavyavahāro na vāstavābhedapratidvandvīti māvaḥ . evañca
    vuddhimātrasya, vyavahāramātrasya vā vāstavikatvaprayojakatve
    idaṃ rajatamitibodhāt vyavahārācca śuktirajatasyāpi
    vāstavatvāpattiḥ . tathā arthakriyākriyāvyavasthābhedayośca na
    bhedasādhakatvam ekasyaiva vahnyādeḥ prakāśanapācanādirūpanā-
    nākāryyāṇāṃ, viṣṭīnāṃ vyastānāṃ mārgadarśanādikāryyasya
    samastānāṃ tu śivikāvāhanādivibhinnakāryyasya ca sampā-
    danasya dṛṣṭatvāt tatra tatra hetorvyabhicārānna tayorbhedasādhaka-
    teti na satpratikṣitatvamabhedasādhakahetoriti bhāvaḥ . tadeva
    kramaśa upapādayati ekasminnapīti . pradhvaṃsante naśyanti .
    kūrmmata ityanuṣaṅgaḥ asmin pakṣe ca kūrmme ityarthaḥ sārvva-
    vibhaktikaḥ saptamyāstasil . yathāheti bhagavadgītā-
    yāmitiśeṣaḥ . asato'sattvāśrayasya, bhāvaḥ sattvam, sataḥ
    sattvāśrayasya na abhāvaḥ asattvam, sadasatorekatra samāveśā
    bhāvāditi śeṣaḥ . āpādayati vyatirekavyāptyā sādhayati
    tathā ca prāvaraṇādikriyābhedaḥ kāraṇabhedaṃ vinā
    anupapanna iti vyāpakaḥ prāvaraṇādiprayojanabhedābhāvaḥ
    nivarttamānaḥ vyāpyaṃ kāraṇabhedābhāvaṃ nivarttayan kāryyasya
    kāraṇādbhedam sādhayatītyarthaḥ . iti yanmataṃ tadanūdya
    nañā dūṣayitvā tatra hetupradarśanāya vyabhicāraṃ darśa-
    yati ekasyāpīti tathā ca kāryyabhedābhāvaḥ na
    kāraṇabhedābhāvavyāpakaḥ ekasmin vahnyādau nānākāryya-
    darśanāt tathā ca bhedasādhakaheturvyabhicārīti bhāvaḥ .
    evam bhedasādhakahetuṣu dūṣiteṣu idānīṃ āvirbhāvādeḥ
    sadasattve vikalpena dūṣayituṃ śaṅkate syādetadityādi .
    kṛtamityavyayam alamarthakaṃ kāraṇavyāpāreṇetitṛtīyānte-
    nānvayi tathā ca kāraṇavyāpārasādhyaṃ nāsti tasya
    svataeva siddhatvādityarthaḥ . kriyante utpādyante paṭa-
    rūpeṇa vyavahriyante ityapi bodhyam . yaddhi ubhaya-
    vādinostulyadoṣatvaṃ na taddūṣyamityāśayena prativandi-
    rūpadūṣaṇadānāyāha athāsadupadyata ityādi . utpattiḥ
    ādyakṣaṇasaṃbandhaḥ sa ca svarūpasaṃbandhaviśaiṣaḥ na tu saṃyo-
    gamātraḥ guṇakriyayostadasambhavāt tayośca utpatti-
    vyavahārasya sarvvasiddhatvāt . prakṛte svarūpasaṃbandhaviśeṣaśca
    anuyogisvarūpaeva evañca utpattiḥ paṭarūpa eva nārthā-
    ntaramiti paṭasya utpatteḥ prāk asattvāt tatra kāraṇa-
    vyāpārāpekṣā bhaviṣyatīti śaṅkate athotpattirityādi .
    dūṣayati tathāpīti . paṭādiśabdena paṭatvaviśiṣṭasyeva
    utpattimato'pyuktatvāt utpadyate iti na prayoktavyam
    tadvācyārthasyoktatvāt taduktau ca paunaruktyāt ghaṭo ghaṭa
    itivat na tatra śābdabodha iti bhāvaḥ . paṭādiśabdasya
    utpattyarthakatve dūṣaṇāntaramapyāha vinaśyatītyādi na vācyaṃ
    prayoktuṃ na śakyam ayogyatvāditi śeṣaḥ . paṭaśabdena
    paṭatvaviśiṣṭasyeva utpattimato'pyabhidhānāt utpattimati
    caikadā vināśapratiyogitvāsambhavenāyogyatvādityarthaḥ .
    ayogyatve hetumāha utpattyādīti ekatra ekasmin
    dharmmiṇi yugapadekadā virodhāt sahānavasthānāt . kālā-
    ntare bhavitumarhatīti dyotanāya yugapaditi . vinaśyatīti
    varttamānatāpratoterna vibhinnakālatā tayoriti bhāvaḥ . eva-
    mutpatteḥ paṭasvarūpatvābhāvāsambhavamuktvā anyarūpatāsvīkā-
    re'pi utpatterutpattyasambhava evetyāha tasmādiyaṃ paṭīt-
    pattirityādi . svakāraṇasamavāyaḥ svasya kāraṇeṣu tantuṣu
    samavāyaḥ tatsaṃbandhaviśeṣarūpā paṭotpattiḥ . samavāyasya ca
    sarvadā vidyamānatvāta na tasyā utpattiḥ . samavāyasya
    nityatvāt paṭasya kādācitkotpattiḥ kathaṃ syādityataḥ
    pakṣāntaramāha svasattāsamavāya iti . svasattayā svakāraṇe
    vidyamānatayā yaḥ kāraṇe samavāyastathā ca svasattā-
    kālikatvaviśiṣṭasamavāyasya pūrvvamasattvānna na kādā-
    citkatvavyāghāta iti bhāvaḥ . ubhayathāpi utpatterubhaya-
    rūpamadhye'nyatarūpatve'pītyarthaḥ na utpadyate utpattiriti
    śeṣaḥ . siddhasvarūpatve'pi sarvajanānubhavasiddhāyāḥ kāraṇa-
    vyāpārāpekṣāyā anaucityasya ubhayamate'pi tulyatvāt
    prativandisamabadhānamiti bhāvaḥ . utpatteḥ kāryyasya rūpeṇa
    sambandharūpatāṃ śaṅkate na ceti . paṭarūpasya tanturūpajanyatvāt
    tena saha kāraṇānāṃ saṃbandhaeva kāryyasya utapattistathā
    ca tasya janyatvāt kāraṇavyāpārāpekṣeti na samānaṃ
    dūṣaṇamiti bhāvaḥ . dūṣayati rūpasyeti . rūpasya bhava-
    nmate guṇatvena kriyārūpatvābhāvāt utpatteśca kriyārūpa-
    tāyāḥ sarvairiṣyamāṇatvāt kāraṇānāṃ ca kriyānubandhitve-
    naiva kārakatvābhyupagamāt . tantubhyaḥ paṭautpadyate ityādiṣu
    ca tantvādīnāmutpattikārakatvapratīteśca notpatteḥ paṭa-
    rūpasaṃbandharūpateti” bhāvaḥ .