• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • avatāraḥ

    See also avatāra.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 180, col. 3.
    avatāraḥ [ava-tṝ karaṇe ghañ]

    1 Descent, alighting; descending or going down into; (fig.) accepting, resorting to; pākhaṃḍipathāvatāraḥ Dk. 47; advent, setting in; vasaṃtāvatārasamaye Ś. 1.

    2 Form, manifestation; matsyādibhiravatārairavatāravatā vatā'vatāvasudhāṃ Śaṅkara.

    3 Descent of a deity upon earth, incarnation in general; kopyeṣa saṃprati navaḥ puruṣāvatāraḥ U. 5. 34; dharmārthakāmamokṣāṇāmavatāra ivāṃgavān R. 10. 84; ṛṣyavatāroyaṃ nṛpatiḥ Ks. 7. 18.

    4 An incarnation of Viṣṇu; viṣṇuryena daśāvatāragahane kṣipto mahāsaṃkaṭe Bh. 3. 95. There are ten incarnations of Viṣṇu; the following verse from Gīt. describes them; vedānuddharate jagannivahate bhūgolamudbibhrate daityaṃ dārayate baliṃ chalayate kṣatrakṣayaṃ kurvate . paulastyaṃ jayate halaṃ kalayate kāruṇyamātanvate mlecchānmūrcchayate daśākṛtikṛte kṛṣṇāya tubhyaṃ namaḥ ... matsyaḥ kūrmo varāhaśca narasiṃhotha vāmanaḥ . rāmo rāmaśca kṛṣṇaśca buddhaḥ kalkī ca te daśa ...

    5 Any new appearance, growth, rise; navāvatāraṃ kamalādivotpalam R. 3. 36; parīvādanavāvatāraḥ 5. 24; yauvanāvatāre K. 289; Ve. 3; Śānti. 2. 26; 3. 14; Ks. 8. 30.

    6 Any distinguished person (who, in the language of respect, is called an avatāra or incarnation of a deity).

    7 Aiming at (pb) an object.

    8 A landing-place; ruddhe gajena saritaḥ saruṣāvatāre Śi. 5. 33.

    9 A sacred bathing-place.

    10 Translation.

    11 A pond, tank.

    12 Introduction, preface.

    13 Crossing; °raṃ labh to gain one's object (with gen.)

    Comp.

    — kathā account of an avatāra, N. of a chapter in śaṃkaravijaya.

    — maṃtraḥ the prayer causing the descent of a deity.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 245.
    avatāraḥ [ava-tṛ karaṇe ghañ] 1 Descent, alighting; descending or going down into; (fig) accepting, resorting to pākhaṇḍipathāvatāraḥ Dk.47; advent, setting in; vasantāvatārasamaye Ś.1. -2 Form, manifestation; matsyādibhi- ravatārairavatāravatā'vasudhām Śaṅkara. -3 Descent of a deity upon earth, incarnation in general; ko'pyeṣa saṃprati navaḥ puruṣāvatāraḥ U.5.33; dharmārthakāmamokṣāṇāmavatāra ivāṅgavān R.10.84; ṛṣyavatāro'yaṃ nṛpatiḥ Ks.7.18. -4 An incarnation of Viṣṇu; viṣṇuryena daśāvatāragahane kṣipto mahāsaṃkaṭe Bh. 2.95. (There are ten incarnations of Viṣṇu; the following verse from Gīt. describes them; vedānuddharate jagannivahate bhūgolamudvibhrate daityaṃ dārayate baliṃ chalayate kṣatrakṣayaṃ kurvate | paulastyaṃ jayate halaṃ kalayate kāruṇyamātanvate mlecchānmūrchayate daśākṛtikṛte kṛṣṇāya tubhyaṃ namaḥ || matsyaḥ kūrmo varāhaśca narasiṃho'tha vāmanaḥ | rāmo rāmaśca kṛṣṇaśca buddhaḥ kalkī ca te daśa || Varāh. P. -5 Any new appearance, growth, rise; navāvatāraṃ kamalādivotpalam R.3.36; parīvādanavāvatāraḥ 5.24; yauvanāvatāre K.289; Ve.3; Śānti.2.26;3.14; Ks.8.30; -6 Any distinguished person (who, in the language of respect, is called an avatāra or incarnation of a deity). -7 Aiming at object. -8 A landing place; ruddhe gajena saritaḥ saruṣāvatāre Śi.5.33. -9 A sacred bathing place. -10 Translation. -11 A pond, tank, -12 Introduction, preface. 13 Crossing; ˚raṃ labh To gain one's object (with gen.). -Comp. -kathā account of an avatāra, N. of a chapter in śaṅkaravijaya. -mantraḥ the prayer causing the descent of a deity.

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 124.
    avatāraḥ , puṃ, (ava + tṝ + karaṇe ghañ .) avataraṇaṃ .
    puṣkariṇyādiḥ . tīrthaḥ . iti medinī .. (sopāna-
    paddhatiḥ . prastāvanā . ābhāsaḥ . upakramaṇikā .
    yathā . “dūre guruprathitavastukathāvatāraḥ” . iti
    śāntiśatake .) devānāṃ viśeṣatoviṣṇormūrttyantareṇa
    pūrṇāṃśāveśarupeṇa pṛthivyāmavataraṇaṃ . avatārāstra-
    saṃkhyeyāḥ teṣvete prasiddhāḥ . brahmā 1 varāhaḥ 2 nāradaḥ
    3 naranārāyaṇau 4 kapilaḥ 5 dattātreyaḥ 6 yajñaḥ 7
    ṛṣabhadevaḥ 8 pṛthuḥ 9 matsyaḥ 10 kūrmmaḥ 11
    dhanvantariḥ 12 mohinī 13 nṛsiṃhaḥ 14 vāmanaḥ
    15 paraśurāmaḥ 16 vedavyāsaḥ 17 rāmaḥ 18
    balarāmaḥ 19 kṛṣṇaḥ 20 buddhaḥ 21 kalkī 22 ..
    iti śrībhāgavate .. yathā, —
    “saeva prathamaṃ devaḥ kaumāraṃ sargamāśritaḥ .
    cacāra duścaraṃ brahmā brahmacaryyamakhaṇḍitaṃ ..
    dvitīyantu bhavāyāsya rasātalagatāṃ mahīṃ .
    uddhariṣyannupādatta yajñeśaḥ śaukaraṃ vapuḥ ..
    tṛtīyamṛṣisargaṃ vai devarṣitvamupetya saḥ .
    tantraṃ sātvatamācaṣṭa naiṣkarmmaṃ karmmaṇāṃ yataḥ ..
    turyye dharmmakalā sarge naranārāyaṇāvṛṣī .
    bhūtvātmopaśamopetamakarodduścaraṃ tapaḥ ..
    pañcamaḥ kapilonāma siddheśaḥ kālaviplutaṃ .
    provācāsuraye sāṃkhyaṃ tattvagrāmavinirṇayaṃ ..
    ṣaṣṭhamatrerapatyatvaṃ vṛtaḥ prāpto'nasūyayā .
    ānvīkṣikīmalarkāya prahlādādibhya ūcivān ..
    tataḥ saptama ākūtyāṃ ruceryyajño'bhyajāyata .
    sa yāmādyaiḥ suragaṇairapāt svāyambhuvāntaraṃ ..
    aṣṭame merudevyāntu nābherjāta urakramaḥ .
    darśayan vartma dhīrāṇāṃ sarvvāśramanamaskṛtaṃ ..
    ṛṣibhiryyācito bheje navamaṃ pārthivaṃ vapuḥ .
    dugdhemāmoṣadhīrviprāstenāyaṃ sa uśattamaḥ ..
    rūpaṃ sa jagṛhe mātsyaṃ cākṣuṣodadhisaṃplave .
    nāvyāropya mahīmayyāmapādvaivasvataṃ manuṃ ..
    surāsurāṇāmudadhiṃ mathnatāṃ mandarācalaṃ .
    dadhre kamaṭharūpeṇa pṛṣṭha ekādaśe vibhuḥ ..
    dhānvantaraṃ dvādaśamaṃ trayodaśamameva ca .
    apāyayat surānanyān mohinyā mohayan striyā ..
    caturdaśaṃ nārasiṃhaṃ bibhraddaityendramūrjitaṃ .
    dadāra karajairūrāverakāṃ kaṭakṛdyathā ..
    pañcadaśaṃ vāmanakaṃ kṛtvāgādadhvaraṃ baleḥ .
    padatrayaṃ yācamānaḥ pratyāditsustripiṣṭapaṃ ..
    avatāre ṣoḍaśame paśyan brahmadruho nṛpān .
    triḥsaptakṛtvaḥ kupito niḥkṣatrāmakaronmahīṃ ..
    tataḥ saptadaśe jātaḥ satyavatyāṃ parāśarāt .
    cakre vedataroḥ śākhā dṛṣṭvā puṃso'lpamedhasaḥ ..
    naradevatvamāpannaḥ surakāryyacikīrṣayā .
    samudranigrahādīni cakre vīryyāṇyataḥ paraṃ ..
    ekonaviṃśe viṃśatime vṛṣṇiṣu prāpya janmanī .
    rāmakṛṣṇāviti bhuvo bhagavānaharat bharaṃ ..
    tataḥ kalau saṃpravṛtte saṃmohāya suradviṣāṃ .
    buddhonāmnāñjanasutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati ..
    athāsau yugasandhyāyāṃ dasyuprāyeṣu rājasu .
    janitā viṣṇuyaśaso nāmnā kalkirjagatpatiḥ ..
    avatārā hyasaṃkhyeyā hareḥ satvanidherdvijāḥ .
    yathā vidāsinaḥ kulyāḥ sarasaḥsyuḥ sahasraśaḥ ..
    ṛ ṣayo manavo devā manuputrā mahaujasaḥ .
    kalāḥ sarvve harereva saprajāpatayaḥ smṛtāḥ ..
    ete cāṃśakalāḥ puṃsaḥ kṛṣṇastu bhagavān svayaṃ .
    indrārivyākulaṃ lokaṃ mṛḍayanti yuge yuge” ..
    iti śrībhāgavate 1 skandhe 3 adhyāyaḥ .. (daśa-
    avatārā eva pradhānatayā prasiddhāḥ . te ca yathā, —
    “matsyaḥ kūrmmo varāhaśca narasiṃho'tha vāmanaḥ .
    rāmo rāmaśca rāmaśca buddhaḥ kalkī ca te daśa” ..)
    (āvirbhāvaḥ . janma . utpattiḥ . yathā, —
    “agacchadaṃśena guṇābhilāṣiṇī
    navāvatāraṃ kamalādivotpalam” .
    iti raghuḥ . apasāraṇaṃ . haraṇaṃ . yathā, —
    “bhūmerbhārāvatārāya brahmaṇāprārthitaḥ purā .
    sa eva jāto bhavane kauśalyāyāṃ tavānagha” ..
    iti adhyātmarāmāyaṇe .