avalehaḥ
See also
avaleha.
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 188, col. 1.
avalehaḥ 1 Licking, lapping.
2 An extract (as of Soma).
3 An electuary, confection;
dāḍima°.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 255.
avalehaḥ 1 Licking, lapping. -2 An extract (as of Soma). -3 An electuary, confection; dāḍima˚.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 128.
avalehaḥ , puṃ, (avalihyate kvāthādeḥ punaḥ pākāt
ghanībhūtatayā svādyate iti ava + liha + karmmaṇi
ghañ .) lehyauṣadhaṃ . tasya lakṣaṇaṃ paryyāyaśca
yathā, —
“kvāthāderyat punaḥ pākāt ghanatvaṃ sārasakriyā .
so'valehaścalehaśca prāśa ityucyate budhaiḥ” ..
(“jihvālehyāvalehikā”) iti ca vaidyakapari-
bhāṣā . yathā, —
“kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī vyoṣaṃ yāsaśca kāravī .
ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ caitanmadhunā saha lehayet ..
eṣāvalehikā hanti sannipātaṃ sudāruṇaṃ .
hikkāṃ śvāsañca kāsañca kaṇṭharogañca nāśayet ..
etadyojyaṃ kaphodreke cūrṇamārdrakajai rasaiḥ” .
tantrāntare ca uktaṃ .
“aṣṭāṅgaṃ madhunā lihyādārdrakasya rasena vā .
saṃmohaṃ dāruṇaṃ hanyāttandrākāsasamanvitam” iti ..
“sarvveṣu sannipāteṣu na kṣaudramavacārayet .
śītopacāri kṣaudraṃ syācchītañcātra virudhyate” ..
ayamabhiprāyaḥ . sannipātajvareṣu śleṣmanigrahārthaṃ
sarvvadā svedo hita uktaḥ . tatrāgnisambandhāddeha-
syoṣṇatā tiṣṭhedeva . uṣṇeṇa madhunā virodhaḥ .
uktañca suśrutena .
“uṣṇairvirudhyate sarvaṃ viṣāmyayatayā madhu .
uṣṇāttamuṣṇairuṣṇañca tannihanti yathā viṣaṃ” iti ..
śītopacāri kṣaudramiti . śītenopacāro'syā-
stīti śītopacāri . śītañcātra sannipāte
virudhyate . ayamavalehaḥ prāyeṇorddhvajatrujaroga-
haratvāt sāyamupayujyate . yata uktaṃ carakeṇa .
“ūrddhvajatrugadaghnī yā sā sāyamavalehikā .
adhorogaharī yā sā bhojanātprāk prayujyate” .
pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ tadalābhe kuṣṭhaṃ deyaṃ ..
śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī ! vyoṣaṃ śuṇṭhīpippalīmaricāni
ca . yāso yavāsaḥ . kecit yāsasthāne yavānīṃ
prakṣipanti . kāravī magarelā iti loke . aṣṭā-
ṅgāvalehikā .. * ..
“svinnamāmalakaṃ piṣṭvā drākṣayā saha melayet .
viśvabheṣajasaṃyuktaṃ madhunā saha lehayet ..
tenāsya śāmyati śvāsaḥ kāso mūrcchārucistathā” ..
ityavalehaḥ .. * .. anyat yathā, —
“pippalīṃ triphalāñcāpi samabhāgāṃ jvarī lihan .
madhunā sarpiṣā vāpi kāsī śvāsī sukhī bhavet ..
kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī kṛṣṇā ca madhunā saha .
śvāsakāśajvaraharo leho'yaṃ kaphanāśanaḥ” ..
cāturbhadrikā .. * ..
“kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī yavānī kāravī tathā .
kaṭutrayañca sarvvāṇi samabhāgāni cūrṇayet ..
ārdrakasya rasairllihyānmadhunā vā kaphajvarī .
kāsaśvāsāruciccharddiśleṣmānilanivṛttaye” ..
aṣṭāṅgāvalehaḥ . iti bhāvaprakāśaḥ ..
(“kvāthasya syāt punaḥ pākāt ghanatvaṃ sārasakriyā .
so'valehaśca lehaḥ syāt tanmātrā syātpalonmitā ..
sitā caturguṇā kāryyā cūrṇācca dviguṇo guḍaḥ .
dravaṃ caturguṇaṃ dadyāditi sarvvatra niścayaḥ ..
supakve tantumattvaṃ syādavalehe'psumajjanaṃ .
sthiratvaṃ pīḍyate mudrā gandhavarṇarasodbhavaḥ ..
dugdhamikṣurasaṃ yūṣaṃ pañcamūlakaṣāyakaṃ .
vāsākvāthaṃ yathāyogyamanupānaṃ praśasyate .. * ..
tadudāharaṇaṃ . yathā, —
“kaṇṭakārītulāṃ nīra-droṇe paktvā kaṣāyakaṃ .
pādaśeṣaṃ gṛhītvā ca tasmiṃścūrṇāni dāpayet ..
pṛthak palāṃśānyetāni guḍūcīcavyacitrakāḥ .
mustaṃ karkaṭaśṛṅgī ca tryūṣaṇaṃ dhanvayāsakaṃ ..
bhārgī rāsnā śaṭhī caiva śarkarā palaviṃśatiḥ .
pratyekañca palānyaṣṭau pradadyādghṛtatailayoḥ ..
paktvā lehatvamānīya śīte madhu palāṣṭakaṃ .
catuṣpalaṃ tu gokṣīryyā pippalīnāṃ catuṣpalaṃ ..
kṣiptvā nidadhyāt sudṛḍhe mṛnmaye bhājane śubhe .
leho'yaṃ hanti hikkārttiśvāsakāsānaśeṣataḥ .. * ..
kaṇṭakāryyavalehaḥ .. * .. iti ca śārṅgadharaḥ ..)