• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • avalehaḥ

    See also avaleha.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 188, col. 1.
    avalehaḥ

    1 Licking, lapping.

    2 An extract (as of Soma).

    3 An electuary, confection; dāḍima°.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 255.
    avalehaḥ 1 Licking, lapping. -2 An extract (as of Soma). -3 An electuary, confection; dāḍima˚.

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 128.
    avalehaḥ , puṃ, (avalihyate kvāthādeḥ punaḥ pākāt
    ghanībhūtatayā svādyate iti ava + liha + karmmaṇi
    ghañ .) lehyauṣadhaṃ . tasya lakṣaṇaṃ paryyāyaśca
    yathā, —
    “kvāthāderyat punaḥ pākāt ghanatvaṃ sārasakriyā .
    so'valehaścalehaśca prāśa ityucyate budhaiḥ” ..
    (“jihvālehyāvalehikā”) iti ca vaidyakapari-
    bhāṣā . yathā, —
    “kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī vyoṣaṃ yāsaśca kāravī .
    ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ caitanmadhunā saha lehayet ..
    eṣāvalehikā hanti sannipātaṃ sudāruṇaṃ .
    hikkāṃ śvāsañca kāsañca kaṇṭharogañca nāśayet ..
    etadyojyaṃ kaphodreke cūrṇamārdrakajai rasaiḥ” .
    tantrāntare ca uktaṃ .
    “aṣṭāṅgaṃ madhunā lihyādārdrakasya rasena vā .
    saṃmohaṃ dāruṇaṃ hanyāttandrākāsasamanvitam” iti ..
    “sarvveṣu sannipāteṣu na kṣaudramavacārayet .
    śītopacāri kṣaudraṃ syācchītañcātra virudhyate” ..
    ayamabhiprāyaḥ . sannipātajvareṣu śleṣmanigrahārthaṃ
    sarvvadā svedo hita uktaḥ . tatrāgnisambandhāddeha-
    syoṣṇatā tiṣṭhedeva . uṣṇeṇa madhunā virodhaḥ .
    uktañca suśrutena .
    “uṣṇairvirudhyate sarvaṃ viṣāmyayatayā madhu .
    uṣṇāttamuṣṇairuṣṇañca tannihanti yathā viṣaṃ” iti ..
    śītopacāri kṣaudramiti . śītenopacāro'syā-
    stīti śītopacāri . śītañcātra sannipāte
    virudhyate . ayamavalehaḥ prāyeṇorddhvajatrujaroga-
    haratvāt sāyamupayujyate . yata uktaṃ carakeṇa .
    “ūrddhvajatrugadaghnī yā sā sāyamavalehikā .
    adhorogaharī yā sā bhojanātprāk prayujyate” .
    pauṣkaraṃ puṣkaramūlaṃ tadalābhe kuṣṭhaṃ deyaṃ ..
    śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī ! vyoṣaṃ śuṇṭhīpippalīmaricāni
    ca . yāso yavāsaḥ . kecit yāsasthāne yavānīṃ
    prakṣipanti . kāravī magarelā iti loke . aṣṭā-
    ṅgāvalehikā .. * ..
    “svinnamāmalakaṃ piṣṭvā drākṣayā saha melayet .
    viśvabheṣajasaṃyuktaṃ madhunā saha lehayet ..
    tenāsya śāmyati śvāsaḥ kāso mūrcchārucistathā” ..
    ityavalehaḥ .. * .. anyat yathā, —
    “pippalīṃ triphalāñcāpi samabhāgāṃ jvarī lihan .
    madhunā sarpiṣā vāpi kāsī śvāsī sukhī bhavet ..
    kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī kṛṣṇā ca madhunā saha .
    śvāsakāśajvaraharo leho'yaṃ kaphanāśanaḥ” ..
    cāturbhadrikā .. * ..
    “kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī yavānī kāravī tathā .
    kaṭutrayañca sarvvāṇi samabhāgāni cūrṇayet ..
    ārdrakasya rasairllihyānmadhunā vā kaphajvarī .
    kāsaśvāsāruciccharddiśleṣmānilanivṛttaye” ..
    aṣṭāṅgāvalehaḥ . iti bhāvaprakāśaḥ ..
    (“kvāthasya syāt punaḥ pākāt ghanatvaṃ sārasakriyā .
    so'valehaśca lehaḥ syāt tanmātrā syātpalonmitā ..
    sitā caturguṇā kāryyā cūrṇācca dviguṇo guḍaḥ .
    dravaṃ caturguṇaṃ dadyāditi sarvvatra niścayaḥ ..
    supakve tantumattvaṃ syādavalehe'psumajjanaṃ .
    sthiratvaṃ pīḍyate mudrā gandhavarṇarasodbhavaḥ ..
    dugdhamikṣurasaṃ yūṣaṃ pañcamūlakaṣāyakaṃ .
    vāsākvāthaṃ yathāyogyamanupānaṃ praśasyate .. * ..
    tadudāharaṇaṃ . yathā, —
    “kaṇṭakārītulāṃ nīra-droṇe paktvā kaṣāyakaṃ .
    pādaśeṣaṃ gṛhītvā ca tasmiṃścūrṇāni dāpayet ..
    pṛthak palāṃśānyetāni guḍūcīcavyacitrakāḥ .
    mustaṃ karkaṭaśṛṅgī ca tryūṣaṇaṃ dhanvayāsakaṃ ..
    bhārgī rāsnā śaṭhī caiva śarkarā palaviṃśatiḥ .
    pratyekañca palānyaṣṭau pradadyādghṛtatailayoḥ ..
    paktvā lehatvamānīya śīte madhu palāṣṭakaṃ .
    catuṣpalaṃ tu gokṣīryyā pippalīnāṃ catuṣpalaṃ ..
    kṣiptvā nidadhyāt sudṛḍhe mṛnmaye bhājane śubhe .
    leho'yaṃ hanti hikkārttiśvāsakāsānaśeṣataḥ .. * ..
    kaṇṭakāryyavalehaḥ .. * .. iti ca śārṅgadharaḥ ..)