• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • avakāśaḥ

    See also avakāśa.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 175, col. 3.
    avakāśaḥ

    1 Occasion, opportunity; tāte cāpadvitīye vahati raṇadhurāṃ ko bhayasyāvakāśaḥ Ve. 3. 5; uttarāvakāśamapāharaṃtyā K. 204, 265; sāhāyyadānāvakāśaḥ Dk. 96; M. 3. 13; M. 2; oft. used with labh in the sense of ‘to get an opportunity or scope for action’; labdhāvakāśo' vidhyanmāṃ tatra dagdho manobhavaḥ Ks. 1. 41.

    2 (a) Place, space, room; avakāśaṃ kilodanvānrāmāyābhyarthito dadau R. 4. 58; anyamavakāśamavagāhe V. 4; Ms. 3. 207; yathāvakāśaṃ nī to take to its proper place, R. 6. 14; asmākamasti na kathaṃcidihāvakāśaḥ Pt. 4. 8; avakāśo viviktoyaṃ mahānadyoḥ samāgame Rām.; sadoṣāvakāśa iva te vākyaśeṣaḥ V. 3 your unfinished sentence shows that there is room to find fault. (b) Footing, admission, scope, access, entrance; (chāyā) śuddhe tu darpaṇatale sulabhāvakāśā Ś. 7. 32; oft. used in these senses with labh; labdhāvakāśā me prārthanā, labdhāvakāśo me manorathaḥ Ś. 1; śokāvegadūṣite me manasi viveka eva nāvakāśaṃ labhate Prab.; also with kṛ or dā ‘to make room for’, ‘admit’, ‘give way to’; asau hi datvā timirāvakāśaṃ Mk. 3. 6; tasmāddeyo vipulamatibhirnāvakāśo'dhamānāṃ Pt. 1. 366; śayane datto' vakāśaḥ Amaru. 18; adattāvakāśo matsarasya K. 45 not swayed by malice; Ms. 9. 271; Y. 2. 276; dadau ca nijacittepi sovakāśaṃ manobhuvaḥ Ks. 20. 71; K. 132, 141, 207; Ratn. 2. 14; avakāśaṃ (pb) rudh to obstruct, hinder or impede; nayanasalilotpīḍaruddhāvakāśāṃ (nidrāṃ) Me. 91.

    3 Interval, intermediate space or time.

    4 An aperture, opening.

    5 A glance cast on anything.

    6 N. of certain verses during the recitation of which the eyes must be fixed upon certain objects.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 238.
    avakāśaḥ 1 Occasion, opportunity; tāte cāpadvitīye vahati raṇadhurāṃ ko bhayasyāvakāśaḥ Ve.3.7; uttarāvakāśamapāharantyā K.204,265; sāhāyyadānāvakāśaḥ DK.96; M.3.13; M.2; oft. used with labh in the sense of 'to get an opportunity or scope for action'; labdhāvakāśo'vidhyanmāṃ tatra dagdho manobhavaḥ Ks.1.41. -2 (a) Place, space, room; avakāśaṃ kilodanvānrāmāyābhyarthito dadau R.4.58; anyamavakāśamavagāhe V.4; Ms.3.207; yathāvakāśaṃ nī to take to its proper place, R.6.14; asmākamasti na kathāṃcidihāvakāśaḥ Pt.4.8; avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyoḥ samāgame Rām.; sadoṣāvakāśa iva te vākyaśeṣaḥ V.3 your unfinished sentence shows that there is room to find fault. (1) Footing, admission, scope, access, entrance; (chāyā) śuddhe tu darpaṇatale sulabhāvakāśā Ś.7.32; oft. used in these senses with labh; labdhāvakāśā me prārthanā, labdhāvakāśo me manorathaḥ Ś.1; śokāvegadūṣite me manasi viveka eva nāvakāśaṃ labhate Prab.; also with kṛ or dā 'to make room for', 'admit', 'give way to'; asau hi dattvā timirāvakāśam Mk.3.6; tasmāddeyo vipulamatibhirnāvakāśo'dhamānām Pt.1.366; śayane datto'vakāśaḥ Amaru.21; adattāvakāśo matsarasya K.45 not swayed by malice; Ms.9.271; Y.2.276; dadau ca nijacitte'pi sovakāśaṃ manobhuvaḥ Ks.20.71; K.132,141,207; Ratn. 2.13; avakāśaṃ rudh to obstruct, hinder or impede; nayanasalilotpīḍaruddhāvakāśām (nidrām) Me.92. -3 Interval, intermediate space or time. -4 An aperture, opening. -5 A glance cast on anything. -6 N. of certain verses during the recitation of which the eyes must be fixed upon certain objects.

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 122.
    avakāśaḥ , puṃ, (ava + kāśa + ghañ .) avasthāna-
    deśaḥ . phām̐ka iti yāvat . avasaraḥ . vyāpti-
    rahitasthānaṃ . ityantaraśabdaṭīkāyāṃ bharataḥ ..
    (“na sūkṣmatantorapi tāvakasya
    tatrāvakāśo bhavataḥ kathaṃ syāt” .
    iti ratnāvalīnāṭikāyām .)
    api ca .
    “evañca ṣaḍaśītyādiṣvapyavakāśamalabhamānaṃ” .
    iti tithyāditattvaṃ .. anyacca .
    “avakāśeṣu cokṣeṣu nadītīreṣu caiva hi .
    vivikteṣu ca tuṣyanti dattena pitaraḥ sadā” ..
    iti mānave 3 adhyāye 207 ślokaḥ .. (praśasta-
    pradeśaḥ .
    “avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyoḥ samāgame” .
    iti rāmāyaṇe . dravyādisañcayasthānaṃ . avasthānaṃ .
    sthitiḥ .
    “avakāśaṃ kilodanvān rāmāyābhyarthito dadau” .
    iti raghuvaṃśe .)