avīrā
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 110, col. 3.
a-vī́rā f. (a woman) who has no husband, a widow,
RV. x, 86, 9;
BhP.
☞
p. 110, col. 3.
one who has neither husband nor son,
Mn. iv, 213;
Yājñ. i, 163
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 95, col. 1.
a-vīrā- f. veuve;
a. f. (femme) sans mari ni enfants.
°juṣṭa- a. qui ne plaît pas aux hommes.
°puruṣa- m. pusillanime.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 134.
avīrā , strī, (nāsti vīraḥ puttrādiryasyāḥ .) ajā-
tāpatyavidhavā . iti smṛtiḥ . niṣpatisutā .
ityamaramedinyau .. tadannabhojane doṣaprāyaścitte
yathā, —
“yo vipro'vīrānnabhojī ṛtusnātānnabhojakaḥ .
bhagajīvī vārddhuṣiko viṣahīno yathoragaḥ” ..
iti brakṣmavaivartte prakṛtikhaṇḍe 21 adhyāyaḥ .. * ..
api ca .
“avīrānnañca yo bhuṅkte yonijīvī ca brāhmaṇaḥ .
yastrisandhyāvihīnaśca sa gohatyāṃ labhet dhruvaṃ” ..
iti ca tatraiva 27 adhyāyaḥ .. * .. viṣṇuḥ . gaṇa-
gaṇikāstenagāyanakānnāni bhuktvā saptarātraṃ payasā
vartteta . avīrāstrīsvarṇakārasaṃsargapatitānāñca .
iti prāyaścittavivekaḥ .. * .. sāmānyenābhojyānna-
bhojanaprakaraṇe manuḥ, —
“nāśrotriyahute yajñe grāmayājihute tathā” . ityādi .
“anarcitaṃ vṛthāmāṃsamavīrāyāśca yoṣitaḥ”
ityādikañcopakramya .
“bhuktvā cānyatamasyānnamamatyākṣapaṇaṃ tryahaṃ” .
“matyā bhuktvā caret kṛcchraṃ reto viṇmūtrameva” ..
iti . avīrā patiputtravihīnā niḥsambandhinī .
svasambandhinyāstu śrāddhādinābhyanujñānāt vyava-
hārāt dhanādhikārācca . iti ca prāyaścitta-
vivekaḥ .. * .. asyā dhanādhikāro yathā yājña-
valkyaḥ, —
“patnī duhitaraścaiva pitarau bhrātarastathā .
tatsuto gotrajo bandhuḥ śiṣyāḥ sabrahmacāriṇaḥ ..
eṣāmabhāve pūrvvasya dhanabhāguttarottaraḥ .
svaryyātasya hyaputtrasya sarvvavarṇeṣvayaṃ vidhiḥ” ..
tathā viṣṇuḥ . aputtrasya dhanaṃ patnyabhigāmi tada-
bhāve duhitṛgāmi . ityādi . tena prapauttra-
paryyantānāmabhāve patnī dhanādhikāriṇī . yathā
kātyāyanaḥ .
“bharttṛdāyaṃ mṛte patyau vinyaset strī yatheṣṭataḥ .
vidyamāne tu saṃrakṣet kṣapayet tatkule'nyathā ..
aputtrā śayanaṃ bharttuḥ pālayantī vrate sthitā .
bhuñjītāmaraṇāt kṣāntā dāyādā ūrddhvamāpnuyuḥ” ..
yatheṣṭata iti dharmmāthaṃ . tathā ca vyāsaḥ .
“lokāntarasthaṃ bharttāramātmānañca varānane .
tārayatyubhayaṃ nārī nityaṃ dharmmaparāyaṇā” ..
madanapārijātadhṛtā smṛtiḥ .
“yadyadiṣṭatamaṃ loke yadyat patyuḥ samīhitaṃ .
tattadguṇavate deyaṃ patiprīṇanakāmyayā” ..
bharttuḥ śayanaṃ pālayantī nānyagāminī . ataeva
harivaṃśīyapuṇyakavratopākhyāne ..
“dānopavāsapuṇyāni sukṛtānyapyarundhuti .
niṣphalānyasatīnāṃ hi puṇyakāni tathā śubhe” ..
tathā vṛhanmanuḥ, —
“aputrā śayanaṃ bharttuḥ pālayantī vrate sthitā .
patnyeva dadyāt tatpiṇḍaṃ kṛtsnamaṃśaṃ labheta ca” ..
tatpiṇḍamityatra tadityanuṣajya . tacchabdena bharttuḥ
parāmarśāt bharttuḥ kṛtsnamaṃśaṃ yāvadaṃśaṃ haret na tu
varttanocitamātraṃ . iti dāyatattvaṃ .. * .. asyāḥ
patiśrāddhādhikāro yathā . putrapautraprapautrābhāve
patnī . tathā ca śaṅkhaḥ .
“pituḥ putreṇa karttavyā piṇḍadānodakakriyā .
tadabhāve tu patnī syāt tadabhāve sahodaraḥ ..
bhāryyāpiṇḍaṃ patirddadyāt bhartre bhāryyā tathaiva ca .
śvaśvrādeśca snuṣā caiva tadabhāve dvijottamaḥ” ..
ityādi ..
“aputrā strī yathā putraḥ putravatyapi bharttari .
piṇḍaṃ dadyāt jalañcaiva jalamātrantu putriṇī” ..
iti nirmūlaṃ samūlatve'pi bāladeśāntaritaputra-
sadbhāvaviṣayamiti śrāddhavivekaprabhṛtayaḥ . iti
.. * .. asyā bhartrāditarpaṇādhikāro yathā smṛtiḥ .
“tarpaṇaṃ pratyahaṃ kāryyaṃ bharttuḥ kuśatilodakaiḥ .
tatpitustatpituścāpi nāmagotrādipūrvvakaṃ” ..
etattu tarpaṇaṃ putrapautrādyabhāvaviṣayamiti madana-
pārijātaḥ . iti .. * .. mṛtāyāstasyā ādya-
śrāddhādi pañcadaśaśrāddhaṃ karttavyaṃ na tu sapiṇḍanaṃ .
yathā . atra sapatnīputrasya putratvātideśāt tatsa-
tve'pi strīṇāṃ sapiṇḍanaṃ maithilairuktaṃ tanna .
“putreṇaiva tu karttavyaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ striyāḥ .
puruṣasya punastvanye bhrātṛputrādayo'pi ye” ..
iti laghuhārītavacane evakāreṇa atidiṣṭaputra-
niṣedhāt . putreṇeti tatsattvamātravivakṣitaṃ .
“sapiṇḍīkaraṇaṃ tāsāṃ putrābhāve na vidyate” .
iti mārkaṇḍeyapurāṇaikavākyatvāt .
“yāni pañcadaśādyāni aputrasyetarāṇi ca .
ekasyaiva tu dātavyamaputrāyāśca yoṣitaḥ” ..
iti chandogapariśiṣṭena ādyapañcadaśaśrāddhaiḥ preta-
tvaparīhāroktatvācca . etatpatyurabhāve draṣṭavyaṃ .
tataśca śiśau putre anyenāpi sapiṇḍyate . evaṃ
patisatve'pi . ataeva maithilairavīrāyāḥ sapiṇḍanaṃ
nāstītyuktaṃ . iti ca śuddhitattvaṃ ..