• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • avīrā


    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 110, col. 3.
    a-vī́rā f. (a woman) who has no husband, a widow, RV. x, 86, 9; BhP.
    ☞ p. 110, col. 3.
    one who has neither husband nor son, Mn. iv, 213; Yājñ. i, 163

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 95, col. 1.
    a-vīrā- f. veuve; a. f. (femme) sans mari ni enfants.

    °juṣṭa- a. qui ne plaît pas aux hommes.

    °puruṣa- m. pusillanime.

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 134.
    avīrā , strī, (nāsti vīraḥ puttrādiryasyāḥ .) ajā-
    tāpatyavidhavā . iti smṛtiḥ . niṣpatisutā .
    ityamaramedinyau .. tadannabhojane doṣaprāyaścitte
    yathā, —
    “yo vipro'vīrānnabhojī ṛtusnātānnabhojakaḥ .
    bhagajīvī vārddhuṣiko viṣahīno yathoragaḥ” ..
    iti brakṣmavaivartte prakṛtikhaṇḍe 21 adhyāyaḥ .. * ..
    api ca .
    “avīrānnañca yo bhuṅkte yonijīvī ca brāhmaṇaḥ .
    yastrisandhyāvihīnaśca sa gohatyāṃ labhet dhruvaṃ” ..
    iti ca tatraiva 27 adhyāyaḥ .. * .. viṣṇuḥ . gaṇa-
    gaṇikāstenagāyanakānnāni bhuktvā saptarātraṃ payasā
    vartteta . avīrāstrīsvarṇakārasaṃsargapatitānāñca .
    iti prāyaścittavivekaḥ .. * .. sāmānyenābhojyānna-
    bhojanaprakaraṇe manuḥ, —
    “nāśrotriyahute yajñe grāmayājihute tathā” . ityādi .
    “anarcitaṃ vṛthāmāṃsamavīrāyāśca yoṣitaḥ”
    ityādikañcopakramya .
    “bhuktvā cānyatamasyānnamamatyākṣapaṇaṃ tryahaṃ” .
    “matyā bhuktvā caret kṛcchraṃ reto viṇmūtrameva” ..
    iti . avīrā patiputtravihīnā niḥsambandhinī .
    svasambandhinyāstu śrāddhādinābhyanujñānāt vyava-
    hārāt dhanādhikārācca . iti ca prāyaścitta-
    vivekaḥ .. * .. asyā dhanādhikāro yathā yājña-
    valkyaḥ, —
    “patnī duhitaraścaiva pitarau bhrātarastathā .
    tatsuto gotrajo bandhuḥ śiṣyāḥ sabrahmacāriṇaḥ ..
    eṣāmabhāve pūrvvasya dhanabhāguttarottaraḥ .
    svaryyātasya hyaputtrasya sarvvavarṇeṣvayaṃ vidhiḥ” ..
    tathā viṣṇuḥ . aputtrasya dhanaṃ patnyabhigāmi tada-
    bhāve duhitṛgāmi . ityādi . tena prapauttra-
    paryyantānāmabhāve patnī dhanādhikāriṇī . yathā
    kātyāyanaḥ .
    “bharttṛdāyaṃ mṛte patyau vinyaset strī yatheṣṭataḥ .
    vidyamāne tu saṃrakṣet kṣapayet tatkule'nyathā ..
    aputtrā śayanaṃ bharttuḥ pālayantī vrate sthitā .
    bhuñjītāmaraṇāt kṣāntā dāyādā ūrddhvamāpnuyuḥ” ..
    yatheṣṭata iti dharmmāthaṃ . tathā ca vyāsaḥ .
    “lokāntarasthaṃ bharttāramātmānañca varānane .
    tārayatyubhayaṃ nārī nityaṃ dharmmaparāyaṇā” ..
    madanapārijātadhṛtā smṛtiḥ .
    “yadyadiṣṭatamaṃ loke yadyat patyuḥ samīhitaṃ .
    tattadguṇavate deyaṃ patiprīṇanakāmyayā” ..
    bharttuḥ śayanaṃ pālayantī nānyagāminī . ataeva
    harivaṃśīyapuṇyakavratopākhyāne ..
    “dānopavāsapuṇyāni sukṛtānyapyarundhuti .
    niṣphalānyasatīnāṃ hi puṇyakāni tathā śubhe” ..
    tathā vṛhanmanuḥ, —
    “aputrā śayanaṃ bharttuḥ pālayantī vrate sthitā .
    patnyeva dadyāt tatpiṇḍaṃ kṛtsnamaṃśaṃ labheta ca” ..
    tatpiṇḍamityatra tadityanuṣajya . tacchabdena bharttuḥ
    parāmarśāt bharttuḥ kṛtsnamaṃśaṃ yāvadaṃśaṃ haret na tu
    varttanocitamātraṃ . iti dāyatattvaṃ .. * .. asyāḥ
    patiśrāddhādhikāro yathā . putrapautraprapautrābhāve
    patnī . tathā ca śaṅkhaḥ .
    “pituḥ putreṇa karttavyā piṇḍadānodakakriyā .
    tadabhāve tu patnī syāt tadabhāve sahodaraḥ ..
    bhāryyāpiṇḍaṃ patirddadyāt bhartre bhāryyā tathaiva ca .
    śvaśvrādeśca snuṣā caiva tadabhāve dvijottamaḥ” ..
    ityādi ..
    “aputrā strī yathā putraḥ putravatyapi bharttari .
    piṇḍaṃ dadyāt jalañcaiva jalamātrantu putriṇī” ..
    iti nirmūlaṃ samūlatve'pi bāladeśāntaritaputra-
    sadbhāvaviṣayamiti śrāddhavivekaprabhṛtayaḥ . iti
    .. * .. asyā bhartrāditarpaṇādhikāro yathā smṛtiḥ .
    “tarpaṇaṃ pratyahaṃ kāryyaṃ bharttuḥ kuśatilodakaiḥ .
    tatpitustatpituścāpi nāmagotrādipūrvvakaṃ” ..
    etattu tarpaṇaṃ putrapautrādyabhāvaviṣayamiti madana-
    pārijātaḥ . iti .. * .. mṛtāyāstasyā ādya-
    śrāddhādi pañcadaśaśrāddhaṃ karttavyaṃ na tu sapiṇḍanaṃ .
    yathā . atra sapatnīputrasya putratvātideśāt tatsa-
    tve'pi strīṇāṃ sapiṇḍanaṃ maithilairuktaṃ tanna .
    “putreṇaiva tu karttavyaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ striyāḥ .
    puruṣasya punastvanye bhrātṛputrādayo'pi ye” ..
    iti laghuhārītavacane evakāreṇa atidiṣṭaputra-
    niṣedhāt . putreṇeti tatsattvamātravivakṣitaṃ .
    “sapiṇḍīkaraṇaṃ tāsāṃ putrābhāve na vidyate” .
    iti mārkaṇḍeyapurāṇaikavākyatvāt .
    “yāni pañcadaśādyāni aputrasyetarāṇi ca .
    ekasyaiva tu dātavyamaputrāyāśca yoṣitaḥ” ..
    iti chandogapariśiṣṭena ādyapañcadaśaśrāddhaiḥ preta-
    tvaparīhāroktatvācca . etatpatyurabhāve draṣṭavyaṃ .
    tataśca śiśau putre anyenāpi sapiṇḍyate . evaṃ
    patisatve'pi . ataeva maithilairavīrāyāḥ sapiṇḍanaṃ
    nāstītyuktaṃ . iti ca śuddhitattvaṃ ..