avākśākha

Cappeller Sanskrit-English Dictionary

☞ p. 47.

avākśākha a. having the branches downwards.

Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

avāk—śākha mfn. having shoots turned downwards (as the Ficus Indica), KaṭhUp.

Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

avākśākha (von avāñc + śākhā) adj. mit nach unten gehenden Aesten, von der Ficus religiosa (aśvattha) KAṬHOP. 6, 1.

Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

☞ vol. 1, p. 127, col. 2.

avākśākha Adj. mit nach unten gerichteten Zweigen.

Vācaspatyam

☞ p. 448, col. 1.

avākśākha pu0 avācī śākhā'sya . “ūrddhamūlamadhaḥśākha-
maśvatthaṃ prāhuravyayam . chandāṃsi yasya parṇṇāni yastaṃ veda
sa vedavit . adhaścorddhvañca prasṛtāstasya śākhā guṇapravṛddhā
viṣayaprabālāḥ . adhaśca mūlānyanusantatāni karmmānubandhīni
manuṣyaloke . na rūpamasyeha tathopalabhyate nāntona cādirna
ca saṃpratiṣṭhā . aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlamasaṅgaśastreṇa
dṛḍhena chittvā . tatpadaṃ tatparimārgitavyam” gītokte
saṃsāravṛkṣe . “ūrddhvamuttaraḥ kṣarākṣarābhyāmutkṛṣṭaḥ puruṣo-
ttamomūlaṃ yasyatam . aghaiti tato'rvācīnāḥ kāryyopā-
dhayohiraṇyagarbhādayogṛhyante te tu śākhāiva śākhāyasya
tam . vinaśvaratvena na śvaḥprabhātaparyyantamapi sthāsyatīti
viśvāsānarhatvādaśvatthaṃ prāhuḥ . pravāharūpeṇāvicchedādavya-
yañca . kāḥ prāhuḥ? “ūrddhvamūlo'rvvākśākhaeṣo'śvatthaḥ
sanātana” ityādyāḥ śrutayaḥ . chandāṃsi vedāyasya parṇāni
dharmmādharmmapratipādanadvāreṇa chāyāsthānīyaiḥ karmmaphalaiḥ
saṃsāravṛkṣasya sarvvajīvāśrayaṇīyatvapratipādanāt parṇasthā-
nīyāvedāḥ . yastamevambhūtamaśvatthaṃ veda sa eva vedārthavit
saṃsāraprapañcavṛkṣasya mūlamīśvarobrahmādayastadaṃśāḥ śākhā-
sthānīyāḥ saca saṃsāravṛkṣo'vinaśvaraḥ pravāharūpeṇa nityaḥ
vaidoktaiḥ karmmabhiḥ sevyatāmāpāditaśca ityetāvāneva hi
vedārthaḥ ata evaṃ vidvānvedaviditi stūyate . kiñca adhaśceti .
hiraṇyagarbhādayaḥ kāryyopādhayojīvāḥ śākhāsthānīyatve-
noktāsteṣu ca ye duṣkṛtinaste'dhaḥ paśvādiyoniṣu prasṛtā-
vistāraṃ gatāḥ sukṛtinaścorddhvaṃ devādiyoniṣu prasṛtāstasya
saṃsāravṛkṣasya śākhāḥ . kiñca guṇaiḥ sattvādivṛttibhirjalase-
canairiva yathāyathaṃ pravṛddhā vṛddhiṃ prāptāḥ . kiñca viṣayārūpā-
dayaḥ prabālāḥ pallavasthānīyā yāsāṃ śākhāgrasthānīyābhiri-
ndriyavṛttibhiḥ saṃyuktatvāt . kiñca adhaḥ, caśabdādūrddhvañca
mūlāni anusantatāni virūḍhāni mukhyaṃ mūlamīśvara eva
imāni tvantarālāni mūlāni tattadbhogavāsanālakṣaṇāni .
teṣāṃ kāryamāha manuṣyaloke karmmānubandhīni karmma anubandhi
uttarabhāvi yeṣāṃ tāni ūrddhvādholokeṣvapi bhuktabhogavāsanā
bhirhi karmmakṣaye manuṣyalokaprāptānāṃ tattadanurūpeṣu karmmasu
pravṛttirbhavati tasminneva hi karmmādhikāronānyeṣu lokeṣu
atomanuṣyalokaityuktam . kiñca na rūpamiti . iha saṃsāre
sthitaiḥ prāṇibhirasya saṃsāravṛkṣasya tathā ūrddhvamūlatvādi
prakāreṇa rūpaṃ nopalabhyate . na cānto'vasānamaparyyantatvāt .
nacādiranāditvāt . naca saṃpratiṣṭhā sthitiḥ kathaṃ tiṣṭhatīti
nopalabhyate . yasmādevambhūto'yaṃ saṃsāravṛkṣodurucchedyo
'narthakaraśca tasmādenaṃ dṛḍhena vairāgyeṇa chittvā tattvajñānāya
yatetetyāha aśvatthamenamiti” śrīdharaḥ .