atyayaḥ
See also
atyaya.
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 36, col. 3.
atyayaḥ [
i-ac]
1 (
a) Passing away, lapse;
kāla° Ms. 8. 145. (
b) End, conclusion, termination, absence, disappearance;
tapātyaye Ku. 4. 44, 5. 23;
śiśirātyayasya puṣpoccayaḥ 3. 61;
ātapa° R. 1. 52.
2 Complete disappearance, death, destruction, passing away, perishing;
pituratyayāt Dk. 64.
3 Danger, risk, harm, injury, evil;
jīvitātyayamāpannaḥ Ms. 10. 104 the life being in danger or jeopardy;
prāṇānāmeva cātyaye 5. 27;
prāṇātyaye ca saṃprāpte Y. 1. 179,
Ms. 6. 68, 8. 69;
putradārātyayaṃ prāptaḥ 10. 99 (
Kull. kṣudavasannaputrakalatraḥ).
4 Suffering, misery, difficulty, distress.
5 Guilt, fault, offence, transgression;
kṣatriyasyātyaye daṃḍo bhāgāddaśaguṇo bhavet Ms. 8. 243;
dāpyoṣṭaguṇamatyayaṃ 8. 400 should be made to pay as a fine for his offence.
6 Attack, assault
Y. 2. 12.
7 Overcoming, mastering mentally, comprehending;
buddhiśca te lokairapi duratyayā Rām. 8 Overstepping;
kṣurasya dhārā niśitā duratyayā Ken. 9 A class, kind.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 48.
atyayaḥ [i-ac] 1 (a) passing away, lapse; kāla˚ ādhiścopanidhiścobhau na kālātyayamarhataḥ Ms.8.145. (b) End, conclusion, termination, absence, disappearance; tapātyaye Ku.4.44.5.23; śiśirātyayasya puṣpoccayaḥ 3.61; ātapa˚ R.1.52. -2 Complete disappearance, death, destruction, passing away, perishing; pituratyayāt Dk.64. -3 Danger, risk, harm, injury, evil; jīvitātyayamāpannaḥ Ms.10.104 the life being in danger or jeopardy; prāṇānāmeva cātyaye 5.27; prāṇātyaye ca saṃprāpte Y.1.179, Ms.6.68,8:69; putradārātyayaṃ prāptaḥ 10.99 (Kull. kṣudavasannaputrakalatraḥ). -4 Suffering, misery, difficulty, distress. -5 Guilt, fault, offence, transgression; kṣatriyasyātyaye daṇḍo bhāgāddaśaguṇo bhaveta Ms.8.243; dāpyo'ṣṭaguṇamatyayaṃ 8.400 should be made to pay as a fine for his offence. -6 Attack, assault sāhasasteyapāruṣyago'bhiśāpātyaye Y.2.12. -7 Overcoming, mastering mentally, comprehending; buddhiśca te lokairapi duratyayā Rām. -8 Overstepping; kṣurasya dhārā niśitā duratyayā Kena. Up. -9 A class kind. cf. aśubhe cāpadi smṛtaḥ | atyayo' tikrame kṛcchre doṣe daṇḍavināśayoḥ | Nm.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 31.
atyayaḥ , puṃ, (ati + iṇ + bhāve ac .) mṛtyuḥ .
atikramaḥ . daṇḍaḥ . doṣaḥ . kṛcchraṃ . ityamaraḥ ..
(“jīvitātyayamāpanno yo'nnamatti yatastataḥ .
ākāśamiva paṅkena na sa pāpena lipyate ..
iti manuḥ ..)