atisāraḥ

ati(tī)sāraḥ [atisārayati malaṃ dravīkṛtya, vā aterdīrghaḥ] Dysentery, violent straining at stool.

atisāraḥ, atīsāraḥ [atisārayati malaṃ dravīkṛtya, vā aterdīrghaḥ] Dysentery, violent straining at stool.

atisāraḥ , puṃ, (atiśayena malaṃ dravīkṛtya sarati
niḥsārayati ati + sṛ + vyādhimatsyabaleṣviti
vaktavyamiti vārttikasūtreṇa karttari ghañ vṛddhiḥ
dīrghaśca .) bahudravamalaniḥsaraṇarogaḥ . tatparyyāyaḥ .
annagandhiḥ 2 udarāmayaḥ 3 . iti trikāṇḍaśeṣaḥ ..
atīsāraḥ 4 . iti vaidyakaṃ .. * .. tasya nidānaṃ .
“gurvvatisnigdharūkṣoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ .
viruddhādhyaśanājīrṇairviṣamaiścāpi bhojanaiḥ ..
snehādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣairbhayaiḥ .
śokādduṣṭāmbumadyātipānaiḥ sātmyarttuparyyayaiḥ ..
jalābhiramaṇairvvegavighātaiḥ krimidoṣataḥ .
nṛṇāṃ bhavatyatīsāro lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate” ..
saṃprāptiryathā, —
“saṃśamyāpāṃ dhāturagniṃ pravṛddhaḥ
śakṛnmiśro vāyunādhaḥ praṇunnaḥ .
saratyatīvātisāraṃ tamāhu-
rvyādhiṃ ghoraṃ ṣaḍvidhaṃ taṃ vadanti ..
ekaikaśaḥ sarvvaśaścāpi doṣaiḥ
śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ” .. * ..
pūrvvarūpaṃ yathā, —
“hṛnnābhipāyūdarakukṣitoda-
gātrāvasādānilasannirodhāḥ .
viṭsaṅga ādhmānamathāvipāko
bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi ..”
iti mādhavakaraḥ .. atha sāmānyātisārasya
cikitsāmāha .
“āmapakvakramaṃ hitvā nātisārakriyā yataḥ .
ato'tisāre sarvvasminnāmaṃ pakvañca lakṣayet ..
kramaśaścikitsā . tatrāmapakvayorlakṣaṇaṃ .
“saṃsṛṣṭamānairdoṣaistu nyastamapsu nimajjati .
purīṣaṃ bhṛśadurgandhi picchilaṃ cāmasaṃjñitaṃ ..
etānyeva tu liṅgāni viparītāni yasya vai .
lāghavañca viśeṣeṇa tattu pakvaṃ vinirddiśet ..
na ca saṃgrāhaṇaṃ dadyāt pūrvvamāmātisāriṇe .
akāle saṃgṛhīto hi vikārānkurute bahūg ..
daṇḍakālasakādhmānagrahaṇyarśobhagandarān ..
śothaṃ pāṇḍvāmayaṃ plīhagulmamehodarajvarān ..
ḍimbhasthaḥ sthavirasthaśca vātapittātmakaśca yaḥ .
kṣīṇadhātubalasyāpi bahudoṣo'tiviśrutaḥ ..
āmo'pi stambhanoyaḥ syāt pācanānmaraṇaṃ bhavet .
laṅghanamekaṃ muktvā na cānyadastīha bheṣajaṃbalinaḥ .
samudīrṇadoṣanicayaṃ tat pācayate tathā śamayet ..
laṅghanaeva doṣaduḥsahapipāsāyāṃ doṣapākārthaṃ
ṣaḍaṅgavidhinārddhaśṛtaṃ yogacatuṣṭayamāha, —
“dhānyodīcyaśṭataṃ toyaṃ tṛṣṇādāhātisāriṇe .
hrīveraśṭaṅgaverābhyāṃ mustaparpaṭakena vā ..
mustodīcyaśṛtaṃ śītaṃ pradātavyaṃ pipāsave .
hitaṃ laṅghanamevādau pūrvvarūpe'tisāriṇaḥ ..
kāryyaṃ vānaśanasyānte pradravaṃ laghubhojanaṃ .
pathyādāruvacāmustairnāgarātiviṣānvitaiḥ ..
āmātīsāranāśāya kvāthamebhiḥ pibennaraḥ .
pathyādikvāthaḥ .. * ..
“pāṭhāhiṅgvajamodogrāpañcakolābdajaṃ rajaḥ .
uṣṇāmbupītaṃ sarujaṃ jayatyāmaṃ sasaindhavaṃ ..”
pāṭhādicūrṇaṃ .. * ..
“harītakīṃ sātiviṣāṃ hiṅga sauvarccalāṃ vacāṃ .
saindhavañcāpi saṃpiṣya pāyayeduṣṇavāriṇā ..
āmātisāraṃ yogo'yaṃ pācayitvā cikitsati .
āmātisāro yogena yadyetena na śāmyati .
na taṃ yogaśatenāpi cikitsati cikitsakaḥ ..”
cikitsati apanayati . harītakyādikalkaḥ .. * ..
“vatsakātiviṣā vilvamustabālakajaṃ śṭataṃ .
atīsāraṃ jayet sāmaṃ cirajaṃ raktaśūlajit ..”
vatsakādikvāthaḥ .. * ..
“eraṇḍarasasaṃpiṣṭaṃ pakvamāmañca nāgaraṃ .
āmātisāraśūlaghnaṃ dīpanaṃ pācanaṃ paraṃ ..”
nāgarasya puṭapākaḥ kalkaśca .. * ..
“dhānyabālakavilvābdanāgaraiḥ pācitaṃ jalaṃ .
āṃmaśūlavibandhaghnaṃ pācanaṃ nityasevitaṃ ..”
dhānyapañcakaṃ .. * ..
“pitte dhānyacatuṣkantu śuṇṭhītyāgādvadanti hi .
rakte'pi pittasādharmyāddhitaṃ dhānyacatuṣṭayaṃ ..”
dhānyacatuṣkaṃ .. iti āmātisārasya cikitsā .. * ..
“salodhraṃ dhātakīvilvaṃ mustāmrāsthikaliṅgakaṃ .
pibenmāhiṣatakreṇa pakvātīsāranāśanaṃ ..”
lodhrādicūrṇaṃ .. * ..
“ambaṣṭhā dhātakī lodhraṃ samaṅgā paṭhmakeśaraṃ .
madhukāraluvilvacca pakvātīsārahā gaṇaḥ ..”
araluḥ śyīṇākaḥ . pāṭhādirgaṇaḥ .. * ..
“samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ mañjiṣṭhā lodhraeva ca .
śālmalīveṣṭako lodhro dāḍimadruphalatvacau ..
āmrāsthimadhyaṃ lodhrañca vilvamadhyaṃ priyaṅgu ca .
madhūkaṃ śṭaṅgaverañca dīrghavṛntatvageva ca ..
catvāra ete yogāḥ syuḥ pakvātisāranāśanāḥ .
te yogā upayogyāḥ syuḥ sakṣaudrāstaṇḍulāmbunā ..”
samaṅgātra lajjāluḥ . śālmalīveṣṭako mocarasaḥ .
dāḍimasya drumaphalayostvacau . priyaṅgornapuṃsaṃkatvamatra
phale varttamānatvā t śṛṅgaveramatra śuṇṭhī . dīrghavṛntaḥ
śyoṇākaḥ tasya tvak . samaṅgādīni catvāri cūrṇāni ..
“kañcaṭajambūdāḍimaśṭaṅgāṭakapatravilvavarhiṣṭhaṃ . jala-
dharanāgarasahitaṃ gaṅāmapi vegavāhinīṃ rundhyāt” ..
kañcaṭaṃ cavarāī śākasya bhedaḥ . kañcaṭādibhi-
ścaturbhiḥ patraśabdaḥ sambadhyate . varhiṣṭhaṃ bālakaṃ
gaṅgādharakvāthaḥ .. * ..
“mocarasamustanāgarapāṭhāraludhātakīkusumaiḥ .
cūrṇaṃ mathitasametaṃ ruṇaddhi gaṅgāpravāhamapi” ..
araluḥ śyoṇākaḥ . mathitaṃ nirjjalaṃ dadhi vastrapūtaṃ .
gaṅgādharacūrṇaṃ .. * ..
“mustāvatsakavījaṃ mocaraso vilvadhātakīlodhraṃ .
guḍamathitasaṃprayuktaṃ gaṅgāmapi vegavāhinīṃ rundhyāt” ..
dvitīyaṃ gaṅgādharacūrṇaṃ .. * ..
“mustāralukaśuṇṭhīmirdhātakīlodhrabālakaiḥ .
vilvamocarasābhyāñca pāṭhendrayavavatsakaiḥ ..
āmravījasamaṅgātiviṣāyuktairbicūrṇṇitaiḥ .
madhutaṇḍulapānīyapītairnaśyet pravāhikāṃ ..
sarvve'tisārā grahaṇī praśamaṃ yāti vegataḥ .
vṛddhagaṅgādharaṃ cūrṇaṃ rundhyādgīrbbāṇavāhinīṃ ..”
samaṅgā lajjāluḥ . vṛddhagaṅgādharacūrṇṇaṃ .. * ..
aṅkoṭamūlakalkaḥ taṇḍulapayasā samākṣikaḥ pītaḥ .
seturiva vārivegaṃ jhaṭiti rundhyādatosāraṃ” ..
aṅkoṭhakalkaḥ .. * ..
“kuṭajatvagbalāmādro droṇanīre pacet bhiṣak .
pādaśeṣaṃ śṭataṃ nītvā vastrapūtaṃ punaḥ pacet ..
lajjālurdhātakī vilvaṃ pāṭhā mocarasastathā .
mustaṃ prativiṣā caiva cūrṇānyeṣāṃ palaṃ palaṃ ..
nikṣipya vipacettāvat yāvat darvvī pralipyate .
jalena chāgadugdhena pīto maṇḍe na vā jayet ..
ghorān sarvvānatīsārān nānāvarṇān savedanān .
asṛgdaraṃ samastañca tathārśāṃsi pravāhikāṃ ..”
kuṭajāvalehaḥ .. * ..
“kṛtvālabālaṃ sudṛḍhaṃ piṣṭairāmalakairmiṣak .
ārdrakasya rasenāśu pūrayennāmimaṇḍalaṃ ..
nadīvegopamaṃ ghoraṃ pravṛddhaṃ durddharaṃ nṛṇāṃ .
sadyo'tisāramajayaṃ nāśayatyeṣa yogarāṭ ..
pāṭhā piṣṭā ca godadhnā tathā madhyatvagāmrajā .
atīsāraṃ vyathādāhayuktaṃ hantyudare dhṛtā .. * ..
atha vātātisārasya lakṣaṇaṃ .
“aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣamalpamalpaṃ muhurmuhuḥ .
śakṛdāmaṃ sarukchabdaṃ mārutenātisāryyate” ..
aruṇamīṣadraktaṃ . śakṛt purīṣaṃ . sarukchabda
śabdo gude . tatsāhacaryyāt rugapi guda eva
boddhavyā .. * .. tasya cikitsā .
“vacā cātiviṣā mustaṃ vījāni kuṭajasya ca .
śreṣṭhaḥ kaṣāya eteṣāṃ vātātisāraśāntaye” .. * ..
atha pittātīsārasya lakṣaṇaṃ .
“pittāt pītaṃ śakṛdraktaṃ durgandhi haritaṃ drutaṃ .
gudapākatṛṣāmūrcchādāhayuktaṃ pravarttate” .. * ..
tasya cikitsā .
“vilvaśakrayavāmbhodabālakātiviṣākṛtaḥ .
kaṣāyohantyatīsāraṃ sāmaṃ pittasamudbhavaṃ” .
vilvādikaṣāyaḥ .. * ..
“rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ kuṭajasya palaṃ tvacaṃ .
dhātakīśṛṅgaverañca pāyayettaṇḍulāmbunā ..
nihanti madhunā pītaṃ pittātīsāramulvaṇaṃ .
agniṃ sandīpayatyetat śūlamāśu nivārayet ..
rasāñjanādicūrṇaṃ .. * .. atha pittātisārabhedasya
raktātīsārasya saṃprāptimāha, —
“pittakṛnti yadātyarthaṃ dravyāṇyaśnāti paittike .
taddvoṣājjāyate śīghraṃ raktātīsāra ulvaṇaḥ .. * ..”
tasya cikitsā .
vatsakatarutvagārdrā dāḍimaphalasambhavā tvak ca .
tvagayugalaṃ palamānaṃ vipacedaṣṭāṃśasammite toye ..
aṣṭamabhāgaṃ śeṣaṃ kvāthaṃ madhunāpibet puruṣaḥ .
raktātisāramulvaṇamatiśayitaṃ nāśayenniyataṃ ..
kuṭajadāḍimakvāthaḥ .. * ..
“kuṭajātiviṣā mustaṃ bālakaṃ lodhracandanaṃ .
dhātakī dāḍimaṃ pāṭhā kvāthameṣāṃ samākṣikaṃ ..
pibedraktātisāre tu dāhaśūlāmasaṃyute .
kuṭajādikaṣāyo'yaṃ sarvvātīsāranāśanaḥ ..”
candanamatra raktacandanaṃ kuṭajādikvāthaḥ .. * ..
“guḍena bhakṣayedvilvaṃ raktātīsāranāśanaṃ .
āmaśūlavibandhaghnaṃ kukṣirogaharaṃ paraṃ ..”
vilvaṃ susvinnaṃ bālavilvagarbhaṃ śītaṃ tatsvedanodakaṃ
cānupeyaṃ . guḍavilvaṃ .. * ..
“jamvvāmrāmalakīnāntukuṭṭayet pallavān navān .
saṃgṛhya svarasaṃ teṣāṃ ajākṣīreṇa yojayet ..”
tatpibenmadhunā yuktaṃ raktātīsāranāśanaṃ .
jamvvādisvarasaḥ .. * ..
“niṣkvāthya mūlamamalaṃ girimallikāyāḥ
samyak paladvitayamambucatuḥśarāve .
tatpādaśeṣasalilaṃ khalu śoṣaṇīyaṃ
kṣīre paladvayamite kuśalairajāyāḥ ..
prakṣipya māṣakānaṣṭau madhunastatra śītale ..
raktātisārī tatpītvā nairujyaṃ kṣipramāpnuyāt” ..
kuṭajakṣīraṃ .. * ..
“pītvā śatāvarīkalkaṃ payasā kṣīrabhug jayet .
raktātisāraṃ pītvā vā tayā siddhaṃ ghṛtaṃ naraḥ ..”
śatāvarīklalkastadghṛtañca .. * ..
“godugdhanavīnatantu madhunā sitayā saha ..
līḍhaṃ raktātisāre tu grāhakaṃ paramaṃ mataṃ” ..
nabanītāvalehaḥ .. * ..
“pītaṃ madhusitāyuktaṃ candanaṃ taṇḍulāmbunā .
raktātisārajidraktapittatṛḍdāhamehanut” ..
candanamatra śvetaṃ . candanakalkaḥ .. * ..
“virekairbahubhiryasya gudaṃ pittena dahyate .
pacyate vā tayoḥ kāryyaṃ sekaprakṣālanādikaṃ” ..
ādiśabdena lepādigrahaḥ .
“paṭolayaṣṭīmadhukakkāthena śiśireṇa hi .
gudaprakṣālanaṃ kāryyaṃ tenaiva gudasecanaṃ ..
dāhe pāke hitaṃ chāgīdugdhaṃ sakṣaudraśarkaraṃ .
gudasya kṣālane seke yuktaṃ pāne ca bhojane ..
gudasya dāhapākayoḥ .
“gudaniḥsaraṇe proktaṃ cāṅgerīghṛtamuttamaṃ .
atipravṛttyā mahatī bhavedyadi gudavyathā .
svinnamūṣakamāṃsena tadā saṃsvedayedgudaṃ ..
atha godhūmacūrṇasya saṃnītasya tu vāriṇā .
sābjyasya golakaṃ kṛtvā mṛdu saṃsvedayedgudaṃ ..
(gudavyathāyāṃ) gudabhraṃśe gudaṃsnehairabhyajyāntaḥpraveśayet .
praviṣṭaṃ svedayenmandaṃ mūṣakasyāmiṣeṇa hi ..”
mūṣakasyāmiṣeṇa kāñjikenotsvinnena eraṇḍa-
patrādisthāpitena svedayet .
“mūṣakasyātha vasayā pāyuṃ samyak pralepayet .
gudabhraṃśāmidho vyādhiḥ praṇaśyati na saṃśayaḥ ..
cāṅgerīkoladadhyamlakṣāranāgarasaṃyutaṃ .
ghṛtaṃ vipakvaṃ pātavyaṃ gudabhraṃśagadāpahaṃ ..
cāṅgerī catuṣpatrā amlalonikā tasyāḥ svarasaḥ
kolasya kvāthaḥ dadhyamlaṃ dadhirūpamamlaṃ etatrayaṃ
militaṃ ghṛtāccaturguṇaṃ . kṣāranāgarayoḥ kalkaḥ .
cāṅgerīghṛtaṃ .. * ..
“komalaṃ padminīpatraṃ yaḥ khādeccharkarānvitaṃ .
etanniścitya nirddiṣṭaṃ na tasya gudanirgamaḥ ..
padminīpatraṃ purainipatraṃ tatsaṃśoṣya saṃcūrṇya śarkarā
yuktaṃ khādet . ayantu gudabhraṃśo'tīsāraṃ vināpi
bhavati . tataḥ kṣudrarogeṣu likhitaḥ . atra tu
gudasya dāhapākavyathāprasaṅgāt bhraṃśo'pi likhitaḥ .
cikitsā tūbhayatra tulyaiva .. * .. atha śleṣmāti-
sārasya lakṣaṇaṃ ..
“śvetaṃ snigdhaṃ ghanaṃ visraṃ śītalaṃ mandavedanaṃ .
gauravārucisaṃyuktaṃ śleṣmaṇā sāryyate śakṛt ..
visraṃ syādāmagandhi yat .. * .. atha tasya cikitsā .
“śleṣmātisāre prathamaṃ hitaṃ laṅghanapācanaṃ .
yojyaścāmātisāraghno yathokto dīpano gaṇaḥ ..
cavyañcātiviṣā kuṣṭhaṃ bālavilvaṃ sanāgaraṃ .
vatsakatvakphale pathyā charddiśleṣmātisāranut” ..
cavyādikvāthaḥ .. * ..
“hiṅgu sauvarccalaṃ vyoṣamabhayātiviṣā vacā .
pītamuṣṇāmbunā cūrṇameṣāṃ śleṣmātisāranut ..”
hiṅgvādicūrṇaṃ .. * ..
“kṛmiśakravacāvilvapeśīdhānyākakaṭphalaṃ .
eṣāṃ kvāthaṃ bhiṣagdadyāt atīsāre balāsaje” ..
viḍaṅgādikvāthaḥ .. * .. atha dvidoṣajātisārāṇāṃ
lakṣaṇāni cikitsā ca .
“dvidoṣalakṣaṇairvidyādatīsāraṃ dvidoṣajaṃ .
teṣāṃ cikitsā proktaiva viśiṣṭā ca nigadyate ..
kaṭphalaṃ madhukaṃ lodhratvak dāḍimaphalasya ca .
sataṇḍulajalaṃ cūrṇaṃ vātapittātisāranut” ..
vātapittātisāre .. * ..
“citrakātiviṣā mustaṃ bālavilvaṃ sanāgaraṃ .
vatsakatvakphalaṃ pathyā vātaśleṣmātisāranut” ..
vātaśleṣmātisāre .. * ..
“mustā sātiviṣāmūrbbā vacācakuṭajaḥ samāḥ .
eṣāṃ kaṣāyaḥ sakṣaudraḥ pittaśleṣmātisāranut” ..
pittaśleṣmātisāre .. atha sannipātātisārasya lakṣaṇaṃ .
“tandrāyakto mohasādāsyaśoṣī
varca kuryyānnaikarūpaṃ tṛṣārttaḥ .
sarvvodbhūte sarvvaliṅgopapattiḥ
kṛcchro'sādhyo bālavṛddhābalānāṃ” ..
atha tasya cikitsā .. * ..
“pañcamūlībalāvilvaguḍūcīmustanāgaraiḥ .
pāṭābhūnimbavarhiṣṭhakuṭajatvakphalaiḥ śṛtaṃ ..
sarvvajaṃ hantyatīsāraṃ jvarañcāpi tathā vamiṃ .
saśūlopadravaṃ śvāsaṃ kāsaṃ vāpi sudustaraṃ ..
pañcamūlyatra sāmānyā pitte yojyā kanīyasī .
vāte punarbbalāse ca sā yojyā mahatī matā” ..
varhiṣṭhaṃ bālakaṃ . pañcamūlyādikvāthaḥ .. * ..
“abhayā nāgaraṃ mustaṃ guḍena saha yojitaṃ .
catuḥsameyaṃ guṭikā syāttridoṣātisāranut ..
āmātisāramānāhaṃ savibandhaṃ visūcikāṃ .
kṛmīnarocakaṃ hanyāddīpayatyāśu cānalaṃ” ..
catuḥsamo modakaḥ .. * ..
“tatkālākṛṣṭakuṭajatvacaṃ taṇḍulavāriṇā .
piṣṭāṃ catuḥpalamitāṃ jambupallavaveṣṭitāṃ ..
sūtreṇa baddhvā godhūmapiṣṭena pariveṣṭitāṃ .
liptāñca ghanapaṅkena nirddahedgomayāgninā ..
aṅgāravarṇāñca mṛdaṃ dṛṣṭvā vahneḥ samuddharet .
tato rasaṃ samādāya śītaṃ kṣaudrayutaṃ pibet ..
uktaḥ kṛṣṇātriputreṇa puṭaṃpākastu kauṭajaḥ .
jayet sarvvānatīsārāṃn dustarān sucirotthitān
kuṭajapuṭapākaḥ .. * ..
“kuṭajatvakkṛtaḥ kvātho vastrapūto ghanīkṛtaḥ .
sa līḍho'tiviṣāyuktaḥ syāttridoṣātisāranut ..
icchantyatrāṣṭamāṃśena kvāthādativiṣārajaḥ .
prakṣipedvā caturthāṃśamiti kecidvadanti hi” ..
kuṭhajāvalehaḥ .. * ..
“palamaṅkoṭamūlasya pāṭhāṃ dārvvīñca tatsamāṃ .
piṣṭvā taṇḍulatoyena vaṭakānakṣasammitān ..
chāyāśuṣkāṃśca tān kuryyātteṣvekaṃ taṇḍulāmbunā .
peṣayitvā pradadyāttaṃ pānāya gadine bhiṣak ..
vātapittakaphodbhutān dvandvajān sānnipātikān .
hanyāt sarvvānatīsārān vaṭako'yaṃ prayojitaḥ” ..
aṅkoṭhavaṭakaḥ .. * .. athāgantujasya śokāti-
sārasya saṃprāptipūrvvakaṃ lakṣaṇamāha .
taistairbhāvaiḥ śocato'lpāśanasya
vāṣpoṣmā vai vahnimāviśya jantoḥ .
koṣṭhaṃ gatvā kṣobhayet tasya raktaṃ
taccādhastāt kākaṇantīprakāśaṃ ..
nirgacchedvai viḍvimiśraṃ hyāviḍvā
nirgandhaṃ vā gandhavadvātisāraḥ .
śokotpanno duścikitsyo'timātraṃ
rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ ..
ayamarthaḥ . taistairbhāvairbandhuvittakṣayādibhiḥ śocataḥ śokaṃ
kurvvataḥ . jantoḥ prāṇinaḥ . vāṣpoṣmā vāṣpaḥ śokaja-
dehoṣmaṇā janitaṃ netranāsāgalādiṣu jalaṃ tena sa-
hitaḥ uṣmā śokajaṃ dehatejaḥ . sa koṣṭhaṃ gatvā vahni-
māviśya jaṭharāgniṃ mandīkṛtya . vāṣpasāhityāduṣma-
ṇāpivahnermandībhāva iti nadoṣaḥ . vahnermandībhāvādeva
alpāśanasyeti jantorviśeṣaṇaṃ . tatastasya jantoḥ
raktaṃ kṣobhayet svasthānāccālayet . iti saṃprāptiḥ ..
atha lakṣaṇaṃ . tacca raktaṃ adhastāt gudāt kāka-
ṇantīprakāśaṃ guñjāphalasadṛśaṃ viḍvimiśraṃ gandha-
vacca . aviṭ nirgandhaṃ vā nirgacchet . śokotpa-
nno'tisāraḥ atimātraṃ duścikitsyaḥ . śokāpa-
nodanaṃ vinā kevalena bheṣajena pratikarttumaśakya-
tvāt . eṣo'tisāraḥ vaidyaiḥ kaṣṭaḥ kaṣṭena sādhyaḥ .
pradiṣṭaḥ kathita ityarthaḥ .. * .. athāgantujatvena
sāmyāt bhayātisārasyāpi saṃprāptipūrvvakaṃ lakṣaṇa-
matraivāha .
“bhayena kṣobhitā doṣā dūṣayanti malaṃ yadā .
tadātisāryyate tantu kṣipramuṣṇajalaplavaṃ ..
vātapittātisārasya prāyo liṅgaiḥ samanvitaṃ .
na bhayopaśamāccharmma yasmin syāt sa bhayātsmṛtaḥ ..
plavata iti plavaṃ jale plavamānaṃ . nanu bhayāti-
sārasya kathamāgantujatvamayamapi doṣaja eva .
yata āha . bhayena kṣobhitā dūṣitā doṣā malaṃ
dūṣayanti . tanmalamatisarati . atra pūrvvameva
doṣasambanghaḥ . ucyate .
“rāgadveṣabhayāt ye ca te syurāgantavo gadāḥ” .
iti vacanādbhayātīsāra āgantuja eva . ślokasya
tvayamarthaḥ . bhayenaiva hetubhūtena doṣā vātapitta-
kaphā atīsāraṇāya kṣobhitāḥ sañcālitāḥ na
dūṣitā bhayena trayāṇāmapi doṣāṇāṃ dūṣaṇāsambha-
vāt . atisarttuṃ calitā vātapittakaphā malaṃ
dūṣayanti tat sarvvaṃ vātapittakaphamalaṃ bhayenaivāti-
sāryyate . paścādvātasambandho bhayādvāyuriti vaca-
nāt . ataeva bhayātisāre vātaharyyeva kriyā
kathiteti samādhiḥ .. * .. atha tayościkitsā .
“bhayaśokasamudbhūtau jñeyau vātātisāravat .
tayorvvātaharī kāryyā harṣaṇāśvāsanaiḥ kriyā” ..
vātātisāravat vātātisāralakṣaṇaiḥ . tayo-
ścikitsā ca harṣaṇāśvāsanapūrvvikā vātaharī
kāryyā .. * .. athāmātīsārasya saṃprāptipūrvvakaṃ
lakṣaṇamāha .
“annājīrṇṇāt pradrutāḥ kṣobhayanto-
doṣāḥ koṣṭhe dhātusaṃghān malāṃśca .
nānāvarṇaṃ naikaśaḥ sārayanti
śūlopetaṃ ṣaṣṭhamenaṃ vadanti ..
annaṃ bhuktaṃ tadajīṇaṃ ceti karmmadhāraye annājīrṇaṃ
tasmāt pradrutā upadrutāḥ . kṣobhayantaḥ cāla-
yantaḥ . naikaśa ityatra nākāditvānnākṣaravipa-
ryyayaḥ . nanvāmena doṣā dūṣyante gurvvādibhakṣa-
ṇādibhiriva te cātīsāramutpādayanti . natvāma-
mevātīsāramutpādayati . tenāmātīsāro'pi
doṣaja eva kimarthamayaṃ pṛthagucyate . ucyate . ā-
mātīsārasya cikitsāviśeṣārthaṃ samprāptipūrvvako
lakṣaṇaviśeṣaḥ pṛthaguktaḥ . kaḥ sa cikitsāviśeṣa-
stamāha . atisāreṣu sarvveṣveva saṃgrāhakamauṣadha-
muktamāmātīsāre tu grāhakaṃ biruddhaṃ . yata uktaṃ .
“nāme saṃgrāhakaṃ vidyādatīsāre kadācana .
saṃgṛhīto balādāmo vikārān kurute bahūn” ..
iti . balādbheṣajabalāt . vikārān grahaṇyā-
dhmānaśūlagulmaśothodarajvarādīn .. * .. tasya
cikitsā .
“vatsakātiviṣā śuṇṭhī vilvahiṅguyavāmbudāḥ .
citrakeṇa yutā eṣāṃ kvātha āmātisāranut” ..
āmātisārasya cikitsā pūrvvamuktaiva .. * ..
“śothaghnīndrayavāḥ pāṭhā viḍaṅgātiviṣā ghanāḥ .
kvathitāḥ soṣaṇāḥ pītāḥ śothātisāranāśanāḥ” ..
śothaghnī punarnavā . uṣaṇaṃ maricaṃ . saśothāto-
sāre .. * ..
“āmrāsthimadhyamālūraphalakvāthaḥ samākṣikaḥ .
śarkarāsahito hanyāt chardyatīsāramulvaṇaṃ ..”
mālūraphalaṃ vilvaphalaṃ .
“kaṣāyo bhṛṣṭamudgasya salājamadhuśarkaraḥ .
nihanyācchardyatīsāraṃ tṛṣṇādāhaṃ jvaraṃ bhramaṃ” ..
chardyatīsāre .. * ..
“dadhnā sasāreṇa samākṣikeṇa
bhuñjīta niḥsārakapīḍitastu .
sutaptakupyakvathitena cāpi
kṣīreṇa śītena madhuplutena” ..
niḥsārakaḥ niḍhāhī iti loke . sutaptakupya-
kvathitena . sutaptasuvarṇarajatetaralohanirvvāpaṇa-
kvathitena . bhuñjīta pathyamiti śeṣaḥ .. niḥsā-
rake .. * ..
“dīptāgnirnniṣpurīṣo yaḥ sāryyate phenilaṃ śakṛt .
sa pibet phāṇitaṃ śuṇṭhīṃ daghi tailaṃ payo ghṛtaṃ ..
balā viśvāśṭataṃ kṣīraṃ guḍatailānuyojitaṃ .
dīptāgniṃ pāyayet prātaḥ sukhadaṃ varccasakṣaye” ..
purīṣakṣaye .. * ..
“tulāṃ saṃkuṭya vilvasya pacet pādāvaśeṣitaṃ .
sakṣīraṃ sādhayettailaṃ ślakṣṇapiṣṭairimaiḥ samaiḥ ..
vilvaṃ sadhātakīkuṣṭhaṃ śuṇṭhī rāsnā punarnavā .
devadāru vacā mustaṃ lodhramocarasānvitaṃ ..
ebhirmṛdvagninā pakvaṃ grahaṇyarśo'tisāranut .
vilvatailamiti khyātamatriputtreṇa bhāṣitaṃ ..
grahaṇyarśo'dhikāre ye snehāḥ samupadarśitāḥ .
prayojyāste'tisāre'pi trayāṇāṃ tulyahetutā” ..
trayāṇāṃ grahaṇyarśo'tisārāṇāṃ . vilvatailaṃ .. * ..
athātisārabhedasya pravāhikāvyādheḥ saṃprāpti-
pūrvvakalakṣaṇamāha .
“vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsaṃ
nudatyadhastādahitāśanasya .
pravāhato'lpaṃ bahuśo malāktaṃ
pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ” ..
asyāyamarthaḥ . ahitāśanasya atiśayena vātala-
bhakṣyabhojinaḥ . pravṛddho vāyuḥ pravāhataḥ kaṇṭha-
hṛdgalena saśabdaṃ vāyumapānamārgeṇa tyajataḥ .
nicitaṃ sañcitaṃ . balāsaṃ kaphaṃ . malāktaṃ purī-
ṣayuktaṃ alpaṃ . bahuśaḥ vāraṃvāraṃ . adhastāt
gudamārgeṇa . nudati prerayati . tajjñāḥ purā-
ṇā vaidyāḥ . tāṃ pravāhikāṃ . pravadanti katha-
yanti .. * ..
tasyā vātajādibhedena rūpamāha .
“pravāhikā vātakṛtā saśūlā
pittāt sadāhā sakaphā kaphācca .
saśoṇitā śoṇitasambhavācca
tāḥ sneharūkṣaprabhavā matāstu” ..
tatra rūkṣaprabhavā vātajā . snehaprabhavā kaphajā . tu
śabdāttīkṣṇoṣṇaprabhavā pittajā raktajā ca . tāsā-
matīsāravadādiśecca liṅgaṃ kramaṃ cāmavipakvatāñca .
kramaṃ cikitsāṃ .. * .. tasyāścikitsāmāha .
“vilvapeśī guḍaṃ lodhraṃ tailaṃ maricasaṃyutaṃ .
līḍhvā pravāhikākrāntaḥ satvaraṃ sukhamāpnuyāt” ..
vittvādiravalehaḥ .. * ..
“dhātakīvadarīpatrakapittharasamākṣikaṃ .
salodhramekato dadhnā pibennirvvāhikārdditaḥ” ..
ekataḥ pratyekaṃ dadhnā pibedityarthaḥ . nirvvāhikā
pravāhikā . dhātakyādiḥ .. * .. atha asādhyā-
tisāriṇolakṣaṇamāha .
“pakvajāmbavasaṃkāśaṃ yakṛtkhaṇḍanibhaṃ tanuṃ .
ghṛtatailavasāmajjavesavārapayodadhi .
māṃsadhāvanatoyābhaṃ kṛṣṇaṃ nīlāruṇaprabhaṃ ..
kuṇapaṃ sakṛdālokya nātisāramupakramet .
tṛṣṇādāhāruciśvāsahikvāpārśvāsthiśūlinaṃ” ..
saṃmūrcchāratisaṃmohayuktaṃ pakvavalīgudaṃ .
pralāpayuktañca bhiṣak varjjayedatisāriṇaṃ .. saṃmūrcchā
sakalendriyamanasāṃ svasvaviṣayagrahaṇāśaktihetura-
vasthāviśeṣaḥ . saṃmohaḥ vikṛtamatitvaṃ .
“asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ śūlādhmānairupadrutaṃ .
gude pakve gatoṣmāṇamatīsāriṇamutsṛjet ..
asaṃvṛtagudaṃ gudasaṃvaraṇākṣamaṃ .
gude pakve gatoṣmāṇaṃ gudapākārambhake pitte
vidyamāne'pi śītagātraṃ naṣṭāgniṃ vā .
“śvāsaśūlapipāsārttaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍitaṃ .
viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatīsāro vināśayet ..
śothaṃ śūlaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ śvāsaṃ kāsamarocakaṃ .
charddimurcchāñca hikvāñca dṛṣṭvātisāriṇaṃ tyajet ..
hastapādāṅgulīsandhiprapāko mūtranigrahaḥ .
purīṣasyoṣṇatātīva maraṇāyātisāriṇāṃ ..
atīsārī rājarogī grahaṇīrogavānapi .
māṃsāgnibalahīno yo durlabhaṃ tasya jīvanaṃ ..
bāle vṛddhe tvasādhyo'yaṃ liṅgairetairupadrutaḥ .
api yūnāmasādhyaḥ syādatiduṣṭeṣu dhātuṣu” ..
etairliṅgaiḥ parvvoktaiḥ pakvajāmbavasaṃkāśatvādibhiḥ .. * ..
athātisārayuktasya lakṣaṇaṃ .
“yasyoccāraṃ vinā mūtraṃ samyagvāyaśca gacchati .
dīptāgnerlaghu koṣṭhasya sthitastasyodarāmayaḥ” ..
uccāraṃ purīṣaṃ vinā sthitaḥ nivṛtta udarāmayo-
'trātisāraḥ .. * .. athātīsāriṇo varjjanīyā-
nyāha .
“snānāvagāhanābhyaṅgagurusnigdhādibhojanaṃ .
vyāyāmamagnisantāpamatīsārī vivarjjayet” ..
snānamuddhṛtajalena . avagāhanaṃ nadyādau . ityatī-
sārādhikāraḥ . iti bhāvaprakāśaḥ ..