asvāmivikrayaḥ

asvāmivikrayaḥ , puṃ, (asvāminā anadhikāriṇā
kṛto vikrayaḥ .) asvāmikartṛkavikrayaḥ . yathā
sampratyasvāmivikrayākhyaṃ vyavahārapadamupakramate .
tasya ca lakṣaṇaṃ nāradenoktaṃ .
“nikṣiptaṃ vā paradravyaṃ naṣṭaṃ lavdhvāpahṛtya vā .
vikrīyate'samakṣaṃ yatsajñeyo'svāmivikrayaḥ” ..
iti tatra kimityāha .
“svayaṃ labhetānyavikrītaṃ kreturddoṣo'prakāśite .
hīnādrahohīnamūlye velāhīne ca taskaraḥ” ..
svaṃ ātmasambandhidravyaṃ anyavikrītamasvāṃmivikrītaṃ
yadi paśyati tadā labheta gṛhṇīyāt . asvāmi-
vikrayasya svatvahetutvābhāvāt . vikrītagrahaṇaṃ dattā-
hitayorupalakṣaṇārthaṃ . asvāmikṛtatvena tulya-
tvāt . ataevoktaṃ . asvāmivikrayaṃ dattamādhiñca
vinivarttayediti . kretuḥ punaraprakāśite gopite
kraye doṣo bhavati . tathā hīnāttaddravyāgamo-
pāyahīnāt . rahasi caikānte sambhāvyadravyādapi
hīnamūlye alpatareṇa mūlyena kraye . velāhīne
velayā hīno velāhīnaḥ krayo rātryādau kṛtaḥ tatra
ca kretā taskaro bhavati . taskaravat daṇḍabhāk
bhavatotyarthaḥ . yathoktaṃ .
“dravya masvāmivikrītaṃ prāpya svāmī tadāpnuyāt .
prakāśakrayataḥ śuddhiḥ kretuḥ steyaṃ rahaḥkrayāt” iti ..
svāmyabhiyuktena kretrā kiṃ karttavyamityata āha .
“naṣṭāpahṛtamāsādya harttāraṃ grāhayennaraṃ .
deśakālātipattau ca gṛhītvā svayamarpayet” ..
naṣṭamapahṛtaṃ vānyadīyaṃ krayādinā prāpya harttāraṃ
grāhayet cauroddharaṇakādibhiḥ . ātmaviśuddhyatha
rājadaṇḍāprāptyarthañca . athāviditadeśāntaraṃ gataḥ
kālāntare vā vipannastadā mūlasamāharaṇāśakte-
rvikretāramadarśayitvaiva svayameva taddhanaṃ nāṣṭikasya
samarpayet . tāvataivāsau śuddho bhavatīti śrīkarā-
cāryyeṇa vyākhyātaṃ . tadidamanupapannaṃ . vikretu-
rddarśanācchuddhirityanena paunaruktaprasaṅgāt . ato
'nyathā vyākhyāyate . naṣṭāpahṛtamiti nāṣṭikaṃ
pratyayamupadeśaḥ . naṣṭamapahṛtaṃ vā ātmīyaṃ dravya-
māsādya kretṛhastasthaṃ jñātvā taṃ harttāraṃ kretāraṃ
sthānapālādibhirgrāhayet . deśakālātipattau
deśakālātikrame sthānapālādyasannidhāne tadvi-
jñāpanakālāt prākpalāyanāśaṅkāyāṃ svayameva
gṛhītvā tebhyaḥ samarpayet .. * ..
grāhite harttari kiṃ karttavyamityata āha .
“vikreturddarśanācchuddhiḥ svāmī dravyaṃ nṛpo damaṃ .
kretā mūlyamavāpnoti tasmādyastasya vikrayī” .
yadyasau gṛhītaḥ kretā na mayeda mapahṛtaṃ anya-
sakāśāt prāptamiti vakti tadā tasya kretu
rvikretṛdarśanamātreṇa śuddhirbhavati . na punarasā-
vabhiyojyaḥ . kintu tatpradarśitena vikretrā saha
nāṣṭikasya vivādaḥ . yathāha vṛhaspatiḥ .
“mūle samāhṛte kretā nābhiyojyaḥ kathañcana .
mūlena saha vādasta nāṣṭikasya vidhīyate” .. iti
tasmiṃśca vivāde yadyasvāmivikrayaniścayo bhavati
tadāsya naṣṭāpahṛtasya gavādidravyasya yo vikrayī
vikretā tasya sakāśāt svāmī nāṣṭikaḥ svīyaṃ .
dravyamavāpnoti cauraścāparādhānurūpaṃ daṇḍaṃ kretā
ca mūlyamavāpnoti . athāsau deśāntaraṃ gataḥ
tadā yojanasaṅkhyayānayanātha kālo deyaḥ .
“prakāśaṃ vā krayaṃ kuryyāt mūlaṃ vāpi samarpayet .
mūlānayanakālaśca deya statrādhvasaṅkhyayeti smaraṇāt
.. * .. athāvijñātadeśatayā mūlamāharttuṃ na
śaknoti tadā krayaṃ śodhayitvaiva śuddho bhavati .
asamāhāryyamūlastu krayameva viśodhayediti manu-
vacanāt . yadā punaḥ sākṣyādibhiḥ rddivyena vā
krayaṃ na śodhayati mūlañca na pradarśayati tadā sa
eva daṇḍabhāgbhavatīti .
“anupasthāpayanmūlaṃ krayaṃ vāpyaviśodhayan .
yathābhiyogaṃ dhanine dhanaṃ dāpyo damañca saḥ” ..
iti smaraṇāt . svaṃ labhetānyavikrītamityuktaṃ .. * ..
tallipmunā kiṃ karttavyamityata āha .
“āgamenopabhogena naṣṭaṃ bhāvyamato 'nyathā .
pañcabandho damastastha rājñe tenāvibhāvite” ..
āgamena rikthakrayādinā upabhogena ca madīya-
midaṃ dravyaṃ taccaivaṃ naṣṭamapahṛtaṃ vetyapi bhāvyaṃ sādha-
nīyaṃ tatsvāminā ato'nyathā tena svāminā
avibhāvite pañcabandho naṣṭadravyasya pañcamāṃśo damo
nāṣṭikena rājñe deyaḥ .. * .. atraivāyaṃ kramaḥ .
pūrvvasvāmo naṣṭamātmīyaṃ sādhayet tataḥ kretā
cauryyaparihārārthaṃ mūlyalābhāya ca vikretāramāna-
yet . athānetuṃ na śaknoti tadātmadoṣaparihā-
rāya krayaṃ śodhavitvā nāṣṭikasya samarpayedi-
ti .. * ..
taskarasya pracchādakaṃ pratyāha .
“hṛtaṃ praṇaṣṭaṃ yo dravyaṃ parahastādavāpnuyāt .
anivedya nṛpe daṇḍyaḥ sa tu ṣaṇṇavatiṃ paṇān” ..
hṛtaṃ praṇaṣṭaṃ vā caurādihastasthaṃ dravyamanena madīyaṃ
dravyamapahṛtamiti nṛpasyānivedyaiva darpādinā yo
gṛhṇātyasau ṣaḍuttarān navatipaṇān daṇḍanīyaḥ .
taskarapracchādakatvena duṣṭatvāt .. * ..
rājapuruṣānītaṃ pratyāha .
“śaulkikaiḥ sthānapālairvvā naṣṭāpahṛtamāhṛtaṃ .
arvvāk sambatsarāt svāmī hareta parato nṛpaḥ” ..
yadā tu śulkādhikāribhiḥ sthānarakṣibhirvvā
naṣṭamapahṛtaṃ dravyaṃ rājapārśvaṃ pratyānītaṃ tadā saṃva-
tsarādarbbākprāptaścet nāṣṭikastaddravyamavāpnuyāt .
ūrddhvaṃ punaḥ saṃvatsarādrājā gṛhṇīyāt . svapuruṣā-
nītañca dravyaṃ janasamūheṣūdghoṣya yāvat saṃvatsaraṃ
rājñā rakṣaṇīyaṃ . yathāha gautamaḥ . praṇaṣṭamasvā-
mika madhigamya rājñe prabrūyurvikhyāpya sambatsaraṃ
rājñā rakṣyamiti . yat punarmanunā vidhyantara-
muktaṃ —
“praṇaṣṭasvāmikaṃ dravyaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet .
arvvāktryabdāt haret svāmī paratonṛpatirharet” ..
iti .. tacchatavṛttasampannabrāhmaṇaviṣayaṃ . rakṣaṇani-
mittaṃ ṣaḍbhāgādigrahaṇañca tenaivoktaṃ .
“ādadītātha ṣaḍbhāgaṃ praṇaṣṭādhigatānnṛpaḥ .
daśamaṃ dvādaśaṃ vāpi satāṃ dharmmamanusmaran” .. iti .
tṛtīyadvitīyaprathamavatsareṣu vathākramaṃ ṣaṣṭhādayo
bhāgā veditavyāḥ . prapañcitañcaitat purastāt .. * ..
manūktaṣaḍbhāgādigrahaṇasya dravyaviśeṣe apavāda-
māha .
“paṇānekaśaphe dadyāt caturaḥ pañca mānuṣe .
mahiṣoṣṭragavāṃ dvau dvau pādaṃ pādamajāvike” ..
ekaśaphe aśvādau praṇaṣṭādhigate tatsvāmī rājñe
rakṣānimittaṃ caturaḥ paṇān dadyāt . mānuṣe
manuṣyajātīye dravye pañca paṇān . mahiṣoṣṭragavāṃ
rakṣaṇanimittaṃ pratyekaṃ dvau dvau paṇau . ajāvike
punaḥ pratyekaṃ pādaṃ pādaṃ dadyāditi sarvvatrānuṣa-
jyate . ajāvikamiti samāsanirddeśe'pi pādaṃ
pādamiti vīpsābalāt pratyekaṃ sambandho gamyate ..
ityasvāmikavikrayaprakaraṇaṃ . iti mitākṣarāyāṃ
ṣyavahārādhyāyaḥ ..