asvāmivikraya

Wilson Sanskrit-English Dictionary

☞ p. 100.

asvāmivikraya m. (-yaḥ) Sale without ownership.

E. a neg. svāmin a master, &c. vikraya sale.

Yates Sanskrit-English Dictionary

☞ p. 79, col. 1.

a-svāmivikraya (yaḥ) 1. m. Sale with-
out ownership.

Cappeller Sanskrit-English Dictionary

☞ p. 56.

asvāmivikraya m. sale without ownership (j.).

Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

☞ p. 1318, col. 3.

a-svāmi-vikraya m. sale of property by one who is not the rightful owner, Mn. viii, 4 (cf. IW. 261).

Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

☞ p. 82, col. 1.

asvāmivikraya

m. (-yaḥ) Sale without ownership.

E. a neg. svāmin a master,
&c. vikraya sale.

Cappeller Sanskrit Wörterbuch

☞ p. 538, col. 2.

asvāmivikraya m. Verkauf ohne Eigentumsrecht (j.).

Vācaspatyam

☞ p. 573, col. 1.

asvāmivikraya pu0 asvāminā kṛto vikrayaḥ . 1 asvāminā
kṛte vikraye 2 tadviṣaye vyavahārabhede ca . yathāha nāradaḥ
“nikṣiptaṃ vā paradravyaṃ naṣṭaṃ labdhvā'pahṛtya vā . vikrīyate-
'samakṣaṃ yat sajñeyo'svāmivikraya” iti . tatra kimi-
tyāha yā0 “svaṃ labhetānyavikrītaṃ kreturdoṣo'prakāśite .
hīnādraho hīnamūlye velāhīne ca taskaraḥ” “svamātma
sambandhi dravyaṃ anyavikrītamasvāmivikrītaṃ yadi paśyati tadā
labheta gṛhaṇīyāt . asvāmivikrayasya svatvahetutvā
bhāvāt . vikrītagrahaṇandattāhitayorupalakṣaṇārtham asvā-
mikṛtatvena tulyatvāt . ataevoktam . “asvāmivikra-
yandattamādhiñca vinivartayediti” kretuḥ punaraprakāśite
gopite kraye doṣo bhavati . tathā hīnāttaddravyāgamo-
pāyahīnāt . rahasi caikānte sambhāvyadravyādapi hīna-
mūlyenālpatareṇa mūlyena ca krave velāhīne velayā
hīnovelāhīnaḥ krayorātryādau tatra kṛtaḥ kretā taskaro
bhavati taskaravat daṇḍabhāgbhavatītyarthaḥ . yathoktam .
“dravyamasvāmivikrītamprāpya svāmī tadāpnuyāt . prakāśakrayataḥ
śuddhiḥ kretuḥ steyaṃ rahaḥkrayāditi” svāmyabhiyuktena
kretrā kiṃ kartavyamityata āha . “naṣṭāpahṛtamāsādya hartāraṃ
grāhayennaram . deśakālātipattau ca gṛhītvā svayamarpaṃyet”
yā0 naṣṭamapahṛtaṃ vānyadīyaṃ krayādinā prāpya hartāraṃ vikre-
tāraṃ grāhayeccauroddharaṇakādibhiḥ ātmaviśudhyarthaṃ rājadaṇḍā
prāptyarthañca . “athāviditadeśāntaraṅgataḥ kālāntare vā vipannaṃ
stadā mūlasamāharaṇāśaktervikretāramadarśayitvaiva svayameva
taddhanannāṣṭikasya samarpayet tāvataivāsau śuddho bhavatīti”
śrīkarācāryyeṇa vyākhyātam . tadidamanupapannam . vikretu-
rddarśanācchuddhirityanena paunaruktyaprasaṅgāt . ato'nyathā
vyākhyāyate . naṣṭāpahṛtamiti nāṣṭikamprati ayamupadeśaḥ .
naṣṭamapahṛtaṃ ātmīyandravyamāsādya kretṛhastasthaṃ jñātvā taṃ
harttāraṃ kretāraṃ sthānapālādibhirgrāhayet deśakālātipattau
deśakālātikrame sthānapālādyasannidhāne tadvijñāpanakālā-
tprākṃpalāyanāśaṅkāyāṃ svayameva gṛhītvā tebhyaḥ samarpayet .
grāhite harttari kiṃ karttavyamityata āha . “vikreturdarśanā-
cchuddhiḥ svāmī dravyaṃ nṛpodamam . kretā mūlyamavāpnoti
tasmādyastasya vikrayī” yā0 yadyasau gṛhītaḥ kretā na mayedamapa-
hṛtam anyasakāśāt prāptamiti vakti tadā tasya kreturvikreta
darśanamātreṇa śuddhirbhavati . na punarasāvabhiyojyaḥ .
kintu tatpradarśitena vikretrā saha nāṣṭikasya vivādaḥ .
yathāha vṛhaspatiḥ . “mūle samāhṛte kretā nābhiyojyaḥ katha-
ñcana . mūlena saha vādastu nāṣṭikasya vidhīyata” iti .
tasmiṃśca vivāde yadyasvāsivikrayaniścayo bhavati
tadā tasya naṣṭāpahṛtasya gavādidravyasya yo vikrayī
vikretā tasya sakāśātsvāmī nāṣṭikaḥ svīyaṃ dravyamavā-
pnoti nṛpaścāparādhānurūpandaṇḍaṃ kretā ca mūlyamavā-
pnoti . athāsau deśāntaraṅgatastadā yojanasaṃkhyayā''na
yanārthaṃ kālodeyaḥ . “prakāśaṃ vā krayaṃ kuryyānmūlaṃ vāpi
samarpayet . mūlānayanakālaśca deyastatrādhvasaṃkhyayeti”
smaraṇāt . athāvijñātadeśatayā mūlamāhartunna śaknoti
tadā krayaṃ śodhayitvaiva śuddho bhavati . “asamāhāryamūlastu
krayameva viśodhayediti” manuvacanāt . yadā punaḥ sākṣyā
dibhirdivyena vā krayaṃ na śodhayati mūlañca na pradarśayati
tadā sa eva daṇḍabhāgbhavatīti . “anupasthāpayanmūlaṃ krayaṃ-
vāpyaviśodhayan . yathābhiyogandhanine dhanandāpyodamañca
sa” iti smaraṇāt . svaṃ labhetānyavikrītamityuktam
tallipsunā kiṃ karttavyamityata āha . “āgamenopabhogena
naṣṭambhāvyamato'nyathā . pañcabandhodamastasya rājñe tenā
vibhāvite” āgamena rikthakrayādinā upabhogena ca madī-
yamidandravyaṃ taccaivaṃ naṣṭamapahṛtaṃ vetyapi bhāvyaṃ sādhanīyantatskā-
minā . ato'nyathā tena khāminā avibhāvite pañcabandho
naṣṭadravyasya pañcamāṃśodamonāṣṭikena rājñe deyaḥ . atrai-
vāyaṃ kramaḥ . pūrvvaṃ svāmī naṣṭamātmīyaṃ sādhayettataḥ kretā-
cauryya parihārārthaṃ mūlyalābhāya ca vikretāramānayet .
athānetunna śaknoti tadātmadoṣaparihārāya krayaṃ śodhayi-
tvā dravyaṃ nāṣṭikasya samarpayediti . taskarasya pracchāda-
kampratyāha . “hṛtaṃ pranaṣṭaṃ yodravyamparahastādavāpnuyāt .
anivedya nṛpe daṇḍyaḥ sa tu ṣaṇṇavatimpaṇān” yā0 . hṛtampra
naṣṭaṃ vā caurādihastasthaṃ dravyam anenamadīyandravyamapahṛtamiti
nṛpasyānivedyaiva darpādinā yogṛhṇātyasau ṣaḍuttarānna-
vavatimpaṇāndaṇḍanīyastaskarapracchādakatvena duṣṭatvāt .
rājapuruṣānītaṃ pratyāha . “śaulkikaiḥ sthānapālairvvā
naṣṭāpahṛtamāhṛtam . arvāk saṃvatsarātsvāmī hareta
paratonṛpaḥ” yā0 . yadā tu śulkādhikāribhiḥ
sthānarakṣibhirvā naṣṭamapahṛtandravyaṃ rājapārśvaṃ pratyānītantadā-
saṃvatsarādarvāk prāptaścennāṣṭikastaddravyamavāpnuyāt . ūrddhvaṃ
punaḥ saṃvatsarādrājā gṛhṇīyāt . svapuruṣānītañca dravyaṃ
janasamūheṣūdghoṣya yāvadvatsaraṃ rājñā rakṣaṇīyam . yathāha
gotamaḥ . “pranaṣṭamasvāmikamadhigamya rājñe prabruyurvikhyāpya
saṃvatsaraṃ rājñā rakṣyamiti” yatpunarmmanunāvadhyantaramu-
ktam . pranaṣṭasvāmikaṃ dravyaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet .
arvvāka tryabdāddha cetsvāmī paratonṛpatirharet” iti .
tacchrutavṛttasampannabrāhmaṇaviṣayam . rakṣaṇanimittaṃ ṣaḍbhā-
gādigrahaṇañca tenaivoktam . “ādadītātha ṣaḍbhāga
mpranaṣṭāghigatānnṛpaḥ . daśamaṃ dvādaśaṃ vāpi satāndharmma
manusmaranniti” . tṛtīyadvitīyaprathamavatsareṣu yathākramaṃ
ṣaṣṭhādayo bhāgāveditavyāḥ . prapañcitañca tatpurastāt .
sanūktaṣaḍbhāgādigrahaṇasya dravyaviśeṣe apavādamāha .
“paṇānekaśaphe dadyāccaturaḥpañca mānuṣe . mahiṣoṣṭragavāṃ
dvau dvau, pādampādamajāvike” yā0 . ekaśaphe aśvādau prāṣṭā-
dhigate tatsvāmī rājñe rakṣaṇanimittañcaturaḥpaṇān dadyāt .
mānuṣe manuṣyajātīye dravye pañca paṇān mahiṣoṣṭragavāṃ
rakṣaṇanimittampratyekaṃ dvau dvaupaṇau, ajāvike punaḥ pratyekampā-
damprādaṃ dadyāditi sarvatrānuṣajyate . ajāvikamiti samāsa-
nirdeśe'pi pādampādamiti vīpsāvalātpratyekaṃ sambandhogamyate”
mitā0 .. prāyaścitta tattve tu caurāllābhaviṣaye viśeṣodarśito
yathā “prakāśakraye tu svāminograhaṇenāradavṛhaspatī . vaṇi-
gvīthīparigataṃ vijñātaṃ rājapuruṣaiḥ . avijñātāśrayāt
krītaṃ vikretā yadi vā mṛtaḥ . svāmī dattvārddhamūlyantu
pragṛhṇīta svakandhanam . arddhaṃ dvayorapahṛtaṃ tatra syāt vyava-
hārataḥ . avijñātakraye doṣastathā cāparipālane .
etatdvayaṃ samākhyātaṃ dravyahānikaraṃ param” iti .