astracikitsā
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 98.
astracikitsā f. (
-tsā) Surgery.
E. astra a knife, a lancet, and cikitsā healing.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 77, col. 1.
astra-cikitsā (tsā) 1. n. Surgery.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 122, col. 3.
astra—cikitsā f. surgery,
L.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 80, col. 2.
astracikitsā f. (-tsā) Surgery.
E. astra a knife, a lancet, and cikitsā
healing.
Vācaspatyam
☞
p. 566, col. 2.
astracikitsā strī astreṇa cikitsā . suśrutokte astreṇa
cikitsābhede sā ca yathā . “asmin śāstre śastrakarmma-
prādhānyācchastrakarmmaiva tāvat pūrvvamupadekṣyāmastatsambhā-
rāṃśca .. tacca śastrakarmmā'ṣṭavidham . tadyathā . chedyaṃ bhedyaṃ
lekhyaṃ vedhyameṣyamāhāryyaṃ visrāvyaṃ sīvyamiti .. ato'-
nyatamaṃ karmma cikīrṣatā vaidyena pūrvvamevopakalpayitavyāni
tadyathā yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālāvūjāmba-
voṣṭhapicuplotasūtrapatrapadṛmadhughṛtavasāpayastailatarpaṇakaṣāyālepa-
nakalkavyajanaśītoṣṇodakakaṭāhādīni parikarmmiṇastu
snigdhāḥ sthirā balavantaḥ .. tataḥ praśasteṣu tithi-
karaṇamuhūrttanakṣatreṣu dadhyakṣatānnapānaratnairagniṃ viprān
bhiṣajaścārccayitvā kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ laghu bhukta-
vantaṃ prāṅmukhamāturamupaveśya yantrayitvā pratyaṅmukho vaidyo
marmmasirāsnāyusandhyasthighamanīḥ pariharannanulīmaṃ śastraṃ
nidadhyādāpūyadarśanāt sakṛdevāpaharecchastramāśu ca .
mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ vā śastrapadamuktaṃ
tatrāyato viśālaḥ samaḥ suvibhakta iti braṇaguṇāḥ
bhavatastātra .. āyatastu viśālastu suvibhakto nirāśrayaḥ .
prāptakālakṛtaścāpi vraṇa karmmaṇi śasyate .. śauryyamā-
śukriyā śastrataikṣṇyamasvedavepathū . asaṃmohaśca vaidyasya
śastrakarmmaṇi śasyate .. ekena vā vraṇenāśudhyamānenāntarā-
buddhyāvekṣyāparān vraṇān kuryyāt . bhavati cātra ..
yato yato gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca . tatra tatra
vraṇaṃ kuryyādyathā doṣo na tiṣṭhati .. tatra bhrūgaṇḍa-
śaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantaveṣṭakakṣākukṣivaṅkṣaṇeṣu tiryyakcheda
uktaḥ . candramaṇḍalavacchedān pāṇipādeṣu kārayet .
arddhacandrākṛtīṃścāpi gude meḍheṛ ca buddhimān .. anyathā
tu sirāsnāyucchedana . datimātraṃ vedanā cirādvraṇasaṃroho
māṃsakandīprādurbhāvaśceti . mūḍhagarbhodarārśo'śmarībhaganda-
ramukharogeṣvabhuktavataḥ karmma kurvvīta . tataḥ śastra-
mavacāryya śītābhiradbhirāturamāśvāsya samantātparipīḍyā-
ṅgulyā vraṇamabhimṛjya prakṣālya kaṣāyeṇa plotenodaka-
mādāya tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāmauṣadhayuktāṃ varttiṃ praṇi-
dadhyāt . tataḥ kalkenācchādya nātisnindhāṃ nātirūkṣāṃ
ghanāṅkavalikāndattvā vastrapaṭṭena baghnīyādvedanārakṣoghnairdhūpai
rdhūpayedrakṣoghnaiśca mantrairakṣāṃ kurvīta . tatoguggulvagu-
rusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapatravyāmiśrairājyayuktai
rdhūpairdhūpayet . ājyaśeṣeṇa cāsya prāṇān samā-
labheta” . “tataḥ kṛtarakṣamāturamāgāraṃ praveśyācārikamā-
diśet . tatastṛtīye'hani vimucyaivaṃ baghnīyādvastra-
paṭṭena nacainaṃ tvaramāṇo'paredyurmmokṣayet . dvitīyadivase
parimokṣaṇādvigrathito vraṇaścirādupasaṃrohati tovraru-
jaśca bhavanti . ata ūrddhvaṃ deśakālabalādīnavekṣya kaṣā-
yālepanabandhāhārācārānvidhyāt . nacainaṃ tvaramāṇaḥ
sāntardoṣaṃ ropayet sa hyalpenāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṃ
kṛtvā bhūyo'pi vikaroti .. bhavanti cātra . tasmādanta-
rbbahiścaiva suśuddhaṃ ropayedvraṇam . rūḍhe'pyajīrṇṇavyāyāmavya-
ghāyādīn vivarjayet . harṣaṃ krodhaṃ bhayañcāpi yāvadāsthairyya
sambhavāt .. hemante śiśire caiva vasantecāpi mokṣayet .
tryahāddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsvapi ca buddhimān .. pradīptāgā-
ravacchīghraṃ tatra kuryyāt pratikriyām .. yā vedanā śastra-
nipānajātā tīvrā śarīraṃ pradunoti jantoḥ . ghṛtena sā
śāntimupaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitena .. atipātiṣu
rogeṣu necchedvidhimisaṃ bhiṣak” astrākārādi vivaraṇaṃ tatraiva
“viṃśatiḥ śastrāṇi .. tadyathā . laṇḍalāgrakarapatravṛddhi-
patranakhaśastramudrikotpalapatrakārddhadhārasūcīkuśapatrāṭīmukhaśa-
rārīmukhāntarmukhatrikūrcakuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatraka-
vaḍiśadantaśaṅkveṣaṇya iti . tatra maṇḍalāgrakarapatre
syātāṃ chedane lekhane ca . vṛddhipatranakhaśastramudrikotpala-
patrakārddhadhārāṇi chedane bhedane ca . sūcīkuśapatrāṭī-
mukhaśarārīmukhāntarmūkhatrikūrcakāni visrāvaṇe . kuṭhā
rikāvrīhimusvārāvetasapatrakāṇi vyadhane sūcī ca .
vaḍiśodantaśaṅkuścāharaṇe . eṣaṇyebaṇe ānulobhye
ca . sūcyaḥ sevane . ityaṣṭabighe karmmaṇyupayogaḥ śastrāṇāṃ
vyākhyātaḥ . teṣāmatha yathāyogagrahaṇasamāsopāyaḥ karmmasu
vakṣyate . tatra vṛddhipatraṃ vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇī-
yādbhedanānyevaṃ sarvāṇi . vṛddhipatraṃ maṇḍalāgrañca kiñci-
duttānapāṇinā lekhane vahuśo'vacāryya vṛntāgre
visrāvaṇāni . viśeṣeṇa bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ
rājñāṃ rājaputtrāṇāñca trikūrcakena visrāvayet . sala-
pracchāditavṛntamaṅguṣṭapradeśinībhyāṃ vrīhimukham . kuṭhārikā
vāmahastanyastāmitarahastamadhyamāṅgalyā'ṅguṣṭhaviṣṭabdhayābhiha-
nyāt . ārākarapatraiṣaṇyo mūle . śeṣāṇi tu
yathāyogaṃ gṛhṇīyāt . teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa
vyākhyātāḥ . tatra nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgule sūcyo vakṣyante
vaḍiśo dantaśaṅkuścānatāgre tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatra khe .
eṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī . pradeśinyagraprarvya pradaśmpramāṃṇā
mudrikā . daśāṅgulā śarārīmukhī sākarkarśoti kathyate!
śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni . tāni sugrahāṇi sulohāti
sughārāṇi surūpāṇi susamāhitamukhāgrāṇyakarālāni
ceti śastrasampat . tatra vakraṃ kuṇṭhaṃ khaṇḍaṃ kharadhāra-
matisthūlamatyalpamatidīrghamatihrasvamityaṣṭau śastradoṣāḥ .
ato viparītaguṇamādadītānyatra karapatrāttaddhi kharadhāra-
masthicchedanārtham . tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī . lekha
nānāmarddhamāsūrī . vyadhanānāṃ visrāvaṇānāñca kaiśikī .
chedanānāmarddhakaiśikīti . teṣāṃ pāyanā trividhā kṣāro-
dakataileṣu . tatra kṣārapāyitaṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu .
udakapāyitaṃ māṃsacchedanabhedanapāṭaneṣu tailapāyitaṃ sirā-
ghanasnāyucchedaneṣu . teṣāṃ niśānārthaṃ ślakṣṇaśilā māṣa-
varṇṇā . dhārāsaṃsthāpanārthaṃ śālmalīphalakamitiṃ . bhavati
cātra . yadā suniśitaṃ śastraṃ romacchedi susaṃsthitam .
sugṛhītaṃ pramāṇena tadā karmmasu yojayet .. anuśastrāṇi
tu tvaksārasphaṭikakācakuruvindajalaukāgnikṣāranakhagojī
śephālikāśākapatrakarīrabālāṅgulaya iti . śiśūnāṃ
śastrabhīrūṇāṃ śastrābhāve ca yojayet . tvaksārādi
caturvvargaṃ chedye bhedye ca buddhimān .. āhāryyacchedya-
bhedyeṣu nakhaṃ śakyeṣu yojayet . vidhiḥ pravakṣyate paścāt
kṣāravahnijalaukasām .. ye syurmukhagatā rogā netravartmagatāśca
ye . gojīsephālikāśākapratrairvvi srāvayettu tān .. eṣve-
ṣveṣaṇyalābhe tu bālāṅgulyaṅkurā hitāḥ . śastrāṇyetāni
matimān śuddhaśaikyāyasāni tu . kārayetkaraṇaiḥ prāptaṃ
karmbhāraṃ karmmakovidam .. prayogajñasya vaidyasya siddhirbhavati
nityaśaḥ . tasmātparicayaḥ kāryyaḥ śastrāṇāmāditaḥ sadā” ..