• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • astracikitsā


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 98.
    astracikitsā f. (-tsā) Surgery.

    E. astra a knife, a lancet, and cikitsā healing.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 77, col. 1.
    astra-cikitsā (tsā) 1. n. Surgery.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 122, col. 3.
    astra—cikitsā f. surgery, L.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 80, col. 2.
    astracikitsā

    f. (-tsā) Surgery.

    E. astra a knife, a lancet, and cikitsā
    healing.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 566, col. 2.
    astracikitsā strī astreṇa cikitsā . suśrutokte astreṇa
    cikitsābhede sā ca yathā . “asmin śāstre śastrakarmma-
    prādhānyācchastrakarmmaiva tāvat pūrvvamupadekṣyāmastatsambhā-
    rāṃśca .. tacca śastrakarmmā'ṣṭavidham . tadyathā . chedyaṃ bhedyaṃ
    lekhyaṃ vedhyameṣyamāhāryyaṃ visrāvyaṃ sīvyamiti .. ato'-
    nyatamaṃ karmma cikīrṣatā vaidyena pūrvvamevopakalpayitavyāni
    tadyathā yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālāvūjāmba-
    voṣṭhapicuplotasūtrapatrapadṛmadhughṛtavasāpayastailatarpaṇakaṣāyālepa-
    nakalkavyajanaśītoṣṇodakakaṭāhādīni parikarmmiṇastu
    snigdhāḥ sthirā balavantaḥ .. tataḥ praśasteṣu tithi-
    karaṇamuhūrttanakṣatreṣu dadhyakṣatānnapānaratnairagniṃ viprān
    bhiṣajaścārccayitvā kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ laghu bhukta-
    vantaṃ prāṅmukhamāturamupaveśya yantrayitvā pratyaṅmukho vaidyo
    marmmasirāsnāyusandhyasthighamanīḥ pariharannanulīmaṃ śastraṃ
    nidadhyādāpūyadarśanāt sakṛdevāpaharecchastramāśu ca .
    mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ vā śastrapadamuktaṃ
    tatrāyato viśālaḥ samaḥ suvibhakta iti braṇaguṇāḥ
    bhavatastātra .. āyatastu viśālastu suvibhakto nirāśrayaḥ .
    prāptakālakṛtaścāpi vraṇa karmmaṇi śasyate .. śauryyamā-
    śukriyā śastrataikṣṇyamasvedavepathū . asaṃmohaśca vaidyasya
    śastrakarmmaṇi śasyate .. ekena vā vraṇenāśudhyamānenāntarā-
    buddhyāvekṣyāparān vraṇān kuryyāt . bhavati cātra ..
    yato yato gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca . tatra tatra
    vraṇaṃ kuryyādyathā doṣo na tiṣṭhati .. tatra bhrūgaṇḍa-
    śaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantaveṣṭakakṣākukṣivaṅkṣaṇeṣu tiryyakcheda
    uktaḥ . candramaṇḍalavacchedān pāṇipādeṣu kārayet .
    arddhacandrākṛtīṃścāpi gude meḍheṛ ca buddhimān .. anyathā
    tu sirāsnāyucchedana . datimātraṃ vedanā cirādvraṇasaṃroho
    māṃsakandīprādurbhāvaśceti . mūḍhagarbhodarārśo'śmarībhaganda-
    ramukharogeṣvabhuktavataḥ karmma kurvvīta . tataḥ śastra-
    mavacāryya śītābhiradbhirāturamāśvāsya samantātparipīḍyā-
    ṅgulyā vraṇamabhimṛjya prakṣālya kaṣāyeṇa plotenodaka-
    mādāya tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāmauṣadhayuktāṃ varttiṃ praṇi-
    dadhyāt . tataḥ kalkenācchādya nātisnindhāṃ nātirūkṣāṃ
    ghanāṅkavalikāndattvā vastrapaṭṭena baghnīyādvedanārakṣoghnairdhūpai
    rdhūpayedrakṣoghnaiśca mantrairakṣāṃ kurvīta . tatoguggulvagu-
    rusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapatravyāmiśrairājyayuktai
    rdhūpairdhūpayet . ājyaśeṣeṇa cāsya prāṇān samā-
    labheta” . “tataḥ kṛtarakṣamāturamāgāraṃ praveśyācārikamā-
    diśet . tatastṛtīye'hani vimucyaivaṃ baghnīyādvastra-
    paṭṭena nacainaṃ tvaramāṇo'paredyurmmokṣayet . dvitīyadivase
    parimokṣaṇādvigrathito vraṇaścirādupasaṃrohati tovraru-
    jaśca bhavanti . ata ūrddhvaṃ deśakālabalādīnavekṣya kaṣā-
    yālepanabandhāhārācārānvidhyāt . nacainaṃ tvaramāṇaḥ
    sāntardoṣaṃ ropayet sa hyalpenāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṃ
    kṛtvā bhūyo'pi vikaroti .. bhavanti cātra . tasmādanta-
    rbbahiścaiva suśuddhaṃ ropayedvraṇam . rūḍhe'pyajīrṇṇavyāyāmavya-
    ghāyādīn vivarjayet . harṣaṃ krodhaṃ bhayañcāpi yāvadāsthairyya
    sambhavāt .. hemante śiśire caiva vasantecāpi mokṣayet .
    tryahāddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsvapi ca buddhimān .. pradīptāgā-
    ravacchīghraṃ tatra kuryyāt pratikriyām .. yā vedanā śastra-
    nipānajātā tīvrā śarīraṃ pradunoti jantoḥ . ghṛtena sā
    śāntimupaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitena .. atipātiṣu
    rogeṣu necchedvidhimisaṃ bhiṣak” astrākārādi vivaraṇaṃ tatraiva
    “viṃśatiḥ śastrāṇi .. tadyathā . laṇḍalāgrakarapatravṛddhi-
    patranakhaśastramudrikotpalapatrakārddhadhārasūcīkuśapatrāṭīmukhaśa-
    rārīmukhāntarmukhatrikūrcakuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatraka-
    vaḍiśadantaśaṅkveṣaṇya iti . tatra maṇḍalāgrakarapatre
    syātāṃ chedane lekhane ca . vṛddhipatranakhaśastramudrikotpala-
    patrakārddhadhārāṇi chedane bhedane ca . sūcīkuśapatrāṭī-
    mukhaśarārīmukhāntarmūkhatrikūrcakāni visrāvaṇe . kuṭhā
    rikāvrīhimusvārāvetasapatrakāṇi vyadhane sūcī ca .
    vaḍiśodantaśaṅkuścāharaṇe . eṣaṇyebaṇe ānulobhye
    ca . sūcyaḥ sevane . ityaṣṭabighe karmmaṇyupayogaḥ śastrāṇāṃ
    vyākhyātaḥ . teṣāmatha yathāyogagrahaṇasamāsopāyaḥ karmmasu
    vakṣyate . tatra vṛddhipatraṃ vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇī-
    yādbhedanānyevaṃ sarvāṇi . vṛddhipatraṃ maṇḍalāgrañca kiñci-
    duttānapāṇinā lekhane vahuśo'vacāryya vṛntāgre
    visrāvaṇāni . viśeṣeṇa bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ
    rājñāṃ rājaputtrāṇāñca trikūrcakena visrāvayet . sala-
    pracchāditavṛntamaṅguṣṭapradeśinībhyāṃ vrīhimukham . kuṭhārikā
    vāmahastanyastāmitarahastamadhyamāṅgalyā'ṅguṣṭhaviṣṭabdhayābhiha-
    nyāt . ārākarapatraiṣaṇyo mūle . śeṣāṇi tu
    yathāyogaṃ gṛhṇīyāt . teṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa
    vyākhyātāḥ . tatra nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgule sūcyo vakṣyante
    vaḍiśo dantaśaṅkuścānatāgre tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatra khe .
    eṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī . pradeśinyagraprarvya pradaśmpramāṃṇā
    mudrikā . daśāṅgulā śarārīmukhī sākarkarśoti kathyate!
    śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni . tāni sugrahāṇi sulohāti
    sughārāṇi surūpāṇi susamāhitamukhāgrāṇyakarālāni
    ceti śastrasampat . tatra vakraṃ kuṇṭhaṃ khaṇḍaṃ kharadhāra-
    matisthūlamatyalpamatidīrghamatihrasvamityaṣṭau śastradoṣāḥ .
    ato viparītaguṇamādadītānyatra karapatrāttaddhi kharadhāra-
    masthicchedanārtham . tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī . lekha
    nānāmarddhamāsūrī . vyadhanānāṃ visrāvaṇānāñca kaiśikī .
    chedanānāmarddhakaiśikīti . teṣāṃ pāyanā trividhā kṣāro-
    dakataileṣu . tatra kṣārapāyitaṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu .
    udakapāyitaṃ māṃsacchedanabhedanapāṭaneṣu tailapāyitaṃ sirā-
    ghanasnāyucchedaneṣu . teṣāṃ niśānārthaṃ ślakṣṇaśilā māṣa-
    varṇṇā . dhārāsaṃsthāpanārthaṃ śālmalīphalakamitiṃ . bhavati
    cātra . yadā suniśitaṃ śastraṃ romacchedi susaṃsthitam .
    sugṛhītaṃ pramāṇena tadā karmmasu yojayet .. anuśastrāṇi
    tu tvaksārasphaṭikakācakuruvindajalaukāgnikṣāranakhagojī
    śephālikāśākapatrakarīrabālāṅgulaya iti . śiśūnāṃ
    śastrabhīrūṇāṃ śastrābhāve ca yojayet . tvaksārādi
    caturvvargaṃ chedye bhedye ca buddhimān .. āhāryyacchedya-
    bhedyeṣu nakhaṃ śakyeṣu yojayet . vidhiḥ pravakṣyate paścāt
    kṣāravahnijalaukasām .. ye syurmukhagatā rogā netravartmagatāśca
    ye . gojīsephālikāśākapratrairvvi srāvayettu tān .. eṣve-
    ṣveṣaṇyalābhe tu bālāṅgulyaṅkurā hitāḥ . śastrāṇyetāni
    matimān śuddhaśaikyāyasāni tu . kārayetkaraṇaiḥ prāptaṃ
    karmbhāraṃ karmmakovidam .. prayogajñasya vaidyasya siddhirbhavati
    nityaśaḥ . tasmātparicayaḥ kāryyaḥ śastrāṇāmāditaḥ sadā” ..