atra grahaṇasmaraṃṇanairantaryyeṇotpattyā pravarttakatvasambha-
venāsatkhyātirnāṅgokāryyā api tu viśiṣṭasaṃsargasyākhyātiṃ-
reveti akhyātivādināmekadeśinaḥ āhuḥ .
tadapi vedāntibhiḥ nirākṛtaṃ yathā keyamakhyātirnāma kiṃ
khyātyabhāvaḥ? uta anyārthino'nyatra pravṛttihetubhūtavijñā-
nam? athāviviktānekapadārthajñānam? . ādye suṣuptāveva
sarvvajñānābhāvasattvena tatraiva bhramaḥsyāt nānyatra jāgra-
tasvapnayoḥ . dvitīye jhaṭiti bādhādālasyādiṃnā vā
yatra pravṛttirna jātā tatra bhrāntitvaṃ na syāt . tṛtīye'pya-
viviktatvapratiyogiviviktatvaṃ nāma kim bhedagrahaḥ? uta
abhedāgrahaḥ? āhosviditaretarābhāvabhedadvitvādisaṃkhyā-
viśiṣṭajñānam? nādyaḥ idamiti rajatamiti ca punaruktaśabda-
dvayahetutvena sāmānyaviśeṣayorbhedagrahe satyapi avivekāsadbhā-
vāt . na dvitīyaḥ uttarītthā bhedasya mṛhotatvādevatvatadviru-
ddhasyābhedasyāgrahe sati tadgrahaniṣedharūpasyāviviktatvasya duḥsa-
mpādatvāt . tṛtīye'pi dvitvādijñānamapekṣitaṃ kimavyāsa-
jyavṛtti utānuṣaṅgikamapi paryyāptam ādye gāmānaya
daṇḍenetyatra godaṇḍayorapi sākṣād dvitvādyapratīteravi-
vekaḥ prasajyeta . dvitīye tu purovarttirajatayorapyānuṣaṅgika
dvitvādijñānasya sadbhāvena duṣpariharaṇaṇīyatvāt . nanva-
viveko nāma asaṃsargāgrahaḥ sa ca pratīyamānayoridaṃ
rajatayoḥ saṃbhavati idaṃrajate asaṃsṛṣṭe iti pratyayādarśanāt
iti cet tadāpi kiṃ grahaṇasmaraṇayorevāsaṃsargo vivakṣitaḥ?
uta yayoḥ kayościt? āhosvit saṃsargajñānarahitayoḥ?
ādye ahaṃ manuṣya iti bhramo na syāt ubhayorapi graha-
ṇatvān . dvitīye ṣaṇḍogauḥ śuklaḥ paṭaityapi bhramaḥsyāt
asaṃsargapratītyabhāvāt . tṛtīye'pi saeva doṣaḥsyāt na hi
tatra saṃsargājñānaṃ saṃbhavati tadviṣayasyaikyābhāvāt aikyasyaṃ
ca tadviṣayatvasya pratyabhijñāyamānatvāt . yadi guṇaguṇyādi
saṃbandha eva tadviṣayayoraikyamityucyate tarhi idaṃ rajatamitya-
trāpi sādṛśyatatsambandhastadviṣayaityasyāpi vaktuṃ śakya-
tvena saṃsargapratyayodaruddharaḥ . atha tatra nedaṃ rajataṃmityasaṃsarga
tatpratyayena bādhānna saṃsargatatpratyayau sambhavataḥ . tarhi
tvanmate'pi guṇaguṇyāderitaretarābhāvajñānākhyo'saṃsarga-
pratyayo'styeveti saṃsargatatpratyayayorasambhavāt bhramatvāpatti-
stadavasthā tasmānnāsaṃsargāgraho'pyavivekaḥ .
astu tarhi prakṛte'pi saṃskārajanyaiva rajatasmṛtiriti cet
na rajatasya purovasthitatvena pratibhāsādityuktottaratvāt
na ca puro'vasthitatvamavivekakṛtamiti vaktuṃ śakyam .
avivekasya bhramaṃ pratyaprayojakatvāt . tathā hi kiṃ gṛhya
māṇayoravivekaḥ? kiṃ vā gṛhyamāṇasmaryyamāṇayoḥ? kiṃ
vā smaryyamāṇayoḥ? nādyaḥ svapnadaśāyāmātmavyatiriktasya
kasyāpyagrahaṇena dvayorgṛhyamāṇayorabhāve tadavivekasya bhrama-
prayojakaṃsyāpyabhāvena bhramābhāvaprasaṅgāt . na dvitīyaḥ
svapne gṛhyamāṇenātmanā smaryyasāṇasya nīlāderaviveke
sati ahaṃ nīlamiti pratibhāsaprasaṅgāt . tṛtīye tu parokṣa-
meva sarvvabhrāntāvavabhāseta, sarvvasyāpi smaryyamāṇatvāt
evaṃ ca sati prakṛtasya puṃro'vasthitarajatajñānasya smṛti-
tvānumāne parokṣāvabhāsitvopādhirdraṣṭavyaḥ . yāthārthyānu
mānasya cāyaṃ pratiprayogaḥ . vimatāḥ pratyayā na yathā-
rthāḥ bādhyamānatvādbhrāntivyavahāravaditi tasmāt bodhadvai-
rāśyadurāgrahaṃ parityajya tṛtīyaṃ bhrāntijñānamaṅgīkarttavyam .
anyathākhyātiriti naiyāyikādayaḥ . te hītthamurarī-
cakruḥ nanu tarhi mā bhūdakhyātiḥ astvanyathākhyātiḥ . tathā
hi deśakālāntaragataṃ hi rajataṃ śuktisaṃprayuktena doṣo
pahitenendriyeṇa śuktyātyanā gṛhyate na caivamananubhūtasyāpi
grahaṇaprasaṅgaḥ . sādṛśyāderniyākatvāditi” .
tadetadasat kiṃ jñāne'nyathātvaṃ? kiṃ vā? phale uta
vastuni? . nādyaḥ rajatākāraṃ jñānaṃ śuktimālambate iti
jñāne'nyathātvaṃ vācyam . tatra śukterālambanatvaṃ nāma kiṃ
jñānaṃ prati svākārasamarpakatvam uta jñānaprayuktavyavahāravi-
ṣayatvam nādyaḥ . rajatākāragrastaṃ jñānaṃ prati śukteḥ
svākārasamarpaṇāsambhavāt . na dvitīyaḥ vyāghrādidarśana
prayuktavyavahāraviṣayasya khaḍgakuntadhanurādervyāghrādi
jñānālambanatvaprasaṅgāt . nāpi phale'nyathātvam phalasya
sphuraṇasya bhrāntau samyagjñāne vā svarūpato vaiṣamyādarśa-
nāt . vastunyapi kathamanyathātvaṃ kiṃ śuktikāyāṃ rajata-
tādātmyaṃ kiṃvā rajatākāṃreṇa pariṇāmaḥ . ādye'pi
kiṃ śuktirajatayoratyantabhedaḥ kiṃvā bhedābhedau . nādyaḥ .
atyantabhinnayorvāstavatādātmyāsambhavāt anirvvacanīyasya
tvayā anabhyupagamāt śūnyatādātmyaṃpratītau ca guṇa-
guṇyādāvapi tatsambhavena bhrāntitvaṃ durvvāram . samavāyasya
ca prakriyāmātrasiddhasya tādātmyānatirekāt . medā-
bhedapakṣe tu ṣaṇḍogauritivadabhrāntiḥ syāt . pariṇāma-
pakṣe'pi bādhona syāt . vimataṃ rajatajñānamabādhyaṃ pariṇā-
majñānatvāt kṣīrapariṇāmadugdhajñānavat . ataḥ kṣīravadeva
śuktirna punarbādhyeta . nanu kamalamukulavikāśarūpapariṇāma-
hetoḥ sūryyatejaso'pagame punarmukulībhāvavadrajatapariṇāma-
hetordoṣasyāpagame punaḥ śuktibhāvo'stu iti cet maivaṃ vika-
sitameva mukulamāsīditivat rajatameva śuktirāsīditi
pratītyabhāvāt kathañcit tadbhāve'pi na pariṇāmapakṣo yuktaḥ
nirdoṣasyāpi rajatapratītiprasaṅgāt nacaikameva kṣīraṃ dadhi-
rūpeṇa kañcit puruṣaṃ prati pariṇatamanyaṃprati neti dṛṣṭacaraṃ
tasmānnānyathākhyātiḥ sunirūpā . jñānalakṣaṇayā deśānta-
ragatarajatabhānantu sākṣātkaromīti sākṣātkārollekhibuddhe-
ranyathānupattyā na sambhavatīti draṣṭavyam . kiñca jñānalakṣa-
ṇāyāḥ pratyāsattitve tathaiva parvvate vahnijñānasambhavenānu-
mānāderucchedaḥ syāt anuvyavasāyāttatsattvakalpane tu
prakṛte'pi sākṣātkmarānuvyavasāyasattvena tulyatvāta . ātma-
khyātiriti bauddhāḥ . tathāhi sarvvāsāṃ buddhīnāṃ viṣayamanta-
reṇāpi tadākārollekhasambhavena rajatajñānabhapi buddhirūpatayā
na viṣayāntaramapekṣate ityātmanaḥ buddhereva khyātiḥ pratibhāsaḥ
“sahopālambhaniyamādabhedonīlataddhiyoḥ . bhedaśca bhrāntivi-
jñānairdṛśyetendāvivādvayaḥ . avibhāgo'pi buddhyātmā vi-
paryyāsitadarśanaiḥ . grāhyagrāhakasaṃvittibhedavāniva lakṣyate”
iti teṣāṃ siddhāntāt . tathāca vimataṃ rajataṃ buddhirūpaṃ
cakṣurādisaṃprayogaṃ vinā'pyaparokṣitvāt sammatabuddhivat
ityanumānena rajatādestadrūpatāsiddhiḥ . te hiṃ manyante
śabdasparśarūparasagandhaviṣayāḥ sukhādiviṣayāśca ṣaḍapi pratya-
yāḥ ālambanasamanantarasahakāryyadhipatirūpān pratyayapadavā-
cyān caturohetūnapekṣyaiva utpadyante . tatra nīlāvabhāsarūpasya
cittarūpajñānasya nīlālambanavato nīlākāratā bhavati .
samanantarapratyayāt pūrvvatanajñānavāsanārūpāt bodharūpatā,
sahakāripratyayādālokāt spaṣṭatāvabhāsaḥ . cakṣurāderadhi-
patipratyayāt viṣayapratiniyama iti . tatredamucyate prakṛte na
tāvat sahakāripratyayākhyādālokāt rajatākārodayo bhavati
tasya spaṣṭatāmātrahetutvāt . nāmgadhipatipratyayākhyācca-
kṣurādeḥ sambhavati tasya viṣayaviśeṣaṃ pratyeva niyamanamātra
hetutvāt . nāpi samanantarapratyayākhyāt pūrvvajñānāt .
vijātīyaghaṭādijñānānantaraṃ vijātīyarajatabhramodayaprasa-
ṅgāt, nāpyālambanapratyayākhyādbāhyārthād bhavati . vijñānavā-
dibhista syānaṅgīkārāt . tataśca rajatādibāhyārthāsattve vijñā-
nasya kathaṃ rajatākāratāsamarpaṇam . saṃskāra sāmarthyena tatka-
lpane'pi na nistāraḥ saṃskārasya kṣaṇikasthāyitvavikalpāsaha-
tvāt . tathāhi sthāyitve siddhāntahāniḥ . kṣaṇikatve pūrvā-
nubhavottaramutpannasya tasya dvitīyakṣaṇe nāśāta rajatākārollekhasa-
maye tasyāsattvāt kathaṃ tena tadākārollekhaḥ sambhavati . kiñca
saṃskārasya vijñānātiriktatve kṣaṇikavijñānamātrasiddhānta-
hāniḥ . athānādijñānasantatau yadā kadācit pūrvvaṃ
rajatajñānamutpannaṃ tadeva saṃskāra ityaṅgīkriyate sa ca
yadyapi vijātīyānekajñānavyavahitaḥ tathāpi kadācit
sajātīyaṃ jñānāntaramutpādayatyeva yathā brīhivīja-
manekāṅkurādikāryyavyavadhone'pi kadācit sajātīyā-
ntaramutpādayati tadvat . atha na pūrvvavījāduttaravījo-
tpattiḥ kintu pūrvvavījajanyāṅkurasantānādeva tadutpattiriti
cet tarhyatrāpi pūrvvarajatajñānajanyajñānasantānaeva
saṃskāro'stu ato na siddhāntahāniḥ . evaṃ pūrvvarajatajñā-
namapi tataḥ pūrvvatararajatajñānādutpadyate tato'nādivāsanā-
prāpitaṃ rajataṃ buddhirūpameva sat bhrāntyā bahirvadavabhāsate
iti cet atrocyate vedāntibhiḥ, kiṃ tadrajatamalaukikaṃ
laukikaṃ vā alaukikatve'pi kiṃ janmarahitam uta
laukikarajatavadeva jāyate . aṃlaukikatve janmarahitatve
ca jāyamānasya jñānasya rūpaṃ na syāt . dvitīye'pi kiṃ
bāhyārthāt jāyate, uta jñānāt nādyaḥ tairbāhyārthānaṅgī-
kārāt jñānādeva tadutpādābhyupagame duṣṭakaraṇajanyajñā-
nādutpādo vācyaḥ tathā ca janakasya pūrvvasattva-
niyamena tajjanikā pratītiḥ na rajataṃ gṛhṇīyāt varttamāna
padārthasyaivākārārpakatvaniyamāt kṣaṇikayorjanyajanakayo-
rbhinnakānīnatvena rajatasyāparokṣakāle pūrvvajñānasyāsattvāt
tena grahītumaśakyatvāt atorajatāparokṣavyavahāro viluptaḥ
syāt . yadi anyena kenacit duṣṭakaraṇajanyajñānena
tadutpādastataḥ svātmakabuḍyā tadgrahaḥsyādityaṅgīkriyate
tadā'tiprasaṅgaḥ kiñca duṣṭakaraṇajanyajñānasyaiva tadutpādaṃ-
katvaṃ vācyaṃ tatra karaṇasya duṣṭatvañca arthakriyākāritāśūnyavi-
ṣayagrāhitvenaiva tathā ca asati rajate kathaṃ karaṇasya duṣṭatva
nirṇṇayaḥ . atha aduṣṭakaraṇajanyajñānaṃ tadutpādayati tadā tasya
ghaṭādivat arthakriyākāritvarūpasattvasambhavena deśāntaravartti-
rajataviṣayakādaviśeṣaḥ syāt . kiñca rajatasyānutpattau na
tasya jñānaviṣayatā jñānākārārpakatayaiva viṣayatvasya tvayā
svīkārāt anutpannasya kathaṃ jñāne svākārārpakatvaṃsambhavaḥ .
tasmādātmakhyātipakṣe rajatameva jñānena na pratīyeta .
evamakhyātyanya yākhyātyātmakhyātipakṣeṣu nirasteṣu idānīma-
satkhyātipakṣaḥ vedāntibhirabhyupagataḥ ākṣepapūrvvakaṃ pradarśyate
idaṃ rajatamiti jñānaṃ smṛtigrahaṇābhyāmanyat adhyāsa-
nāmakaṃ jñānaṃ yatra asato'nirvacanīyasya utpannasya rajatā-
rdebhānamīdṛśaṃ jñānamasatkhyātipadavedanīyamasti . nanu
jñānasya smṛtigrahaṇābhyāmanyaḥ prakāro na sambhavati iti
cenna kiṃ vilakṣaṇasāmagryanirūpaṇāt tadasambhavaḥ? uta
vilakṣaṇajñānasvarūpānirūpaṇāt? uta vilakṣaṇaviṣayā
nirūpaṇāt? nādyaḥ saṃprayogasaṃskāradoṣāṇāmeva tat-
sāmagrītayā kalpanāt na caṃdoṣasya pūrbdhaprāptakāryyānudayaṃ
pratyeva hetutvaṃ na pūrvvakāryyodayaṃ pratīti vācyaṃ kāryyānuda-
yasya tatprāgabhāvarūpatayā'nādini tatra doṣahetutvāsambha-
vāt . vātapittaśleṣmaṇāñcāpūrvvakāryyot pādakatvadarśanācca
na ca doṣasya saṃskārodbodhakatvenānyathāṃsiddhiḥ tadudbo-
dhasya tadvyāpāratvāt na hi vyāpāreṇa vyāpāriṇo'-
nyathāsiddhiriti niyamāt nahyutpatananipatane kurvvan
kuṭhāraḥ chidikriyāṃ prati aheturbhavatiṃ . nanu indriya
saṃprayogasya idantāmātre sattvāt rajatāṃśe'sattvāt idantatā-
bodhanena tasyopakṣīṇaṃtvāt evaṃ saṃskārasya smṛtimātra
janakatvaniyamena vedāntimate adhyāsātmakajñānasya smṛti-
tvānaṅgīrāt, dovasya ca svātantrepraṇa jñānahetutvasya kutrāpya-
darśanācca kathaṃ rajatāvabhāsa iti cet ucyate prathamaṃ doṣa-
sahitenendriyeṇa idantāmātraviṣayā'ntaḥkaraṇavṛttirjanyate
tatra idantāyāṃ tadgrāhakavṛttau ca caitanyamabhivyajyate
taccaitanyaniṣā śuktyavidyā ca doṣavaśātsaṃkṣubdhā bhavati
tatredamaṃgāvacchinnacaitanyasthā'vidyā doṣeṇa kṣubhitā satī
sādṛśyādyudbodhitasaṃskāravaśāt rajatākāreṇa vivarttate .
vṛttyavacchinnacaitanyasthā'vidyā tu rajatagrāhivṛttisaṃskāra
sahakṛtā vṛttirūpeṇa vivarttate . tau ca rajatatadvṛttirūpavivarttau
svādhiṣṭhānena sākṣicaitanyenāvabhāsyete ityevaṃ rajatāvabhāsaḥ
kalpyate . yadyamyantaḥkaraṇavṛttiravidyāvṛttiścetijñānadvayam
tathāpi tadviṣayau satyānṛte idaṃrajate anyonyātmakatāmāpannau
iti viṣayayoraikyāt vṛttidvayasyaikyam tataśca viṣayāvacchinnapha-
lasyāpyekatvena jñānaikyamupapadyate . evaṃ mithyājñānatadviṣaya-
yornirūpaṇena dvitīyatṛtīyavikalpau nirastau veditavyau . yadā-
pyanyatra saṃprayogasaṃskārau parasparaṃ nirapekṣo pramitismṛtyo-
rjanane samarthau dṛṣṭau tathāpi krameṇa smṛtipramityorutpattau
pravarttakatvānupattau pravṛttyanvathānupapattyā tābhyāṃ pratyabhijñāva
dekaṃ viśiṣṭaṃ mithyājñānaṃ janyate iti kalpyate yathā
naiyāyikādibhiḥ nirantarotpanneṣvapi varṇṇajñāneṣu
yaugapadyābhāvāt padārthajñānānupavattyā pūrbdhajñānajanya
saṃskārasahitamantyavarṇajñānameva padārthabuddhihetutvena kalpyate
tadvat . nanu vimataṃ jñānaṃ naikaṃ bhinnakāraṇajanyatvāt
rūparasādijñānavaditi cet na anumānapratyabhijñānayorvya-
bhicārāt ubhayorapi nānākāraṇajanyatvāt . anumānaṃ hi
vyāptijñānasaṃskāraliṅgadarśanaparāparśajanyam . pratyamijñā
ca indriyasaṃprayogasaṃskārarajanyeti sarvvairaṅkīkriyate
na ca śuktau anirvacanīyasya rajatasyotpattau tasya ca śuktau
saṃsargāt kathaṃ tasya mithyātvamasattvañca syāditi vācyam
sattātraividhyāṅgīkāreṇa tatra vyāvahārikasattāśūnyatvenaiva tasya
mithyātvasya kalpanāt . tathāhi sattvaṃ trividhaṃ pāramā-
rthikaṃ traikālābādhyatvarūpaṃ yathā brahmaṇaḥ . vyāvahārikaṃ
brahmajñānanirvarttyam yathā ākāśādeḥprātītikama adhiṣṭhā-
najñānanivarttyaṃ yathā śuktirajatādeḥ . na ca mithyātvakalpanaṃ
mānahīnam” “atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate” iti
śruteḥ mithyavātra rajatamabhāditi rajatatajajñānayormithyā-
tvapratyabhijñānasya ca mānatvāt . ato matāntaravata vedāntamate
nānubhavavirodhonirmūlatvaṃ vā . akhyātipakṣe aparokṣāva-
bhāsinaḥ smaryyamāṇatvaṃ virudhyate . jñānahayapakṣe rajatasya
pārokṣyaṃ smṛtau smaraṇābhimānamoṣādikama, anyathākhyātau
rajataṃsya āparokṣyānubhavabirodhaḥ ātmakhyātipakṣe viṣayā-
bhāvenāparokṣābabhāsavirodhaḥ” . pamevavivaraṇasārāṃśaḥ .
śuktirajatādi jñāntataṣṭāntenajñānanivarttyatayā sarvveṣāṃ
ghaṭapāṭādijñānānāmasatkhyātitvaṃ tadviṣayāṇāṃ vastu-
to'sattvāt asattve'pi sattvena vyavahāryyatāmātramiti
śuktijatādibhyo ghaṭādīnāṃ viśeṣaḥ iti adhyā-
sakharūpamithyājñānamākṣipya tat samarthayatā ca bhāṣyakṛ-
tā tathaiva vyavasthāpitam” yathā “yuṣmadasmat pratyagocarayorvi-
ṣayaviṣayiṇostamaḥprakāśavadviruddhasvabhāvayoritaretarabhāvānupa-
pattau siddhāyāṃ taddharmmāṇāmapi sutarāmitaretaramāvānu-
ṣapattirityato'smatpratyayagocare viṣayiṇi cidātmake yuṣmat-
pratyayagocarasya viṣayasya taddharmmāṇāñcādhyāsastadviparyyayeṇa
viṣayiṇastaddharmmāṇāñca viṣaye'dhyāsomithyeti bhavituṃ
yuktam . tathāpyanyonyasminnanyonyātmakatāmanyonyadharmmāṃ
ścādhyasyetaretarāvivekeṇātyantaviviktayordharmmadharmmiṇo rmithyā-
'jñānanimittaḥ satyānṛte mithunīkṛtyāhamidaṃ mameda-
miti naisargiko'yaṃ lokavyavahāraḥ .. āha ko'yama-
dhyāsonāmeti ucyate smṛtirūpaḥ paratra pūrvvadṛṣṭāvabhāsaḥ .
taṃ kecidanyatrānyadharmmādhyāsa iti vadanti . kecittu
yatra yadadhyāsastadvivekāgrahaṇanibandhano bhrama iti .
anyetu yatra yadadhyāsastasyaiva viparītadharmmatvakalpanāmā
cakṣate iti sarvathāpi tu anyasyānyadharmmāvabhāsatāṃ na vya-
bhicarati . tathā ca loke'nubhavaḥ śuktikā hi rajatavadava-
bhāsate ekaścandraḥ sa dvitīyavaditi . kathaṃ punaḥ pratyagātmanya
viṣaye'dhyāso viṣayadharmmāṇām? . sarvvī hi puro'vasthite
viṣaye viṣayāntaramadhyasyati . yuṣmatpratyayāpetasya ca pratya-
gātmano'viṣayatvaṃ bravīṣi . ucyate . na tāvadayamekānte-
nāviṣayaḥ asmatpratyayaviṣayatvāt aparokṣatvācca pratyagātma
prasiddheḥ . nacāyamastiviyamaḥ puro'vasthita eva viṣaye viṣa-
yāntaramadhyasitavyamiti apratyakṣe'pi hyākāśe bālāstala-
malinatādyadhyasyanti . evamaviruddhaḥ pratyagātmanya'nya'nātmā-
dhyāsaḥ . tametamevaṃlakṣaṇamadhyāsaṃ paṇḍitā avidyeti
manyante . tadviveke ca vastusvarūpāvadhāraṇaṃ vidyāmāhuḥ .
tatraivaṃ sati yatra yadadhyāsastatkṛtena doṣeṇa guṇeṇa vā
aṇumātreṇāpi sa na saṃbadhyate . tametamavidyākhyamātmā'nā-
tmanoritaretarādhyāsaṃ puraskṛtya sarvve pramāṇaprameyavyavahārā
laukikā vaidikāśca pravṛttāḥ sarvāṇi ca śāstrāṇi vidhi-
pratiṣedhamokṣaparāṇi . kathaṃ punaravidyāvadviṣayāṇi pratya-
kṣādīni pramāṇāni? śāstrāṇi ceti . ucyate . dehendri-
yādiṣvahaṃmamābhimānahīnasya pramātṛtvānupapattau pramāṇa
pravṛttyanupapatteḥ . nahīndriyāṇyanupādāya pratyakṣādivyava-
hāraḥ saṃbhavati . nacādhiṣṭhānamantareṇa indriyādivyāpāraḥ
saṃbhavati . nacānadhyastātmabhāvena dehena kaścit vyāpriyate .
na caitasmin sarvvasminnasatyasaṅgasyātmanaḥ pramātṛtvamupapa-
dyate . na ca pramātṛtvamantareṇa pramāṇapravṛttirasti . tasmā-
davidyāvadviṣayāṇyeva pratyakṣādīni pramāṇāni śāstrāṇi
ceti” . caturthasūtrabhāṣye ca jagatovyāvahārikatve anya-
dīyamataṃ saṃvāditam yathā “gauṇamithyātmano'sattve putra-
dehādibādhanāt . sadbrahmātmāhamityeva bodhe kāryyaṃ kathaṃ
bhavet?” ityākṣipya . “anveṣṭavyātmavijñānāt prāk pramātṛ-
tvamātmanaḥ . anviṣṭaḥ syāt pramātaiva pāṣmadoṣādiva-
rjjitaḥ . dehātmapratyayo yadvat pramāṇatvena kalpitaḥ .
laukikaṃ tadvadevedaṃ pramāṇaṃ tvā''tma'niścayāt” yathā ca
laukikakyavahāryyapadārthānāṃ pārasārthikasattvābhāve'pi
tatsattvamaṅgīkṛtya sarve vyavahārāḥ teṣāṃ ca vyavahāri-
kasattvavattvam tathā prapañcena samarthitaṃ khaṇḍanakṛtā khaṇḍana
khaṇḍayādye . yathā “atha kathāyāṃ vādinoniyamametādṛśaṃ
manyante pramāṇādayaḥ sarvvatantrasiddhāntatayā siddhāḥ padārthāḥ
santīti kathakābhyāmabhyupeyam . tadapare na kṣamante .
tathāhi pramāṇādīnāṃ sattvaṃ yadabhyupeyaṃ kathakena, tat kasya
hetoḥ? kiṃ tadanabhyupagacchadbhyāṃ vādiprativādibhyāṃ tadabhyu-
gamasāhityaniyatasya tasya pravartta yitumaśakyatvāt, uta
kathakābhyāṃ pravartta nīyavāgvyavahāraṃ prati hetubhāvāt, uta
lokasiddhatvāt, atha vā tadanabhyupagamasya tattvanirṇayavija-
yātiprasañjakatvāt . na tāvadādyaḥ tadanabhyupagacchato'pi cā-
rvvākamādhyamikādervāgviṣayavistarāṇāṃ pratīyamānatvāt
tasyaiva vā aniṣpattau bhavatastannirāsaprayāsānupapatteḥ . so-
yamapūrvvaḥ pramāṇādisattvānabhyupagamātmā vākstambhanamantro
bhavatābhyūhito nūnaṃ, yasya prabhāvādbhagavatā suraguruṇā lo-
kāyatasūtrāṇi na praṇītāni, tathāgatena vā madhyamāgamā
nopadiṣṭāḥ bhagavatpādena vā vādarāyaṇīyeṣu sūtreṣu bhāṣyaṃ
nābhāṣi . pramāṇādyanabhyupagame'pi pravarttantāṃ tanmate vāco-
bhaṅgyaḥ tāstu sādhanavādhanakṣamā na bhavanti tāvateti brūma-
iti cenna pramāṇādyanabhyupagamya pravarttitatvaṃ tadīyasādhanabā-
dhanākṣamatāyāṃ na niyāmakaṃ kintu sadvacanābhāsalakṣaṇayo-
gitvamityavaśyābhyupeyaṃ bhavatā, yenābhyupagamyāpi pramāṇādīni
pravarttitāḥ matāntarānu sāribhirvyavahārā abhyupagatapramā-
ṇādisattvairmmatāntaravyavahārānusāribhiraparaistathābhūtā iti
kathyante . yadi tvasmadvacasi sadvacanābhāsalakṣaṇa na bhavān
darśayitumīṣṭe tadā anabhyupagamya pramāṇādi bhavatāpra-
varttito'yaṃ vyavahāraiti śatakṛtvastvayocyamāne'pi nāsmā-
kamādaraḥ . anyathābhyupagamya pramāṇādīni bhavatā pravartti-
to'yaṃ vyavahāra ityetāvatā bhavadīyo vyavahārābhāsa itya-
smābhirapi vaktuṃ śakyataeva . nanu yadi pramāṇādīni
na santi vyavahāraeva dharmmī kathaṃ siddhyet dūṣaṇādivyava-
sthā vā kathaṃ syāt sarvvavidhiniṣedhānāṃ pramāṇādhīna-
tvāt . maivam . na brūmovayaṃ na santi pramāṇādīnīti,
svīkṛtya kathārabhyeti . kinnāma santi na santi vā pramā-
ṇādīnītyasyāṃ cintāyāmudāsīnairyathā svīkṛtya tāni bha-
vatā vyavahriyate tathā vyavahāribhireva kathā pravarttyatā-
miti . anyayā na santi pramāṇādīnīti matamammākamā-
ropya yadidambhavatā dūṣaṇamuktaṃ tadapi na vaktuṃ śakyaṃ
kīdṛśīṃ maryyādāmālambya pravarttitāyāṃ kathāyāṃ dūṣaṇa-
muktaṃ kiṃ pramāṇādīnāṃ sattvamabhyu pragamyobhābhyāṃ vādibhyāṃ
pravarttitāyāṃ kathāyām utāsattvamabhyupetya athaikena sattva-
mapareṇa cāsattvamaṅgīkṛtya . na tāvadādyaḥ abhyupagata pramā-
ṇādisattvaṃ prati tādṛkparyyanuyogānavakāśāt . dvitīye tu svato-
'pyāpatteḥ na tṛtīyaḥ tathaiva kathāntarasya prasakteḥ ubhayābhyu
pagamānurodhitvācca kathāniyamasya . anyathā svābhiprāyamā-
lambya tenāpi tadvacasi yatkiñcidvāgātmani dūṣaṇe'bhihite
kasya jayo vyavatiṣṭhatām pramāṇādyabhyupagantureva yāvanniyama-
bharayantraṇā mahatī syāt . tasmāt pramāṇādisattvāsattvā-
bhyupagamaudāsīnyena vyavahāraniyame samayaṃ vaddhvā kathāyāṃ
pravarttitāyāṃ bhavatedaṃ dūṣaṇamuktaṃ yuktameva tathā sati syāt .
yo'yaṃ bhavān svābhiprāyamapi nāvadhārayituṃ śakto'tidū-
ratastasmin parābhisandhānāvadhāraṇapratyāśā . atha vādī-
kṛtya durvaitaṇḍikaṃ tasmin bādho'bhidhīyata ityeva neṣyate
śiṣyādayastu tasya kathānadhikāraṃ jñāpyante ataeva bhāṣya-
kāraḥ “saprayojanamanuyukto yadi pratipadyata” ityāhasma na tu
pratipadyasa iti . maivam śiṣyādīn pratyapi cārvvākā-
derdoṣo'yamityevābhidhātavyam . kathañca tathā syāt tasya
kathāpraveśāpraveśayostadvādhākṣamatvātkathāyāmeva hi nigrahaḥ .
nāpi dvitīyaḥ tathāhi syādapyevaṃ yadi kathakapravartta nīya-
vāgvyavahāraṃ prati pramāṇādīnāṃ hetutā tatsattvānabhyupa-
game nivartteta nacaivaṃ sambhavati tathā sati tatsattvānabhyupa-
gantṝṇāṃ vāgvyavahārasvarūpameva na niṣpadyeta hetvanupapatteḥ .
uktavāyamartho yanmādhyamikādivāgvyavahārāṇāṃ svarūpāpa-
lāpo na śakyata iti . atha manyase kathakavāgvyavahāraṃ
prati hetutvāt pramāṇādīnāṃ sattvaṃ sattvāccābhyupagamaḥ
yatsattadabhyupagamyataiti sthiteriti . maivam . kayāpi niya-
masthityā pravṛttāyāṃ kathāyāṃ kathakavāgvyavahāraṃ prati hetu-
tvāt pramāṇādīnāṃ sattvaṃ sattvāccābhyupagamo bhavatā prasādhyaḥ .
kathanātpūrvvaṃ tattattvāvadhāraṇaṃ vā paraparājayaṃ vā abhi-
laṣadbhyāṃ kathakābhyāṃ yāvatā vinā tadabhilaṣitaṃ na paryya-
vasyati tāvadanuroddhavyam tacca vyavahāraniyamasyānubandhādeva
dvābhyāmapi tābhyāṃ sambhāvyataiti vyavahāraniyamasamayameva
badhnītaḥ saca pramāṇena tarkeṇa ca vyavaharttavyovādinā
prativādināpi kathāṅgatattvajñānaviparyyayaliṅgapratijñāhā-
nyādyanyatamaṃnigrahasthānaṃ tasya darśanīyam tadvyutpādane
prathamasya bhaṅgovyavaharttavyo'nyathā dvitīyasyaiva . tādṛśetarau ca
jetṛtayā vyavaharttavyau prāmāṇikapakṣastāttvikatayā vyavaharttavya
ityādirūpaḥ . ataevaṃ vyavahāraniyamabandhe'pi heturvaktavyaḥ
tathā ca so'pi hetuḥ kathāyāṃ pravṛttāyāmabhidhātuṃ yuktaitipra-
māṇasattvābhyupagamahetvabhidhānavat pratyavasthānamanavakāśam .
dvābhyāmapi vādibhyāṃ vicārapravṛttyābhilaṣyamāṇatattvavyavasthā-
jayamūlatvena vyavahāraniyamasya svecchayaiva parigṛhītatvāt
nacaivaṃ pramāṇānupajñasvecchāmātragṛhītamūlatvānmūlāpari-
śuddhisambhavena sarvvavicāravicāryyatatphalaviplavāpattiḥ syāt .
avidyāvidyamānānādipāramparyyāyātasya lokavyutpattigṛ-
hītasaṃvādasya ca tasyānyathābhāvāsambhāvyatālakṣaṇasvataḥsi-
ddhiśuddhatvāt . naca pramāṇādīnāṃ sattāpītthameva tābhyāmaṅgī-
karttumucitā . tādṛśavyavahāraniyamamātreṇaiva kathāpravṛttyupa-
patteḥ pramāṇādisattāmabhyupetyāpi tathā vyavahāraniyama-
vyatiriktakathāpravṛttiṃ vinā tattvanirṇyasya jayasya vābhi-
laṣitasya kathakayoviparyyavasānāt . nāpi tṛtīyaḥ loka-
vyavahāro hi prāmāṇikavyavahāro vā syāt pāmarādisā-
dhāraṇavyavahāro vā . nādyaḥ . vicārapravṛttimantareṇa tasya
durnnirūpatvāt tadarthameva ca pūrvvaṃ niyamasya gaveṣaṇāt .
nāpi dvitīyaḥ śarīrātmatādīnāmapi tathā sati bhavatā
svīkarttavyatāpātāt . paścāttadvicārabādhyatayā nābhyupeya-
taiti cet tarhi pramāṇādayo'pi yadi vicārabādhyā bhavi-
ṣyanti tadā nābhyupeyā eva anyathā tūpagantavyā iti
lokavyahārasiddhatayā sattvamabhyupagamyata iti tāvanna
bhavati . nāpi caturthaḥ yādṛśobhavatā pramāṇādīnyabhyupagamya
vyavahāraniyamaḥ kathāyāmālambyate . tasyaiva pramāṇādi-
sattvāsattvānusaraṇodāsīnairasmābhirapyavalambanāt . tasya
yadi māṃ prati phalātiprasañjakatvaṃ tadā tvāṃ pratyapi samānaḥ
prasaṅgaḥ . syādetanniyatavāgvyavahārakriyāsamayabandhena kathāṃ
pravartta yatāpi vyavahārasattābhyupagantavyā nahi sattāmana-
bhyupagamya vyavahārakriyābhidhātuṃ śakyā . kriyā hi
niṣpādanā asataḥ sadrūpatāprāpaṇamiti yāvat pramāṇairvyava-
harttavyamiti niyamabandhane pramāṇānāṃ kāraṇabhāvo niyataḥ
tadbhāvaśca niyatapūrvvasattārūpaṃ kāraṇatvam pramāṇānāmanā-
dāya na paryyavasyet . dūṣaṇānāñcāstitvena bhaṅgāvadhāraṇa-
niyamabandhane sādhanāṅgānāṃ vyāptyādīnāṃ sattvena tadviṣayasya
tattvarūpatāvyavahāraniyamanādau ca kaṇṭhotthameva tasya tasya
sattvamaṅgīkṛtamiti riktamidamucyate pramāṇādīnāṃ sattā-
manabhyupagamya kathārambhāḥ śakyanta iti . maivam . ebhi-
rapi bādhakaiḥ kathāyāmārabdhāyāmevābhimatasya prasādhanīyatve
pūrvvoktabādhāyāmanistārāt . na ca vyavahāraniyamasya
svecchākṛtasyaiva pramāṇādisattāsvīkāraparyyavasāyitayā
nāyaṃ doṣaḥ syāt . yataḥ sattājñānasya tatrāṅgatvaṃ
na tu sattāyāḥ . tatra kiṃ sattāvagamamātrātsa-
ttābhyupagamyeti manyase abādhitāttadavagamādvā .
na tāvadādyaḥ marumarīcikādau jalarūpatāsadbhāvābhyupa-
gamaprasaṅgāt . dvitīye'pi kiṃvādiprativādimadhyasthamātrasya
tasyāpi kiṃ kathākālamātraeva bādhitatvāvagamābhāvāt .
athavā kasyacidapi kālāntare'pi ca bādhitatvabodhavirahāt .
nādyaḥ atiprasaṅgāt puruṣatrayāvagatasya ekakṣaṇāvagatasya ca pu-
ruṣāntareṇa tenāpi kṣaṇāntare bahulaṃ bādhyatādarśanāditi .
nacāsāvartho'sannapi dvitrādipuruṣamātrapūrvvajātatatpratītyanu-
rodhādvādhadarśane satyapi tathaiva sannityabhyupagamyate . tasmād-
dvitīyaḥ pakṣaḥ pariśiṣyate yatra sarvvaprakāreṇa bādhitatvaṃ
nāsti tatsadityabhyupagantavyam . taditthaṃ yadi nāma vādi-
ghrativādimadhyasthamātrasya dūṣaṇādisattāvagamaḥ kathākāla-
mātre tairabādhyamānaḥ kathāṅgatvenābhyupeyate kimāyātaṃ
sarvvaprakārābādhitatattatsattāvagamāyattatattatsattvābhyupagamaka-
thānaṅgatāṅgīkārasya . katipayapratipattṛkatiṣayakālatathātvā-
vagamādeva ca prāyeṇa laukikavyavahāraḥ pratoyate tādṛśa-
ścāyaṃ sattvāvagamaḥ kathāṅgametattaducyate vyavahārikīṃ pramā
ṇādisattāmādāya vicārārambha iti . tasmādyādṛgvyavahāra
niyamaḥ kṛtaḥ tanmaryyādānena nollaṅghiteti . yadvādivāg-
vyavahāre madhyasthāvagamaḥ sa vijayate yasya ca vacasi naivaṃ
tasyāvagamastasya parājayaḥ . yatra vādyuktanigrahasattvāvagamaḥ
sa nigṛhītaḥ taditarastu na tathetyādiniyama eva kathāra-
mbhāya grāhyaḥ . anena niyamena vyavaharttavyamityasya hyaya-
martho'nena niyamenoktamanena neti madhyasthāvagamasya viṣayī
bhavitavyamiti . naca vācyamantatastadavagamasyāpi sattābhyu-
peyeti . tasyāpi sattācintāyāṃ tatsattāvagamāntarasyaiva
śaraṇatvāt . nacaivamanavasthā tadanusaraṇāvaśyambhāvānaṅgī-
kārāt . evaṃ tricaturajñānajanmanonādhikamatiriti
nyāyāt . nacāntimāsattve pūrvvapūbbapravāhāsattvāpatti
stathācāvagamamādāyāpi na nistāra iti vācyam .
astvevaṃ hi tathāpi tricaturajñānakakṣāgaveṣaṇamātraviśrā-
ntena vicāreṇa tataḥparamananusaraṇaramaṇīyenaiva samayaṃ baddhvā
kathāyā mithaḥsampratipattyā pravarttanāt . anyathā pramāṇā-
disattābhyupagame'pi jñānānavasthāyāduṣpariharatvāt . naca
vācyaṃ matpakṣe svarūpasatā jñānena vyavahārasya caritārthayitu”
śakyatvāt na jñānasya paramparānusaraṇamucitaṃ natvevaṃ tvatpakṣe
jñānasvarūpasattāṅgīkāraprasaṅgāditi . svarūpasattāmādāyāpi
pariharato'navasthāprasaṅgasya svaprakāśaprastāve vaktavyatvāt .
yathā tvatpakṣe svarūpasadaviśeṣe'pi jñānasvarūpasattaiva paraṃ
vyavahāropapādikā na ghaṭādisattā . evamevāsattā'viśeṣe'pi
jñānamevāsadvyavahāropapādakaṃ nānyat . asaccopapādakañceti
vyāhatamiti cenna sadupapādakamiti kuto na vyāhatam .
nahi sadupapādakamasacca neti kvacidāvayoḥ siddham . nanu
tadasattā'viśeṣāttatkāryyasyānyadāpi prasaṅgaḥ, na kāryyasyā-
dyasattākṣaṇa ivānyadāpi sāmagrīsattvāviśeṣāttavāpi kiṃ
nānyadā kāryyajanma . atha na mama tadānīntanaṃ sāmagrī-
sattvaṃ tadātanasya kāryyajanmano niyāmakaṃ kintu tataḥ prāk
sāmagrīsattvaṃ tathādarśanāt . tarhi mamāpi kālāntarasthamapi
tadasattvaṃ tadātanakāryyajanmanoniyāmakaṃ tathādarśanādeva .
mama tadavyavahitottaratvaṃ tadā kāryyajanmaniyāmakamiti
cet na samasamayatvādāgantukatvāccāviśeṣeṇa niyamyaniyā-
makavyavasthānupapatteḥ tasmādanyadāsthāyā eva sāmagyrāstadā
kāryyaniyamo'bhyupeyaḥ tathādarśanādityeva mantavyam . tathā
ca samaḥ samādhiḥ . tathāpi kāryyajanmakālasya koviśeṣaḥ .
kāryyajanmaiva . anyathā yadviśeṣāntaraṃ tadapi viśeṣāntara-
vataḥ kālasya syāditi aparyyavasānameva paryyavasyet . tathāpi
tatkālasyānugataṃ kiṃ rūpamiti cainna rūpāntaravatopi kiṃ
rūpamityapi paryyanuyogasyānuvṛtteḥ . kiñca
“antarbhāvitasattvañcetkāraṇaṃ tadasattataḥ .
nāntarbhāvitasattvañcetkāraṇaṃ tada sattataḥ .”
tathāhyantarbhūtasatve yadi kāraṇatvaṃ tadā sva-
viśiṣṭe svavṛttirasataḥ svāśrayatvamāpādayati . viśiṣṭa-
syārthāntaratve'pi ca svasmin svavṛttivyatireka-
vat svaviśiṣṭe svavṛttivyatireke niyamadarśanāt
na saiva sattā tasminniti anyasyāstasyāviśiṣṭavṛttya-
bhyupagame tāmasanniveśya kāraṇatvamabhyupagantuḥ sarvvathaiva
kāraṇamasatparyyavasyati . aparāparasattāniveśane vā paryya-
vasānameva . na ca sattābhedānantyamastyevetyapi pādapra-
sārikā nistārāya, sattābhede hi sadbuddhivyavahārānugamana-
nibandhanalaṅghinaḥ prathamāpi sattā na syāditi . sattvavṛddhi-
miṣṭavato mūlamapi te naṣṭamiti kaṣṭataram . na ca svarūpa-
sattopagamāya svasti bhinnānapyanugatabuddhyādyādhānapade'-
bhiṣiñcatā tvayā jātimātrāya jalāñjalirvitīryeta . mā-
bhūdanugatiḥ svarūpasattvasyeti ca vadan tadgarbhiṇīṃ kāraṇatāṃ
kathamanugamayitāsīti . kiñca svarūpasattvaṃ svarūpāt gha-
ṭādyātmano nādhikamasatopi svarūpaṃ svarūpameva na hya-
man ghaṭādirna ghaṭādiḥ tathā sati ghaṭādirnetyapi na
syāt asato'ghaṭāditvāt . atha sadapi sattāmanantarbhāvya
kāraṇaṃ tadānīmasadapi tatathāstu sattāsattayoḥ kāraṇa
koṭyapraveśāviśeṣāt . atha na sattā kāraṇakoṭiniviṣṭā
kintu kāraṇatvaṃ sattvaṃ niyatapūrvvasattāṃ hi kāraṇatāmma-
nyaiti manyase, tarhi matpakṣe saiva kāraṇatāstu tarhi kāra-
ṇasattāmabhyupagatavānasīti ghaṭṭakuṭyāṃ prabhātamiti cenna bhā-
vānavabodhāt sattāmasatīmabhyupagacchatāpi sattā mayābhyu
pagataiva . anyayā kāsāvasatīti tvamapi kiṃ sattāntatsa-
ttāmantarbhāvya kāraṇatvamicchasi . natvevaṃ pūrvvavat kvāpi
sattātyāgo vā anavasthāyāṃ paryyavasānaṃ syāt . asattā'
viśeṣāt kāraṇaniyamaḥ kathaṃ syāditi cenna sattāviśeṣe'pi
tulyatvāt . sattve'styanvayādyanuvidhānaṃ tasya tajjātīyasya
vā tvatpakṣe tvasattvāviśeṣāt vyatirekaḥ paraṃ so'pyaniyato
yadā kāraṇābhāvastadā kāryyābhāvāvaśyambhāvānabhyupagamāt
nityāsataḥ kāraṇasyāsattvaeva kadācitkāryyotpādāt .
anvayastu na kadācidapīti cenna tulyatvāt anvayo
nāstītyabhyupagacchatāpi anvayopagamāt anvayasyāpi sa-
ttāntarbhāvane kathitadoṣāpatteḥ . etena
“āśāmodakatṛprā ye ye copārjjitamodakāḥ .
rasavīryyavipākādi teṣāṃ tulyaṃ prasajyate” ..
ityasyāpi bādhakatvamāśāmodakāyate . sattānta-
rbhāvānantarbhāvābhyāṃ pratyādeśāt āśāmodakādināpi ca
rusavīryyavipākādijananāt . tadasatkathaṃ kāryyaṃ syāditi
cenna sattāmantarbhāvya kāryyatvopagame kāraṇavatkāryyopi u-
ktadoṣasyānantarbhāve vā 'viśeṣasya pūrvvavadāvṛtteḥ tasmāt .
“pūrvva sambandhaniyame hetutve tulyaeva nau .”
“hetutattvabahirbhūtasattvāsattvakathā vṛthā .”
āstāṃ prativandigrahagrahaḥ kathaṃ punarasataḥ kāraṇatvamavaseyaṃ
prāksattvaniyamasya viśeṣasyānabhyupagamāt asattvasya
cāviśeṣāditi cenna idamasmānniyataṃ prāksaditibuddhyā-
viśeṣāt . bhrāntyaivaṃbuddhigocare'tiprasaṅga iti cenna
yādṛśyā hi dhiyā tricaturakakṣābāghānavarodhaviśrāntayā
vastusattvaniścayaste, tādṛśyeva viṣayīkṛtasya mamāpi kāra-
ṇatāniścayaḥ . kevalantataḥ parāsvapi kakṣāsu bādhāt
pūrvvapūrvvabhrāntisambhavena na tāvatā sattvāvaghāraṇaṃ vayaṃ
manyāmaha iti viśeṣaḥ . paradarśanasiddhāntasya bhūrikakṣā-
dhāvino'pi tataḥ parakakṣābādhyamānatvenātathābhāvopagamāt
anyathaikadarśanapariśeṣaḥ syāt . etena sattvāviśeṣāt
kathaṃ kasyacit pakṣasya tricaturakakṣādhāvitvamāstāmi-
tyapi nirastam . anevaṃbuddhiviṣayatādaśāyāṃ koviśeṣa iti
cet yadā kadāpi tādṛśabuddhiviṣayataiva . anyathā
kathaya kathamanyadā tādṛśabuddhiviṣayatayā anyadā sattvaṃ
syāt . tadā sattvamanyadāsthena gṛhyata iti cet anyakāli-
kameva tarhitattadātanakāraṇatvopayogīti samānam tadetat
saṃvittisattvamiti gīyate asatī sā na viśeṣikā satī
sāneṣṭetyabhisandhānena dvaitāpatteri saṃvittirapi satī na veti
pṛcchan prativaktavyaḥ jñānaṃ tāvadvyavahāropapādakatayā dvābhyāma-
pyanumataṃ tasyāpi jijñāsāyāṃ tricaturakakṣāviśrāntagveṣaṇasya
yadi sattopapannā bhaviṣyati tadā sattā, tenedamupapāditambha-
viṣyati . athāsattā tasya paryyavasyati tadā asattaiva teneda
mupapādyata iti svīkarttavyaṃ bhramaviṣayeṇeva bhrame viśiṣṭa-
tāvyavahāraḥ . avicāryyaiva tāvattasya sadasattvaṃ vicāra
ārabdhavyaḥ . anyathā prathamameva matikardda me kathārambhaṇamaśa-
kyamāpadyeta . svīkṛtañca bhavatāpi bhaviṣyadādiviṣaye vijñāne
viśiṣṭavyavahāranidānatvamasato viṣayasya, kāraṇaśakteśca
viśeṣakamasadeva kāryyam . na ca kālāntarasambandhinī sattā
tasyā ekatrānyatra nānyadāpīti vaidhamyametayorapīti
vaktavyam viśiṣṭavyavahārapravṛttisamaye dvayorapyasattā'viśeṣāt
prayojanānupayukte kāle tasya svarūpato'vasthānaṃ pāṭaccaralu-
ṇṭhite veśmani yāmikajāgaraṇavṛttāntamanuharati tathāpi
kālāntarasthityā ghaṭādikaṃ svarūpato viśeṣaṇataśca
vyavacchinnaṃ, tadvijñānena svabhāvabalāt svaviśeṣaṇatvenopādī-
yate . natvevamatyantāsadbhavitumarhati tasya svarūpato
viśeṣaṇataśca vyavacchinnatayānaṅgīkārāt kutra svabhāvato-
vijñānaṃ sambandhi nirucyate na . uktamatra asato'pi tadeva rūpaṃ
tasya niyatasva rūpasyaiva niyataviśeṣaṇasyaivāsattvādanyathāti-
prasaṅgāt bhrāntiviṣayeṇa dattottaratvāccetyalamativistareṇa” .
khaṇḍanakhaṇḍakhādyam .