• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • asatkhyāti


    Vācaspatyam

    ☞ p. 531, col. 1.
    asatkhyāti strī asataḥ sattvaśūnyasyānirvacanīyasya khyāti
    rjñānam . anirvvanīyasya rajataprapañcāderjñāne . yathā śukti-
    kāyāṃ rajatamanirvacanīyamutpadyamānamiva pratīyate evaṃ brahmaṇi
    jagat anirvacīyatayotpannamiva khyāyate iti hi vedāntināṃ
    matam . asti hi sarvalokeṣu prasiddham idaṃ rajatamityādijñānaṃ
    tacca pravarttakatayā sarvairabhyupagamyate . tatra catasrovidhāḥ
    akhyātiḥ anyayākhyātiḥ ātmakhyātiḥ asatkhyātiśceti
    vivaraṇe sthitam . tatrākhyātivādināmayamāśayaḥ . idaṃ rajata-
    mityādo cakṣurādyasannikarṣāt pāriśeṣyāt rajataṃ smaryyate na
    tu jñāyate iti tasya smaraṇasyākhyātitvamiti . tadetanna samyak
    rajatasya pratyakṣatvenānubhūyamānatvāt smaryyamāṇasyāpravarttaka-
    tvācca nacedamaṃśasyaiva pratyakṣatvaṃ na rajatasyeti vācyam yathā
    satyarajatasthaleṣu idaṃ rajatam ayaṃ ghaṭa ityādiṣu itaretara
    saṃsṛṣṭau sāmānyaviśeṣau aparokṣatayā'nubhūyete atrāpi
    tathānubhavāt . atha sāmānyaviśeṣayornairantaryyeṇa pratibhāsāt
    tathā vyavahāro na tu saṃsargajñānarūpaviśiṣṭajñānasambhavā-
    diti vācyam satyasthalādīṣannyūnatāyā adarśanāt . atha
    purovarttini rajatasaṃsargābhāva eva nyūnateti cenna purovarttini
    rajatasattvāsattvayorevāvayorvivādāt tadabhāvasya nyūnatvā
    sādhakatvāt . kiñca puroṃvarttini rajatasaṃsargābhāvaḥ kathaṃ
    niścīyate kiṃ tadgocarajñānābhāvāt? kiṃ vā nedaṃ
    rajatamiti bādhajñānāt? nādyaḥ tadgocarajñānājñānayore-
    vāvayorvivādāt arthābhāvena jñānābhāvaniścaye'nyonyā-
    śrayāt . tasmādaparokṣajñānodayādeva purovarttini rajata
    sattāṅgīkāryyā . na ca arthasattāniścayādhīnaḥ jñānasattā-
    niścaya iti kalpanāt prakṛte cārthāsattvāt na jñānasattva-
    miti vācyam arthasattāniścayasyāpi niścayāntarādhīna-
    tayā'navasthāprasaṅgāt . tasmāt saṃvinniścayaḥ svagrāhakasā-
    magrīprayojyatayā svataeva . tadadhīnastu arthasattāni-
    ścayaḥ . nāpi dviṃtīyaḥ rajatamiti uttarajñānavirodhi-
    jñānasattve nedaṃ rajatamiti jñānānudayena tena bādhā-
    yogāt . kiñca idaṃ rajatamityatra yathā idamākāraraja
    tākārayoravivekastvayā kalpyate tathā nedaṃ rajatamityatrāpi
    tayoraviveka eva kalpyatāṃ na tu viśiṣṭasaṃsargasaṃvidityapi
    asmābhirvaktuṃ śakyate . atha viśiṣṭajñānarsyava saṃvādipra-
    vṛttijanakatvamiva viśiṣṭaniṣedhabodhasyaiva nivarttakatvamiti
    niṣedhasya viśiṣṭasaṃsargiviṣayakatvamiti cenna praṃvṛttinivṛ-
    ttimātraṃ pratyeva saṃsargatadabhāvagrahasya hetutayaivopapattau
    saṃvādivisaṃvāditvayoḥ tatra praveśe gauravāt kiñca pravṛtteḥ saṃ-
    vāditvamapi vastusattvāsattvanibandhanam . tacca satyāsatyayo-
    rubhayatrāpyasti . na ca purovarttini rajatābhāvaḥ sarvasammataḥ .
    śuktikāyāṃ yathāvabhāsamevāsatyarajatasya śuktijñānena
    nirasanayogyasyaivāsmābhiḥ svīkārāt . iyāṃstu bhedaḥ
    tatra mithyārajaṃtābhyupagame'pi nedaṃ rajatamiti traikālika
    rajataniṣedhaḥ paramārthikarajataviṣayatvānna viruvyate .
    nacāprasaktanighedhānupapattiḥ . mithyābhūte'pi rajate paramārtha
    rajatārthināṃ pravṛttidarśanena paramārtharajatasya sāmānyopā-
    dhinā rajatatvena prasiddhisambhavāt anyathā bhūtalādau ghaṭādi
    niṣedho'pi aprasaktaniṣedhaḥ syāt tatra ghaṭādisattve tadamā-
    vovyāhatyeta . tadasattve tu aṃprasaktaniṣedhaḥ syāt . tataśca deśa
    sāmānyopādhinā kālasāmānyopādhinā vā yathā ghaṭādi
    prasaktirnatu tatkālikabhūtalatvādinā tathā paramārtharajatasya
    prasaktirbhaviṣyati . evañca uttarakāle nāstryatra
    rajatamiti pratyakṣaṃ satyarajataviṣayam mithyaiva rajatapa-
    bhāditi pratyayaśca mithyārajataviṣayaityubhayamapyupapadyate .
    etena rajatāparokṣyaṃ viśiṣṭasaṃsargajñānaṃ vināpyaparokṣa
    śuktijñānāvivekādupapadyate ityapi parāṃstam . vivekajñāna-
    kāle'pyetāvantaṃ kālaṃ rajatamanenāviviktamityeva vivekasyaiva
    parāmarśaprasaṅgāt etāvantaṃ kālamidaṃ rajatamityabhāditi
    pratyabhijñāyā anupapatteśca . ataśca purovarttini
    asadrajatamutpadyate ityaṅgīkāryyam . anyathā śuktijñānāt
    rajate pravṛṃttau atiprasaṅgaḥ syāt samānaviṣayaka-
    jñānasyaiva pravarttakatvāt tataśca na smaryyamāṇamidaṃ
    rajataṃ kintu smaryyamāṇasadṛśameva tadaṅgīkriyate . tat-
    sādṛśyañca pūrvvānubhavasāpekṣajñānagamyatvena . nahyananubhūta-
    rajatasya puruṣasya rajatabhramobhavati . jñānarūpādhyāsasya
    tu saṃskārajanyatvena smṛtisādṛśyamiti bhedaḥ .
    aya jñānasva pramāṇasmṛtirdvaividhyaniyamena adhyāsasya bādhi-
    taviṣayakatvāt pariśeṣāt saṃskāramātrajanyajñānatvācca
    smṛtitvamevāstu . na ca smṛtitve atisādṛśyācchuktyantara-
    meva kuto na smaryyate iti vācyaṃ kartṛ gatarāgādidoṣāṇā-
    mapi tannimittatvāt śuktyantare tadabhāvāt evaṃ taireva doṣaiḥ
    smaraṇābhimānasya pramuṣitatvānnaṃ rajatasmaraṇe'pi tattāṃśa ulli-
    khyate navā smarāmītyanuvyavasāyaḥ tathā taireva viśeṣāvabhāsasya
    pratirodhānna śuktigrahaṇe'pi tadīyanīlapṛṣṭhādiviśeṣagrahaḥ .
    tathā ca idamaṃśe grahaṇaṃ rajatāṃśe smaraṇamubhayātmakamapi
    jñānamaviviktatayā pravarttakamiti tādṛśagrahaṇasmaraṇābhyāṃ
    rajatārthī purovarttini pravarttate iti cenna grahaṇasmaraṇe
    kiṃ dve api pravarttake āhosvidekaikam ādye'pi kiṃ
    saṃbhūya pravarttake! krameṇa, vā nādyaḥ smṛtigrahaṇayoḥ yugapa-
    dudayāsambhavāt . kramaviśiṣṭayordvayoḥ pravarttakatvamapi na
    yuktam pūrvvajñānasya uttarajñānena vyavadhānāt pravṛttihetu-
    tvānupapatteḥ idamiti rajatamiti ca viśṛṅkhalayorapi
    jñānayoḥ pravarttakatvāpatteśca . nāpyekaikasya pravarttakatvaṃ vyava-
    hārasya viśiṣṭaviṣayakatayā viśiṣṭapravṛttaye viśiṣṭa
    saṃsargagrahasyaiva hetutāyāḥ svīkāryyatvāditiṃ .

    atra grahaṇasmaraṃṇanairantaryyeṇotpattyā pravarttakatvasambha-
    venāsatkhyātirnāṅgokāryyā api tu viśiṣṭasaṃsargasyākhyātiṃ-
    reveti akhyātivādināmekadeśinaḥ āhuḥ .

    tadapi vedāntibhiḥ nirākṛtaṃ yathā keyamakhyātirnāma kiṃ
    khyātyabhāvaḥ? uta anyārthino'nyatra pravṛttihetubhūtavijñā-
    nam? athāviviktānekapadārthajñānam? . ādye suṣuptāveva
    sarvvajñānābhāvasattvena tatraiva bhramaḥsyāt nānyatra jāgra-
    tasvapnayoḥ . dvitīye jhaṭiti bādhādālasyādiṃnā vā
    yatra pravṛttirna jātā tatra bhrāntitvaṃ na syāt . tṛtīye'pya-
    viviktatvapratiyogiviviktatvaṃ nāma kim bhedagrahaḥ? uta
    abhedāgrahaḥ? āhosviditaretarābhāvabhedadvitvādisaṃkhyā-
    viśiṣṭajñānam? nādyaḥ idamiti rajatamiti ca punaruktaśabda-
    dvayahetutvena sāmānyaviśeṣayorbhedagrahe satyapi avivekāsadbhā-
    vāt . na dvitīyaḥ uttarītthā bhedasya mṛhotatvādevatvatadviru-
    ddhasyābhedasyāgrahe sati tadgrahaniṣedharūpasyāviviktatvasya duḥsa-
    mpādatvāt . tṛtīye'pi dvitvādijñānamapekṣitaṃ kimavyāsa-
    jyavṛtti utānuṣaṅgikamapi paryyāptam ādye gāmānaya
    daṇḍenetyatra godaṇḍayorapi sākṣād dvitvādyapratīteravi-
    vekaḥ prasajyeta . dvitīye tu purovarttirajatayorapyānuṣaṅgika
    dvitvādijñānasya sadbhāvena duṣpariharaṇaṇīyatvāt . nanva-
    viveko nāma asaṃsargāgrahaḥ sa ca pratīyamānayoridaṃ
    rajatayoḥ saṃbhavati idaṃrajate asaṃsṛṣṭe iti pratyayādarśanāt
    iti cet tadāpi kiṃ grahaṇasmaraṇayorevāsaṃsargo vivakṣitaḥ?
    uta yayoḥ kayościt? āhosvit saṃsargajñānarahitayoḥ?
    ādye ahaṃ manuṣya iti bhramo na syāt ubhayorapi graha-
    ṇatvān . dvitīye ṣaṇḍogauḥ śuklaḥ paṭaityapi bhramaḥsyāt
    asaṃsargapratītyabhāvāt . tṛtīye'pi saeva doṣaḥsyāt na hi
    tatra saṃsargājñānaṃ saṃbhavati tadviṣayasyaikyābhāvāt aikyasyaṃ
    ca tadviṣayatvasya pratyabhijñāyamānatvāt . yadi guṇaguṇyādi
    saṃbandha eva tadviṣayayoraikyamityucyate tarhi idaṃ rajatamitya-
    trāpi sādṛśyatatsambandhastadviṣayaityasyāpi vaktuṃ śakya-
    tvena saṃsargapratyayodaruddharaḥ . atha tatra nedaṃ rajataṃmityasaṃsarga
    tatpratyayena bādhānna saṃsargatatpratyayau sambhavataḥ . tarhi
    tvanmate'pi guṇaguṇyāderitaretarābhāvajñānākhyo'saṃsarga-
    pratyayo'styeveti saṃsargatatpratyayayorasambhavāt bhramatvāpatti-
    stadavasthā tasmānnāsaṃsargāgraho'pyavivekaḥ .

    astu tarhi prakṛte'pi saṃskārajanyaiva rajatasmṛtiriti cet
    na rajatasya purovasthitatvena pratibhāsādityuktottaratvāt
    na ca puro'vasthitatvamavivekakṛtamiti vaktuṃ śakyam .
    avivekasya bhramaṃ pratyaprayojakatvāt . tathā hi kiṃ gṛhya
    māṇayoravivekaḥ? kiṃ vā gṛhyamāṇasmaryyamāṇayoḥ? kiṃ
    vā smaryyamāṇayoḥ? nādyaḥ svapnadaśāyāmātmavyatiriktasya
    kasyāpyagrahaṇena dvayorgṛhyamāṇayorabhāve tadavivekasya bhrama-
    prayojakaṃsyāpyabhāvena bhramābhāvaprasaṅgāt . na dvitīyaḥ
    svapne gṛhyamāṇenātmanā smaryyasāṇasya nīlāderaviveke
    sati ahaṃ nīlamiti pratibhāsaprasaṅgāt . tṛtīye tu parokṣa-
    meva sarvvabhrāntāvavabhāseta, sarvvasyāpi smaryyamāṇatvāt
    evaṃ ca sati prakṛtasya puṃro'vasthitarajatajñānasya smṛti-
    tvānumāne parokṣāvabhāsitvopādhirdraṣṭavyaḥ . yāthārthyānu
    mānasya cāyaṃ pratiprayogaḥ . vimatāḥ pratyayā na yathā-
    rthāḥ bādhyamānatvādbhrāntivyavahāravaditi tasmāt bodhadvai-
    rāśyadurāgrahaṃ parityajya tṛtīyaṃ bhrāntijñānamaṅgīkarttavyam .

    anyathākhyātiriti naiyāyikādayaḥ . te hītthamurarī-
    cakruḥ nanu tarhi mā bhūdakhyātiḥ astvanyathākhyātiḥ . tathā
    hi deśakālāntaragataṃ hi rajataṃ śuktisaṃprayuktena doṣo
    pahitenendriyeṇa śuktyātyanā gṛhyate na caivamananubhūtasyāpi
    grahaṇaprasaṅgaḥ . sādṛśyāderniyākatvāditi” .
    tadetadasat kiṃ jñāne'nyathātvaṃ? kiṃ vā? phale uta
    vastuni? . nādyaḥ rajatākāraṃ jñānaṃ śuktimālambate iti
    jñāne'nyathātvaṃ vācyam . tatra śukterālambanatvaṃ nāma kiṃ
    jñānaṃ prati svākārasamarpakatvam uta jñānaprayuktavyavahāravi-
    ṣayatvam nādyaḥ . rajatākāragrastaṃ jñānaṃ prati śukteḥ
    svākārasamarpaṇāsambhavāt . na dvitīyaḥ vyāghrādidarśana
    prayuktavyavahāraviṣayasya khaḍgakuntadhanurādervyāghrādi
    jñānālambanatvaprasaṅgāt . nāpi phale'nyathātvam phalasya
    sphuraṇasya bhrāntau samyagjñāne vā svarūpato vaiṣamyādarśa-
    nāt . vastunyapi kathamanyathātvaṃ kiṃ śuktikāyāṃ rajata-
    tādātmyaṃ kiṃvā rajatākāṃreṇa pariṇāmaḥ . ādye'pi
    kiṃ śuktirajatayoratyantabhedaḥ kiṃvā bhedābhedau . nādyaḥ .
    atyantabhinnayorvāstavatādātmyāsambhavāt anirvvacanīyasya
    tvayā anabhyupagamāt śūnyatādātmyaṃpratītau ca guṇa-
    guṇyādāvapi tatsambhavena bhrāntitvaṃ durvvāram . samavāyasya
    ca prakriyāmātrasiddhasya tādātmyānatirekāt . medā-
    bhedapakṣe tu ṣaṇḍogauritivadabhrāntiḥ syāt . pariṇāma-
    pakṣe'pi bādhona syāt . vimataṃ rajatajñānamabādhyaṃ pariṇā-
    majñānatvāt kṣīrapariṇāmadugdhajñānavat . ataḥ kṣīravadeva
    śuktirna punarbādhyeta . nanu kamalamukulavikāśarūpapariṇāma-
    hetoḥ sūryyatejaso'pagame punarmukulībhāvavadrajatapariṇāma-
    hetordoṣasyāpagame punaḥ śuktibhāvo'stu iti cet maivaṃ vika-
    sitameva mukulamāsīditivat rajatameva śuktirāsīditi
    pratītyabhāvāt kathañcit tadbhāve'pi na pariṇāmapakṣo yuktaḥ
    nirdoṣasyāpi rajatapratītiprasaṅgāt nacaikameva kṣīraṃ dadhi-
    rūpeṇa kañcit puruṣaṃ prati pariṇatamanyaṃprati neti dṛṣṭacaraṃ
    tasmānnānyathākhyātiḥ sunirūpā . jñānalakṣaṇayā deśānta-
    ragatarajatabhānantu sākṣātkaromīti sākṣātkārollekhibuddhe-
    ranyathānupattyā na sambhavatīti draṣṭavyam . kiñca jñānalakṣa-
    ṇāyāḥ pratyāsattitve tathaiva parvvate vahnijñānasambhavenānu-
    mānāderucchedaḥ syāt anuvyavasāyāttatsattvakalpane tu
    prakṛte'pi sākṣātkmarānuvyavasāyasattvena tulyatvāta . ātma-
    khyātiriti bauddhāḥ . tathāhi sarvvāsāṃ buddhīnāṃ viṣayamanta-
    reṇāpi tadākārollekhasambhavena rajatajñānabhapi buddhirūpatayā
    na viṣayāntaramapekṣate ityātmanaḥ buddhereva khyātiḥ pratibhāsaḥ
    “sahopālambhaniyamādabhedonīlataddhiyoḥ . bhedaśca bhrāntivi-
    jñānairdṛśyetendāvivādvayaḥ . avibhāgo'pi buddhyātmā vi-
    paryyāsitadarśanaiḥ . grāhyagrāhakasaṃvittibhedavāniva lakṣyate”
    iti teṣāṃ siddhāntāt . tathāca vimataṃ rajataṃ buddhirūpaṃ
    cakṣurādisaṃprayogaṃ vinā'pyaparokṣitvāt sammatabuddhivat
    ityanumānena rajatādestadrūpatāsiddhiḥ . te hiṃ manyante
    śabdasparśarūparasagandhaviṣayāḥ sukhādiviṣayāśca ṣaḍapi pratya-
    yāḥ ālambanasamanantarasahakāryyadhipatirūpān pratyayapadavā-
    cyān caturohetūnapekṣyaiva utpadyante . tatra nīlāvabhāsarūpasya
    cittarūpajñānasya nīlālambanavato nīlākāratā bhavati .
    samanantarapratyayāt pūrvvatanajñānavāsanārūpāt bodharūpatā,
    sahakāripratyayādālokāt spaṣṭatāvabhāsaḥ . cakṣurāderadhi-
    patipratyayāt viṣayapratiniyama iti . tatredamucyate prakṛte na
    tāvat sahakāripratyayākhyādālokāt rajatākārodayo bhavati
    tasya spaṣṭatāmātrahetutvāt . nāmgadhipatipratyayākhyācca-
    kṣurādeḥ sambhavati tasya viṣayaviśeṣaṃ pratyeva niyamanamātra
    hetutvāt . nāpi samanantarapratyayākhyāt pūrvvajñānāt .
    vijātīyaghaṭādijñānānantaraṃ vijātīyarajatabhramodayaprasa-
    ṅgāt, nāpyālambanapratyayākhyādbāhyārthād bhavati . vijñānavā-
    dibhista syānaṅgīkārāt . tataśca rajatādibāhyārthāsattve vijñā-
    nasya kathaṃ rajatākāratāsamarpaṇam . saṃskāra sāmarthyena tatka-
    lpane'pi na nistāraḥ saṃskārasya kṣaṇikasthāyitvavikalpāsaha-
    tvāt . tathāhi sthāyitve siddhāntahāniḥ . kṣaṇikatve pūrvā-
    nubhavottaramutpannasya tasya dvitīyakṣaṇe nāśāta rajatākārollekhasa-
    maye tasyāsattvāt kathaṃ tena tadākārollekhaḥ sambhavati . kiñca
    saṃskārasya vijñānātiriktatve kṣaṇikavijñānamātrasiddhānta-
    hāniḥ . athānādijñānasantatau yadā kadācit pūrvvaṃ
    rajatajñānamutpannaṃ tadeva saṃskāra ityaṅgīkriyate sa ca
    yadyapi vijātīyānekajñānavyavahitaḥ tathāpi kadācit
    sajātīyaṃ jñānāntaramutpādayatyeva yathā brīhivīja-
    manekāṅkurādikāryyavyavadhone'pi kadācit sajātīyā-
    ntaramutpādayati tadvat . atha na pūrvvavījāduttaravījo-
    tpattiḥ kintu pūrvvavījajanyāṅkurasantānādeva tadutpattiriti
    cet tarhyatrāpi pūrvvarajatajñānajanyajñānasantānaeva
    saṃskāro'stu ato na siddhāntahāniḥ . evaṃ pūrvvarajatajñā-
    namapi tataḥ pūrvvatararajatajñānādutpadyate tato'nādivāsanā-
    prāpitaṃ rajataṃ buddhirūpameva sat bhrāntyā bahirvadavabhāsate
    iti cet atrocyate vedāntibhiḥ, kiṃ tadrajatamalaukikaṃ
    laukikaṃ vā alaukikatve'pi kiṃ janmarahitam uta
    laukikarajatavadeva jāyate . aṃlaukikatve janmarahitatve
    ca jāyamānasya jñānasya rūpaṃ na syāt . dvitīye'pi kiṃ
    bāhyārthāt jāyate, uta jñānāt nādyaḥ tairbāhyārthānaṅgī-
    kārāt jñānādeva tadutpādābhyupagame duṣṭakaraṇajanyajñā-
    nādutpādo vācyaḥ tathā ca janakasya pūrvvasattva-
    niyamena tajjanikā pratītiḥ na rajataṃ gṛhṇīyāt varttamāna
    padārthasyaivākārārpakatvaniyamāt kṣaṇikayorjanyajanakayo-
    rbhinnakānīnatvena rajatasyāparokṣakāle pūrvvajñānasyāsattvāt
    tena grahītumaśakyatvāt atorajatāparokṣavyavahāro viluptaḥ
    syāt . yadi anyena kenacit duṣṭakaraṇajanyajñānena
    tadutpādastataḥ svātmakabuḍyā tadgrahaḥsyādityaṅgīkriyate
    tadā'tiprasaṅgaḥ kiñca duṣṭakaraṇajanyajñānasyaiva tadutpādaṃ-
    katvaṃ vācyaṃ tatra karaṇasya duṣṭatvañca arthakriyākāritāśūnyavi-
    ṣayagrāhitvenaiva tathā ca asati rajate kathaṃ karaṇasya duṣṭatva
    nirṇṇayaḥ . atha aduṣṭakaraṇajanyajñānaṃ tadutpādayati tadā tasya
    ghaṭādivat arthakriyākāritvarūpasattvasambhavena deśāntaravartti-
    rajataviṣayakādaviśeṣaḥ syāt . kiñca rajatasyānutpattau na
    tasya jñānaviṣayatā jñānākārārpakatayaiva viṣayatvasya tvayā
    svīkārāt anutpannasya kathaṃ jñāne svākārārpakatvaṃsambhavaḥ .
    tasmādātmakhyātipakṣe rajatameva jñānena na pratīyeta .

    evamakhyātyanya yākhyātyātmakhyātipakṣeṣu nirasteṣu idānīma-
    satkhyātipakṣaḥ vedāntibhirabhyupagataḥ ākṣepapūrvvakaṃ pradarśyate
    idaṃ rajatamiti jñānaṃ smṛtigrahaṇābhyāmanyat adhyāsa-
    nāmakaṃ jñānaṃ yatra asato'nirvacanīyasya utpannasya rajatā-
    rdebhānamīdṛśaṃ jñānamasatkhyātipadavedanīyamasti . nanu
    jñānasya smṛtigrahaṇābhyāmanyaḥ prakāro na sambhavati iti
    cenna kiṃ vilakṣaṇasāmagryanirūpaṇāt tadasambhavaḥ? uta
    vilakṣaṇajñānasvarūpānirūpaṇāt? uta vilakṣaṇaviṣayā
    nirūpaṇāt? nādyaḥ saṃprayogasaṃskāradoṣāṇāmeva tat-
    sāmagrītayā kalpanāt na caṃdoṣasya pūrbdhaprāptakāryyānudayaṃ
    pratyeva hetutvaṃ na pūrvvakāryyodayaṃ pratīti vācyaṃ kāryyānuda-
    yasya tatprāgabhāvarūpatayā'nādini tatra doṣahetutvāsambha-
    vāt . vātapittaśleṣmaṇāñcāpūrvvakāryyot pādakatvadarśanācca
    na ca doṣasya saṃskārodbodhakatvenānyathāṃsiddhiḥ tadudbo-
    dhasya tadvyāpāratvāt na hi vyāpāreṇa vyāpāriṇo'-
    nyathāsiddhiriti niyamāt nahyutpatananipatane kurvvan
    kuṭhāraḥ chidikriyāṃ prati aheturbhavatiṃ . nanu indriya
    saṃprayogasya idantāmātre sattvāt rajatāṃśe'sattvāt idantatā-
    bodhanena tasyopakṣīṇaṃtvāt evaṃ saṃskārasya smṛtimātra
    janakatvaniyamena vedāntimate adhyāsātmakajñānasya smṛti-
    tvānaṅgīrāt, dovasya ca svātantrepraṇa jñānahetutvasya kutrāpya-
    darśanācca kathaṃ rajatāvabhāsa iti cet ucyate prathamaṃ doṣa-
    sahitenendriyeṇa idantāmātraviṣayā'ntaḥkaraṇavṛttirjanyate
    tatra idantāyāṃ tadgrāhakavṛttau ca caitanyamabhivyajyate
    taccaitanyaniṣā śuktyavidyā ca doṣavaśātsaṃkṣubdhā bhavati
    tatredamaṃgāvacchinnacaitanyasthā'vidyā doṣeṇa kṣubhitā satī
    sādṛśyādyudbodhitasaṃskāravaśāt rajatākāreṇa vivarttate .
    vṛttyavacchinnacaitanyasthā'vidyā tu rajatagrāhivṛttisaṃskāra
    sahakṛtā vṛttirūpeṇa vivarttate . tau ca rajatatadvṛttirūpavivarttau
    svādhiṣṭhānena sākṣicaitanyenāvabhāsyete ityevaṃ rajatāvabhāsaḥ
    kalpyate . yadyamyantaḥkaraṇavṛttiravidyāvṛttiścetijñānadvayam
    tathāpi tadviṣayau satyānṛte idaṃrajate anyonyātmakatāmāpannau
    iti viṣayayoraikyāt vṛttidvayasyaikyam tataśca viṣayāvacchinnapha-
    lasyāpyekatvena jñānaikyamupapadyate . evaṃ mithyājñānatadviṣaya-
    yornirūpaṇena dvitīyatṛtīyavikalpau nirastau veditavyau . yadā-
    pyanyatra saṃprayogasaṃskārau parasparaṃ nirapekṣo pramitismṛtyo-
    rjanane samarthau dṛṣṭau tathāpi krameṇa smṛtipramityorutpattau
    pravarttakatvānupattau pravṛttyanvathānupapattyā tābhyāṃ pratyabhijñāva
    dekaṃ viśiṣṭaṃ mithyājñānaṃ janyate iti kalpyate yathā
    naiyāyikādibhiḥ nirantarotpanneṣvapi varṇṇajñāneṣu
    yaugapadyābhāvāt padārthajñānānupavattyā pūrbdhajñānajanya
    saṃskārasahitamantyavarṇajñānameva padārthabuddhihetutvena kalpyate
    tadvat . nanu vimataṃ jñānaṃ naikaṃ bhinnakāraṇajanyatvāt
    rūparasādijñānavaditi cet na anumānapratyabhijñānayorvya-
    bhicārāt ubhayorapi nānākāraṇajanyatvāt . anumānaṃ hi
    vyāptijñānasaṃskāraliṅgadarśanaparāparśajanyam . pratyamijñā
    ca indriyasaṃprayogasaṃskārarajanyeti sarvvairaṅkīkriyate
    na ca śuktau anirvacanīyasya rajatasyotpattau tasya ca śuktau
    saṃsargāt kathaṃ tasya mithyātvamasattvañca syāditi vācyam
    sattātraividhyāṅgīkāreṇa tatra vyāvahārikasattāśūnyatvenaiva tasya
    mithyātvasya kalpanāt . tathāhi sattvaṃ trividhaṃ pāramā-
    rthikaṃ traikālābādhyatvarūpaṃ yathā brahmaṇaḥ . vyāvahārikaṃ
    brahmajñānanirvarttyam yathā ākāśādeḥprātītikama adhiṣṭhā-
    najñānanivarttyaṃ yathā śuktirajatādeḥ . na ca mithyātvakalpanaṃ
    mānahīnam” “atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate” iti
    śruteḥ mithyavātra rajatamabhāditi rajatatajajñānayormithyā-
    tvapratyabhijñānasya ca mānatvāt . ato matāntaravata vedāntamate
    nānubhavavirodhonirmūlatvaṃ vā . akhyātipakṣe aparokṣāva-
    bhāsinaḥ smaryyamāṇatvaṃ virudhyate . jñānahayapakṣe rajatasya
    pārokṣyaṃ smṛtau smaraṇābhimānamoṣādikama, anyathākhyātau
    rajataṃsya āparokṣyānubhavabirodhaḥ ātmakhyātipakṣe viṣayā-
    bhāvenāparokṣābabhāsavirodhaḥ” . pamevavivaraṇasārāṃśaḥ .

    śuktirajatādi jñāntataṣṭāntenajñānanivarttyatayā sarvveṣāṃ
    ghaṭapāṭādijñānānāmasatkhyātitvaṃ tadviṣayāṇāṃ vastu-
    to'sattvāt asattve'pi sattvena vyavahāryyatāmātramiti
    śuktijatādibhyo ghaṭādīnāṃ viśeṣaḥ iti adhyā-
    sakharūpamithyājñānamākṣipya tat samarthayatā ca bhāṣyakṛ-
    tā tathaiva vyavasthāpitam” yathā “yuṣmadasmat pratyagocarayorvi-
    ṣayaviṣayiṇostamaḥprakāśavadviruddhasvabhāvayoritaretarabhāvānupa-
    pattau siddhāyāṃ taddharmmāṇāmapi sutarāmitaretaramāvānu-
    ṣapattirityato'smatpratyayagocare viṣayiṇi cidātmake yuṣmat-
    pratyayagocarasya viṣayasya taddharmmāṇāñcādhyāsastadviparyyayeṇa
    viṣayiṇastaddharmmāṇāñca viṣaye'dhyāsomithyeti bhavituṃ
    yuktam . tathāpyanyonyasminnanyonyātmakatāmanyonyadharmmāṃ
    ścādhyasyetaretarāvivekeṇātyantaviviktayordharmmadharmmiṇo rmithyā-
    'jñānanimittaḥ satyānṛte mithunīkṛtyāhamidaṃ mameda-
    miti naisargiko'yaṃ lokavyavahāraḥ .. āha ko'yama-
    dhyāsonāmeti ucyate smṛtirūpaḥ paratra pūrvvadṛṣṭāvabhāsaḥ .
    taṃ kecidanyatrānyadharmmādhyāsa iti vadanti . kecittu
    yatra yadadhyāsastadvivekāgrahaṇanibandhano bhrama iti .
    anyetu yatra yadadhyāsastasyaiva viparītadharmmatvakalpanāmā
    cakṣate iti sarvathāpi tu anyasyānyadharmmāvabhāsatāṃ na vya-
    bhicarati . tathā ca loke'nubhavaḥ śuktikā hi rajatavadava-
    bhāsate ekaścandraḥ sa dvitīyavaditi . kathaṃ punaḥ pratyagātmanya
    viṣaye'dhyāso viṣayadharmmāṇām? . sarvvī hi puro'vasthite
    viṣaye viṣayāntaramadhyasyati . yuṣmatpratyayāpetasya ca pratya-
    gātmano'viṣayatvaṃ bravīṣi . ucyate . na tāvadayamekānte-
    nāviṣayaḥ asmatpratyayaviṣayatvāt aparokṣatvācca pratyagātma
    prasiddheḥ . nacāyamastiviyamaḥ puro'vasthita eva viṣaye viṣa-
    yāntaramadhyasitavyamiti apratyakṣe'pi hyākāśe bālāstala-
    malinatādyadhyasyanti . evamaviruddhaḥ pratyagātmanya'nya'nātmā-
    dhyāsaḥ . tametamevaṃlakṣaṇamadhyāsaṃ paṇḍitā avidyeti
    manyante . tadviveke ca vastusvarūpāvadhāraṇaṃ vidyāmāhuḥ .
    tatraivaṃ sati yatra yadadhyāsastatkṛtena doṣeṇa guṇeṇa vā
    aṇumātreṇāpi sa na saṃbadhyate . tametamavidyākhyamātmā'nā-
    tmanoritaretarādhyāsaṃ puraskṛtya sarvve pramāṇaprameyavyavahārā
    laukikā vaidikāśca pravṛttāḥ sarvāṇi ca śāstrāṇi vidhi-
    pratiṣedhamokṣaparāṇi . kathaṃ punaravidyāvadviṣayāṇi pratya-
    kṣādīni pramāṇāni? śāstrāṇi ceti . ucyate . dehendri-
    yādiṣvahaṃmamābhimānahīnasya pramātṛtvānupapattau pramāṇa
    pravṛttyanupapatteḥ . nahīndriyāṇyanupādāya pratyakṣādivyava-
    hāraḥ saṃbhavati . nacādhiṣṭhānamantareṇa indriyādivyāpāraḥ
    saṃbhavati . nacānadhyastātmabhāvena dehena kaścit vyāpriyate .
    na caitasmin sarvvasminnasatyasaṅgasyātmanaḥ pramātṛtvamupapa-
    dyate . na ca pramātṛtvamantareṇa pramāṇapravṛttirasti . tasmā-
    davidyāvadviṣayāṇyeva pratyakṣādīni pramāṇāni śāstrāṇi
    ceti” . caturthasūtrabhāṣye ca jagatovyāvahārikatve anya-
    dīyamataṃ saṃvāditam yathā “gauṇamithyātmano'sattve putra-
    dehādibādhanāt . sadbrahmātmāhamityeva bodhe kāryyaṃ kathaṃ
    bhavet?” ityākṣipya . “anveṣṭavyātmavijñānāt prāk pramātṛ-
    tvamātmanaḥ . anviṣṭaḥ syāt pramātaiva pāṣmadoṣādiva-
    rjjitaḥ . dehātmapratyayo yadvat pramāṇatvena kalpitaḥ .
    laukikaṃ tadvadevedaṃ pramāṇaṃ tvā''tma'niścayāt” yathā ca
    laukikakyavahāryyapadārthānāṃ pārasārthikasattvābhāve'pi
    tatsattvamaṅgīkṛtya sarve vyavahārāḥ teṣāṃ ca vyavahāri-
    kasattvavattvam tathā prapañcena samarthitaṃ khaṇḍanakṛtā khaṇḍana
    khaṇḍayādye . yathā “atha kathāyāṃ vādinoniyamametādṛśaṃ
    manyante pramāṇādayaḥ sarvvatantrasiddhāntatayā siddhāḥ padārthāḥ
    santīti kathakābhyāmabhyupeyam . tadapare na kṣamante .
    tathāhi pramāṇādīnāṃ sattvaṃ yadabhyupeyaṃ kathakena, tat kasya
    hetoḥ? kiṃ tadanabhyupagacchadbhyāṃ vādiprativādibhyāṃ tadabhyu-
    gamasāhityaniyatasya tasya pravartta yitumaśakyatvāt, uta
    kathakābhyāṃ pravartta nīyavāgvyavahāraṃ prati hetubhāvāt, uta
    lokasiddhatvāt, atha vā tadanabhyupagamasya tattvanirṇayavija-
    yātiprasañjakatvāt . na tāvadādyaḥ tadanabhyupagacchato'pi cā-
    rvvākamādhyamikādervāgviṣayavistarāṇāṃ pratīyamānatvāt
    tasyaiva vā aniṣpattau bhavatastannirāsaprayāsānupapatteḥ . so-
    yamapūrvvaḥ pramāṇādisattvānabhyupagamātmā vākstambhanamantro
    bhavatābhyūhito nūnaṃ, yasya prabhāvādbhagavatā suraguruṇā lo-
    kāyatasūtrāṇi na praṇītāni, tathāgatena vā madhyamāgamā
    nopadiṣṭāḥ bhagavatpādena vā vādarāyaṇīyeṣu sūtreṣu bhāṣyaṃ
    nābhāṣi . pramāṇādyanabhyupagame'pi pravarttantāṃ tanmate vāco-
    bhaṅgyaḥ tāstu sādhanavādhanakṣamā na bhavanti tāvateti brūma-
    iti cenna pramāṇādyanabhyupagamya pravarttitatvaṃ tadīyasādhanabā-
    dhanākṣamatāyāṃ na niyāmakaṃ kintu sadvacanābhāsalakṣaṇayo-
    gitvamityavaśyābhyupeyaṃ bhavatā, yenābhyupagamyāpi pramāṇādīni
    pravarttitāḥ matāntarānu sāribhirvyavahārā abhyupagatapramā-
    ṇādisattvairmmatāntaravyavahārānusāribhiraparaistathābhūtā iti
    kathyante . yadi tvasmadvacasi sadvacanābhāsalakṣaṇa na bhavān
    darśayitumīṣṭe tadā anabhyupagamya pramāṇādi bhavatāpra-
    varttito'yaṃ vyavahāraiti śatakṛtvastvayocyamāne'pi nāsmā-
    kamādaraḥ . anyathābhyupagamya pramāṇādīni bhavatā pravartti-
    to'yaṃ vyavahāra ityetāvatā bhavadīyo vyavahārābhāsa itya-
    smābhirapi vaktuṃ śakyataeva . nanu yadi pramāṇādīni
    na santi vyavahāraeva dharmmī kathaṃ siddhyet dūṣaṇādivyava-
    sthā vā kathaṃ syāt sarvvavidhiniṣedhānāṃ pramāṇādhīna-
    tvāt . maivam . na brūmovayaṃ na santi pramāṇādīnīti,
    svīkṛtya kathārabhyeti . kinnāma santi na santi vā pramā-
    ṇādīnītyasyāṃ cintāyāmudāsīnairyathā svīkṛtya tāni bha-
    vatā vyavahriyate tathā vyavahāribhireva kathā pravarttyatā-
    miti . anyayā na santi pramāṇādīnīti matamammākamā-
    ropya yadidambhavatā dūṣaṇamuktaṃ tadapi na vaktuṃ śakyaṃ
    kīdṛśīṃ maryyādāmālambya pravarttitāyāṃ kathāyāṃ dūṣaṇa-
    muktaṃ kiṃ pramāṇādīnāṃ sattvamabhyu pragamyobhābhyāṃ vādibhyāṃ
    pravarttitāyāṃ kathāyām utāsattvamabhyupetya athaikena sattva-
    mapareṇa cāsattvamaṅgīkṛtya . na tāvadādyaḥ abhyupagata pramā-
    ṇādisattvaṃ prati tādṛkparyyanuyogānavakāśāt . dvitīye tu svato-
    'pyāpatteḥ na tṛtīyaḥ tathaiva kathāntarasya prasakteḥ ubhayābhyu
    pagamānurodhitvācca kathāniyamasya . anyathā svābhiprāyamā-
    lambya tenāpi tadvacasi yatkiñcidvāgātmani dūṣaṇe'bhihite
    kasya jayo vyavatiṣṭhatām pramāṇādyabhyupagantureva yāvanniyama-
    bharayantraṇā mahatī syāt . tasmāt pramāṇādisattvāsattvā-
    bhyupagamaudāsīnyena vyavahāraniyame samayaṃ vaddhvā kathāyāṃ
    pravarttitāyāṃ bhavatedaṃ dūṣaṇamuktaṃ yuktameva tathā sati syāt .
    yo'yaṃ bhavān svābhiprāyamapi nāvadhārayituṃ śakto'tidū-
    ratastasmin parābhisandhānāvadhāraṇapratyāśā . atha vādī-
    kṛtya durvaitaṇḍikaṃ tasmin bādho'bhidhīyata ityeva neṣyate
    śiṣyādayastu tasya kathānadhikāraṃ jñāpyante ataeva bhāṣya-
    kāraḥ “saprayojanamanuyukto yadi pratipadyata” ityāhasma na tu
    pratipadyasa iti . maivam śiṣyādīn pratyapi cārvvākā-
    derdoṣo'yamityevābhidhātavyam . kathañca tathā syāt tasya
    kathāpraveśāpraveśayostadvādhākṣamatvātkathāyāmeva hi nigrahaḥ .
    nāpi dvitīyaḥ tathāhi syādapyevaṃ yadi kathakapravartta nīya-
    vāgvyavahāraṃ prati pramāṇādīnāṃ hetutā tatsattvānabhyupa-
    game nivartteta nacaivaṃ sambhavati tathā sati tatsattvānabhyupa-
    gantṝṇāṃ vāgvyavahārasvarūpameva na niṣpadyeta hetvanupapatteḥ .
    uktavāyamartho yanmādhyamikādivāgvyavahārāṇāṃ svarūpāpa-
    lāpo na śakyata iti . atha manyase kathakavāgvyavahāraṃ
    prati hetutvāt pramāṇādīnāṃ sattvaṃ sattvāccābhyupagamaḥ
    yatsattadabhyupagamyataiti sthiteriti . maivam . kayāpi niya-
    masthityā pravṛttāyāṃ kathāyāṃ kathakavāgvyavahāraṃ prati hetu-
    tvāt pramāṇādīnāṃ sattvaṃ sattvāccābhyupagamo bhavatā prasādhyaḥ .
    kathanātpūrvvaṃ tattattvāvadhāraṇaṃ vā paraparājayaṃ vā abhi-
    laṣadbhyāṃ kathakābhyāṃ yāvatā vinā tadabhilaṣitaṃ na paryya-
    vasyati tāvadanuroddhavyam tacca vyavahāraniyamasyānubandhādeva
    dvābhyāmapi tābhyāṃ sambhāvyataiti vyavahāraniyamasamayameva
    badhnītaḥ saca pramāṇena tarkeṇa ca vyavaharttavyovādinā
    prativādināpi kathāṅgatattvajñānaviparyyayaliṅgapratijñāhā-
    nyādyanyatamaṃnigrahasthānaṃ tasya darśanīyam tadvyutpādane
    prathamasya bhaṅgovyavaharttavyo'nyathā dvitīyasyaiva . tādṛśetarau ca
    jetṛtayā vyavaharttavyau prāmāṇikapakṣastāttvikatayā vyavaharttavya
    ityādirūpaḥ . ataevaṃ vyavahāraniyamabandhe'pi heturvaktavyaḥ
    tathā ca so'pi hetuḥ kathāyāṃ pravṛttāyāmabhidhātuṃ yuktaitipra-
    māṇasattvābhyupagamahetvabhidhānavat pratyavasthānamanavakāśam .
    dvābhyāmapi vādibhyāṃ vicārapravṛttyābhilaṣyamāṇatattvavyavasthā-
    jayamūlatvena vyavahāraniyamasya svecchayaiva parigṛhītatvāt
    nacaivaṃ pramāṇānupajñasvecchāmātragṛhītamūlatvānmūlāpari-
    śuddhisambhavena sarvvavicāravicāryyatatphalaviplavāpattiḥ syāt .
    avidyāvidyamānānādipāramparyyāyātasya lokavyutpattigṛ-
    hītasaṃvādasya ca tasyānyathābhāvāsambhāvyatālakṣaṇasvataḥsi-
    ddhiśuddhatvāt . naca pramāṇādīnāṃ sattāpītthameva tābhyāmaṅgī-
    karttumucitā . tādṛśavyavahāraniyamamātreṇaiva kathāpravṛttyupa-
    patteḥ pramāṇādisattāmabhyupetyāpi tathā vyavahāraniyama-
    vyatiriktakathāpravṛttiṃ vinā tattvanirṇyasya jayasya vābhi-
    laṣitasya kathakayoviparyyavasānāt . nāpi tṛtīyaḥ loka-
    vyavahāro hi prāmāṇikavyavahāro vā syāt pāmarādisā-
    dhāraṇavyavahāro vā . nādyaḥ . vicārapravṛttimantareṇa tasya
    durnnirūpatvāt tadarthameva ca pūrvvaṃ niyamasya gaveṣaṇāt .
    nāpi dvitīyaḥ śarīrātmatādīnāmapi tathā sati bhavatā
    svīkarttavyatāpātāt . paścāttadvicārabādhyatayā nābhyupeya-
    taiti cet tarhi pramāṇādayo'pi yadi vicārabādhyā bhavi-
    ṣyanti tadā nābhyupeyā eva anyathā tūpagantavyā iti
    lokavyahārasiddhatayā sattvamabhyupagamyata iti tāvanna
    bhavati . nāpi caturthaḥ yādṛśobhavatā pramāṇādīnyabhyupagamya
    vyavahāraniyamaḥ kathāyāmālambyate . tasyaiva pramāṇādi-
    sattvāsattvānusaraṇodāsīnairasmābhirapyavalambanāt . tasya
    yadi māṃ prati phalātiprasañjakatvaṃ tadā tvāṃ pratyapi samānaḥ
    prasaṅgaḥ . syādetanniyatavāgvyavahārakriyāsamayabandhena kathāṃ
    pravartta yatāpi vyavahārasattābhyupagantavyā nahi sattāmana-
    bhyupagamya vyavahārakriyābhidhātuṃ śakyā . kriyā hi
    niṣpādanā asataḥ sadrūpatāprāpaṇamiti yāvat pramāṇairvyava-
    harttavyamiti niyamabandhane pramāṇānāṃ kāraṇabhāvo niyataḥ
    tadbhāvaśca niyatapūrvvasattārūpaṃ kāraṇatvam pramāṇānāmanā-
    dāya na paryyavasyet . dūṣaṇānāñcāstitvena bhaṅgāvadhāraṇa-
    niyamabandhane sādhanāṅgānāṃ vyāptyādīnāṃ sattvena tadviṣayasya
    tattvarūpatāvyavahāraniyamanādau ca kaṇṭhotthameva tasya tasya
    sattvamaṅgīkṛtamiti riktamidamucyate pramāṇādīnāṃ sattā-
    manabhyupagamya kathārambhāḥ śakyanta iti . maivam . ebhi-
    rapi bādhakaiḥ kathāyāmārabdhāyāmevābhimatasya prasādhanīyatve
    pūrvvoktabādhāyāmanistārāt . na ca vyavahāraniyamasya
    svecchākṛtasyaiva pramāṇādisattāsvīkāraparyyavasāyitayā
    nāyaṃ doṣaḥ syāt . yataḥ sattājñānasya tatrāṅgatvaṃ
    na tu sattāyāḥ . tatra kiṃ sattāvagamamātrātsa-
    ttābhyupagamyeti manyase abādhitāttadavagamādvā .
    na tāvadādyaḥ marumarīcikādau jalarūpatāsadbhāvābhyupa-
    gamaprasaṅgāt . dvitīye'pi kiṃvādiprativādimadhyasthamātrasya
    tasyāpi kiṃ kathākālamātraeva bādhitatvāvagamābhāvāt .
    athavā kasyacidapi kālāntare'pi ca bādhitatvabodhavirahāt .
    nādyaḥ atiprasaṅgāt puruṣatrayāvagatasya ekakṣaṇāvagatasya ca pu-
    ruṣāntareṇa tenāpi kṣaṇāntare bahulaṃ bādhyatādarśanāditi .
    nacāsāvartho'sannapi dvitrādipuruṣamātrapūrvvajātatatpratītyanu-
    rodhādvādhadarśane satyapi tathaiva sannityabhyupagamyate . tasmād-
    dvitīyaḥ pakṣaḥ pariśiṣyate yatra sarvvaprakāreṇa bādhitatvaṃ
    nāsti tatsadityabhyupagantavyam . taditthaṃ yadi nāma vādi-
    ghrativādimadhyasthamātrasya dūṣaṇādisattāvagamaḥ kathākāla-
    mātre tairabādhyamānaḥ kathāṅgatvenābhyupeyate kimāyātaṃ
    sarvvaprakārābādhitatattatsattāvagamāyattatattatsattvābhyupagamaka-
    thānaṅgatāṅgīkārasya . katipayapratipattṛkatiṣayakālatathātvā-
    vagamādeva ca prāyeṇa laukikavyavahāraḥ pratoyate tādṛśa-
    ścāyaṃ sattvāvagamaḥ kathāṅgametattaducyate vyavahārikīṃ pramā
    ṇādisattāmādāya vicārārambha iti . tasmādyādṛgvyavahāra
    niyamaḥ kṛtaḥ tanmaryyādānena nollaṅghiteti . yadvādivāg-
    vyavahāre madhyasthāvagamaḥ sa vijayate yasya ca vacasi naivaṃ
    tasyāvagamastasya parājayaḥ . yatra vādyuktanigrahasattvāvagamaḥ
    sa nigṛhītaḥ taditarastu na tathetyādiniyama eva kathāra-
    mbhāya grāhyaḥ . anena niyamena vyavaharttavyamityasya hyaya-
    martho'nena niyamenoktamanena neti madhyasthāvagamasya viṣayī
    bhavitavyamiti . naca vācyamantatastadavagamasyāpi sattābhyu-
    peyeti . tasyāpi sattācintāyāṃ tatsattāvagamāntarasyaiva
    śaraṇatvāt . nacaivamanavasthā tadanusaraṇāvaśyambhāvānaṅgī-
    kārāt . evaṃ tricaturajñānajanmanonādhikamatiriti
    nyāyāt . nacāntimāsattve pūrvvapūbbapravāhāsattvāpatti
    stathācāvagamamādāyāpi na nistāra iti vācyam .
    astvevaṃ hi tathāpi tricaturajñānakakṣāgaveṣaṇamātraviśrā-
    ntena vicāreṇa tataḥparamananusaraṇaramaṇīyenaiva samayaṃ baddhvā
    kathāyā mithaḥsampratipattyā pravarttanāt . anyathā pramāṇā-
    disattābhyupagame'pi jñānānavasthāyāduṣpariharatvāt . naca
    vācyaṃ matpakṣe svarūpasatā jñānena vyavahārasya caritārthayitu”
    śakyatvāt na jñānasya paramparānusaraṇamucitaṃ natvevaṃ tvatpakṣe
    jñānasvarūpasattāṅgīkāraprasaṅgāditi . svarūpasattāmādāyāpi
    pariharato'navasthāprasaṅgasya svaprakāśaprastāve vaktavyatvāt .
    yathā tvatpakṣe svarūpasadaviśeṣe'pi jñānasvarūpasattaiva paraṃ
    vyavahāropapādikā na ghaṭādisattā . evamevāsattā'viśeṣe'pi
    jñānamevāsadvyavahāropapādakaṃ nānyat . asaccopapādakañceti
    vyāhatamiti cenna sadupapādakamiti kuto na vyāhatam .
    nahi sadupapādakamasacca neti kvacidāvayoḥ siddham . nanu
    tadasattā'viśeṣāttatkāryyasyānyadāpi prasaṅgaḥ, na kāryyasyā-
    dyasattākṣaṇa ivānyadāpi sāmagrīsattvāviśeṣāttavāpi kiṃ
    nānyadā kāryyajanma . atha na mama tadānīntanaṃ sāmagrī-
    sattvaṃ tadātanasya kāryyajanmano niyāmakaṃ kintu tataḥ prāk
    sāmagrīsattvaṃ tathādarśanāt . tarhi mamāpi kālāntarasthamapi
    tadasattvaṃ tadātanakāryyajanmanoniyāmakaṃ tathādarśanādeva .
    mama tadavyavahitottaratvaṃ tadā kāryyajanmaniyāmakamiti
    cet na samasamayatvādāgantukatvāccāviśeṣeṇa niyamyaniyā-
    makavyavasthānupapatteḥ tasmādanyadāsthāyā eva sāmagyrāstadā
    kāryyaniyamo'bhyupeyaḥ tathādarśanādityeva mantavyam . tathā
    ca samaḥ samādhiḥ . tathāpi kāryyajanmakālasya koviśeṣaḥ .
    kāryyajanmaiva . anyathā yadviśeṣāntaraṃ tadapi viśeṣāntara-
    vataḥ kālasya syāditi aparyyavasānameva paryyavasyet . tathāpi
    tatkālasyānugataṃ kiṃ rūpamiti cainna rūpāntaravatopi kiṃ
    rūpamityapi paryyanuyogasyānuvṛtteḥ . kiñca

    “antarbhāvitasattvañcetkāraṇaṃ tadasattataḥ .
    nāntarbhāvitasattvañcetkāraṇaṃ tada sattataḥ .”

    tathāhyantarbhūtasatve yadi kāraṇatvaṃ tadā sva-
    viśiṣṭe svavṛttirasataḥ svāśrayatvamāpādayati . viśiṣṭa-
    syārthāntaratve'pi ca svasmin svavṛttivyatireka-
    vat svaviśiṣṭe svavṛttivyatireke niyamadarśanāt
    na saiva sattā tasminniti anyasyāstasyāviśiṣṭavṛttya-
    bhyupagame tāmasanniveśya kāraṇatvamabhyupagantuḥ sarvvathaiva
    kāraṇamasatparyyavasyati . aparāparasattāniveśane vā paryya-
    vasānameva . na ca sattābhedānantyamastyevetyapi pādapra-
    sārikā nistārāya, sattābhede hi sadbuddhivyavahārānugamana-
    nibandhanalaṅghinaḥ prathamāpi sattā na syāditi . sattvavṛddhi-
    miṣṭavato mūlamapi te naṣṭamiti kaṣṭataram . na ca svarūpa-
    sattopagamāya svasti bhinnānapyanugatabuddhyādyādhānapade'-
    bhiṣiñcatā tvayā jātimātrāya jalāñjalirvitīryeta . mā-
    bhūdanugatiḥ svarūpasattvasyeti ca vadan tadgarbhiṇīṃ kāraṇatāṃ
    kathamanugamayitāsīti . kiñca svarūpasattvaṃ svarūpāt gha-
    ṭādyātmano nādhikamasatopi svarūpaṃ svarūpameva na hya-
    man ghaṭādirna ghaṭādiḥ tathā sati ghaṭādirnetyapi na
    syāt asato'ghaṭāditvāt . atha sadapi sattāmanantarbhāvya
    kāraṇaṃ tadānīmasadapi tatathāstu sattāsattayoḥ kāraṇa
    koṭyapraveśāviśeṣāt . atha na sattā kāraṇakoṭiniviṣṭā
    kintu kāraṇatvaṃ sattvaṃ niyatapūrvvasattāṃ hi kāraṇatāmma-
    nyaiti manyase, tarhi matpakṣe saiva kāraṇatāstu tarhi kāra-
    ṇasattāmabhyupagatavānasīti ghaṭṭakuṭyāṃ prabhātamiti cenna bhā-
    vānavabodhāt sattāmasatīmabhyupagacchatāpi sattā mayābhyu
    pagataiva . anyayā kāsāvasatīti tvamapi kiṃ sattāntatsa-
    ttāmantarbhāvya kāraṇatvamicchasi . natvevaṃ pūrvvavat kvāpi
    sattātyāgo vā anavasthāyāṃ paryyavasānaṃ syāt . asattā'
    viśeṣāt kāraṇaniyamaḥ kathaṃ syāditi cenna sattāviśeṣe'pi
    tulyatvāt . sattve'styanvayādyanuvidhānaṃ tasya tajjātīyasya
    vā tvatpakṣe tvasattvāviśeṣāt vyatirekaḥ paraṃ so'pyaniyato
    yadā kāraṇābhāvastadā kāryyābhāvāvaśyambhāvānabhyupagamāt
    nityāsataḥ kāraṇasyāsattvaeva kadācitkāryyotpādāt .
    anvayastu na kadācidapīti cenna tulyatvāt anvayo
    nāstītyabhyupagacchatāpi anvayopagamāt anvayasyāpi sa-
    ttāntarbhāvane kathitadoṣāpatteḥ . etena
    “āśāmodakatṛprā ye ye copārjjitamodakāḥ .
    rasavīryyavipākādi teṣāṃ tulyaṃ prasajyate” ..

    ityasyāpi bādhakatvamāśāmodakāyate . sattānta-
    rbhāvānantarbhāvābhyāṃ pratyādeśāt āśāmodakādināpi ca
    rusavīryyavipākādijananāt . tadasatkathaṃ kāryyaṃ syāditi
    cenna sattāmantarbhāvya kāryyatvopagame kāraṇavatkāryyopi u-
    ktadoṣasyānantarbhāve vā 'viśeṣasya pūrvvavadāvṛtteḥ tasmāt .
    “pūrvva sambandhaniyame hetutve tulyaeva nau .”
    “hetutattvabahirbhūtasattvāsattvakathā vṛthā .”
    āstāṃ prativandigrahagrahaḥ kathaṃ punarasataḥ kāraṇatvamavaseyaṃ
    prāksattvaniyamasya viśeṣasyānabhyupagamāt asattvasya
    cāviśeṣāditi cenna idamasmānniyataṃ prāksaditibuddhyā-
    viśeṣāt . bhrāntyaivaṃbuddhigocare'tiprasaṅga iti cenna
    yādṛśyā hi dhiyā tricaturakakṣābāghānavarodhaviśrāntayā
    vastusattvaniścayaste, tādṛśyeva viṣayīkṛtasya mamāpi kāra-
    ṇatāniścayaḥ . kevalantataḥ parāsvapi kakṣāsu bādhāt
    pūrvvapūrvvabhrāntisambhavena na tāvatā sattvāvaghāraṇaṃ vayaṃ
    manyāmaha iti viśeṣaḥ . paradarśanasiddhāntasya bhūrikakṣā-
    dhāvino'pi tataḥ parakakṣābādhyamānatvenātathābhāvopagamāt
    anyathaikadarśanapariśeṣaḥ syāt . etena sattvāviśeṣāt
    kathaṃ kasyacit pakṣasya tricaturakakṣādhāvitvamāstāmi-
    tyapi nirastam . anevaṃbuddhiviṣayatādaśāyāṃ koviśeṣa iti
    cet yadā kadāpi tādṛśabuddhiviṣayataiva . anyathā
    kathaya kathamanyadā tādṛśabuddhiviṣayatayā anyadā sattvaṃ
    syāt . tadā sattvamanyadāsthena gṛhyata iti cet anyakāli-
    kameva tarhitattadātanakāraṇatvopayogīti samānam tadetat
    saṃvittisattvamiti gīyate asatī sā na viśeṣikā satī
    sāneṣṭetyabhisandhānena dvaitāpatteri saṃvittirapi satī na veti
    pṛcchan prativaktavyaḥ jñānaṃ tāvadvyavahāropapādakatayā dvābhyāma-
    pyanumataṃ tasyāpi jijñāsāyāṃ tricaturakakṣāviśrāntagveṣaṇasya
    yadi sattopapannā bhaviṣyati tadā sattā, tenedamupapāditambha-
    viṣyati . athāsattā tasya paryyavasyati tadā asattaiva teneda
    mupapādyata iti svīkarttavyaṃ bhramaviṣayeṇeva bhrame viśiṣṭa-
    tāvyavahāraḥ . avicāryyaiva tāvattasya sadasattvaṃ vicāra
    ārabdhavyaḥ . anyathā prathamameva matikardda me kathārambhaṇamaśa-
    kyamāpadyeta . svīkṛtañca bhavatāpi bhaviṣyadādiviṣaye vijñāne
    viśiṣṭavyavahāranidānatvamasato viṣayasya, kāraṇaśakteśca
    viśeṣakamasadeva kāryyam . na ca kālāntarasambandhinī sattā
    tasyā ekatrānyatra nānyadāpīti vaidhamyametayorapīti
    vaktavyam viśiṣṭavyavahārapravṛttisamaye dvayorapyasattā'viśeṣāt
    prayojanānupayukte kāle tasya svarūpato'vasthānaṃ pāṭaccaralu-
    ṇṭhite veśmani yāmikajāgaraṇavṛttāntamanuharati tathāpi
    kālāntarasthityā ghaṭādikaṃ svarūpato viśeṣaṇataśca
    vyavacchinnaṃ, tadvijñānena svabhāvabalāt svaviśeṣaṇatvenopādī-
    yate . natvevamatyantāsadbhavitumarhati tasya svarūpato
    viśeṣaṇataśca vyavacchinnatayānaṅgīkārāt kutra svabhāvato-
    vijñānaṃ sambandhi nirucyate na . uktamatra asato'pi tadeva rūpaṃ
    tasya niyatasva rūpasyaiva niyataviśeṣaṇasyaivāsattvādanyathāti-
    prasaṅgāt bhrāntiviṣayeṇa dattottaratvāccetyalamativistareṇa” .
    khaṇḍanakhaṇḍakhādyam .