• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • asamavāyikāraṇa


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 94.
    asamavāyikāraṇa n. (-ṇaṃ) (In logic,) Incidental cause, as the simple conjunction of two different objects.

    E. asamavāyi and kāraṇa cause.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 77, col. 2.
    asamavāyikāraṇa

    n. (-ṇaṃ) (In logic,) Incidental cause, as the simple conjunc-
    tion of two different objects.

    E. asamavāyin and kāraṇa cause.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 542, col. 2.
    asamavāyikāraṇa na0 samavaiti sama + ava—iṇa—ṇini
    na0 ta0 karmma0 . nyāyamate samavāyikāraṇaṃ dravyaṃ tadbhinnaṃ
    dravyavṛtti yat guṇādikaṃ kāraṇaṃ tasminnarthe . yathā kapā-
    ladvayasaṃyogarūpo guṇoghaṭasya, dravyāśritā kriyā saṃyoga-
    vibhāgādeḥ . “samavāyikāraṇatvaṃ jñeyamathāpyasamavāyihetu-
    tvam” . “yat samavetaṃ kāryyaṃ bhavati jñeyantu samavāyi janakaṃ
    tat” . “tatrāsannaṃ janakaṃ dvitīyam” “guṇakarmmamātravṛtti
    jñeya mathāpyasamāyihetutvam” iti ca bhāṣā0 vyākhyātañcaitat
    muktā0 . “tatra samavāyikāraṇe āsannaṃ pratyāsannaṃ kāraṇaṃ
    dvitīyamasamavāyikāraṇamityarthaḥ atra yadyapi turītantusaṃyo-
    gānāṃ paṭāsamavāyikāraṇatvaṃsyāt, evaṃ vegādīnāmapi
    abhighātādyasamavāyikāraṇatvaṃ syāt, evaṃ jñānādīnā-
    micchādyasamabāyikāratvaṃ syāt tathāpi paṭāsamavāyikāraṇa-
    lakṣaṇe turītantusaṃyogabhinnatvaṃ deyaṃ, turītantusaṃyogastu turī-
    paṭasaṃyogaṃ pratyasamavāyikāraṇaṃ bhavatyeva, evaṃ vegādikaṃ
    vegaspandādyasamavāyikāraṇaṃ bhavatyeveti tattatkāryyāsamavāyi-
    kāraṇalakṣaṇe tattadbhinnatvaṃ na deyam, ātmaviśeṣaguṇā-
    nāntu kutrāpyasamavāyikāraṇatvaṃ nāsti tena tadbhinnatvaṃ
    sāmānyalakṣaṇe deyameva . atra samavāyikāraṇe pratyāsannaṃ
    dvividhaṃ kāryyakārthapratyāsattyā kāraṇaikārthapratyāsattyā ca
    ādyaṃ yathā ghaṭādikaṃ prati kapālasaṃyogādikaṃ, tatra
    kāryyeṇa ghaṭena saha kāraṇasya kapālasaṃyogasya ekasmin
    kapāle pratyāsattirasti, dvitīyaṃ yathā ghaṭarūpaṃ prati
    kāraṇaṃ ghaṭaḥ tena saha kapālarūpasya ekasmin kapāle
    pratyāsattirasti, tathāca kvacit samavāyasambandhena, kvacit
    svasamavāyisamavāyasambandheneti phalitārthaḥ . itthaśca kāryye
    kāryyakāraṇaikārthānyatarapratyāsattyā kāraṇa jñānādibhinnama-
    samavāyikāraṇamiti sāmānyalakṣaṇaṃ paryyavasannam” .

    kutraṃ kutra kiṃkimasamavāyikāraṇaṃ? vaiśeṣikasūtre taduktaṃ
    tatauddhṛtya kiñcit pradarśyate .
    “ātmasaṃyogaprayatnābhyāṃ hastekarmma 1 . tathā hastasaṃyogācca
    muvale karmma 2 . abhighātaje muṣalādau karmmaṇi vyatirekāda-
    kāraṇaṃ hastasaṃyogaḥ 3 . tathātmasaṃyogo hastakarmmaṇi 4 .
    abhighātānmuṣalasaṃyogāddhaste karmma0 5 . ātmakarmma hastasaṃyo-
    gācca 6! saṃyogābhāve gurutvāt patanam 7 . nodanaviśeṣā-
    bhāvānnorddhvaṃ na tiryyaṃggagamanam 8 . prayatnaviśeṣānnodana
    viśeṣaḥ 9 . nodanaviśeṣādudasanaviśeṣaḥ 10 . hastakarmmaṇā
    dārakarmma vyākhyātam 11 . tathā dagdhasya visphoṭane 12 .
    yatnābhāve prasuptasya calanam 13 . tṛṇe karmma vāyusaṃyo-
    ṣāt 14 . maṇigamanaṃ sūcyabhimarpaṇamadṛṣṭakāraṇam 15
    iṣāvayugapatsaṃyogaviśeṣāḥ karmmānyatve hetuḥ 16 .
    nodanādādyamiṣoḥ karmma tatkarmmakāritācca saṃskārāduttaraṃ
    tathottaramuttarañca 17 saṃskārābhāve gurutvāt patanam” 18
    vai0 sū0 “saṃyogaśca prayatnaśca saṃyogaprayatnau ātmanaḥ
    saṃyogaprayatnau tābhyāṃ haste samavāyikāraṇe karmma, tasya
    ca karmmaṇaḥ prayatnavadātmasaṃyogo'samavāyikāraṇam, prayatnaśca
    nimittakāraṇam, iyameva ceṣṭā, prayatnavadātmasaṃyogāsāmavā-
    yikāraṇakakriyāyāśceṣṭātvāt svāsamavetasvātiriktasparśava-
    danyaprayatnajanyakriyāyā vā 1 . tathā hastasaṃyogādutkṣepaṇa-
    baddhastasaṃyogādityarthaḥ atra ca yatnavadātmasaṃyuktena
    hastena muṣalasya saṃyogo'samagāyikāraṇam, musalaṃ samavā-
    yikāraṇam, prayatnagurutve nimittakāraṇe 2 . udūkhalābhi-
    hatamuṣalasyākasmād yadutpatanaṃ jāyate tatra kāraṇamāha .
    tatra yadyapi musalena utpatatā hastasya saṃyogo'pyasti
    tathā'pi sa saṃyogo'nyathāsiddhaḥ kintu udūkhalābhighāta
    eva asamavāyikāraṇam, kuta evamityata āha vyatirekā-
    diti prayatnasya vyabhicārādityarthaḥ . yadi tadā prayatnaḥ syāt
    muṣalasyaivākasmikamutpatanaṃ na bhavet vidhārakeṇa brayatnena
    muṣalasya dhāraṇameva bhavet ceṣṭādhīnaṃ muṣalasya punarutpatanaṃ
    vā bhavet iti bhāvaḥ 3 . muṣalena sahotpatatohastasya karmmaṇi
    kāraṇaviśeṣamabhivātuṃ prayatnavadātmasaṃyogasyāsamavāyikāra-
    ṇatvaṃ nirākarttumāha . muṣalena sahotpatatohastasya karmmaṇi
    ātmasaṃyogaḥ prayatnavadātmayogastathā akāraṇamityarthaḥ
    akāraṇamiti pūrvvasūtrasthaṃ tathetyatidiśyate 4 . kutastarhi
    haste tadotpatanamata āha . yathā muṣale utpatati muṣala-
    mukhasthaṃ lohamutpatati tathā hasto'pi tadotpatati . atrā-
    bhighātaśabdena abhighātajanitaḥ saṃskāra ucyate upacā-
    rāt, utpatato muṣalasya paṭutareṇa karmmaṇā abhighātasaha-
    kṛtena svāśraye muṣale saṃskārojanitastatkṛtaṃ saṃskāramapekṣya
    hastamuṣalasaṃyogādasamavāyikāraṇāddhaste'pyutpatanaṃ na tu
    tadutpatanaṃ prayatnavadātmasaṃyogāmavāyikāraṇakam, avaśo
    hi hasto muṣalena sahotpatatīti bhāvaḥ 5 . nanu śarīre
    śarīrāvayave vā yatkarmmotpadyate tatra prayatnavadātmasaṃyogaḥ
    kāraṇaṃ prakṛte kathaṃ na tathetyata āha . ātmaśabdaḥ śarī-
    rāvayavapara upacārāt anvayānupapattirevopacāravījam .
    tathācātmanaḥ śarīrāvayavasyāpi hastasya yat karma tat
    hastamuṣalasaṃyogāt cakārācca vegamamuccayaḥ, hastakarmmaṇi
    hastasaṃyogastāvadasamavāyikāraṇaṃ tatra vyabhicāro nāsti
    sa ca kvacit prayatnavadātmasaṃyogaḥ kvacidvegavanmuṣalādi-
    saṃyogo yathā vātūlasya śarīrāvayavakarmmeti bhāvaḥ 6 ..
    prayatnānadhīnakarmmaprakaraṇamārabhate . saṃyogapadena pratibandhaka-
    mātramupalakṣayati tena pratibandhakābhāve gurutvādasamavāyi-
    kāraṇāt patanam adhaḥsaṃyogaphalikā kriyā jāyate, tatra
    gurutvavati phalādau pratibandhakaḥ saṃyogaḥ, vihaṅgamādau tu
    vidhārakaḥ prayatnaḥ patanapratibandhakaḥ, eteṣāmabhāve gurutvā-
    dhonaṃ patanamityarthaḥ . abhidhyānādinā viṣāderantarīkṣa-
    sthāpane adṛṣṭavadātmasaṃyogo mantrādireva vā pratibandhaka-
    steṣāmapi saṃyogapadena saṃgrahaḥ 7 .. nanu gurutvād yadi
    patanaṃ tadā loṣṭāderutkṣiptasya kvacidūrddhvaṃ kvacicca tiryyag-
    gamanaṃ kathambhavedityata āha . gurutvavato'pi loṣṭakāṇḍā-
    deryadūrddhvaṃ tiryyak ca gamanaṃ tannodanaviśeṣāt tīvratarānno-
    danāt . tathāca phalapakṣivāṇādau saṃyogaprayatnasaṃskārābhāve
    yatu patanaṃ tatra nodanaviśeṣo nāsti tena na tiryyak, navorddhvaṃ
    gamanamiti bhāvaḥ 8 . nanu nodanaviśeṣa eva kuta utpadyate
    tatrāha . tiryyak ūrddhaṃ dūram āsannaṃ vā kṣipāmīti-
    icchākāraṇakaḥ prayatnaviśeṣaḥ tajjanito nodanaviśeṣastato
    gurutvavato dravyasya loṣṭāderūrddhaṃ tiryyak ca gamanamupaṣadyate
    udasanaṃ dūrotkṣepaṇam 9, 10 .. udūkhalābhidhātāt muṣalena
    saha haste yatkarmma utpannaṃ tattāvat prayatnapūrvvakaṃ na bhavati
    nāpi puṇyapāpahetukamatastattulyatayā bālakasya krīḍākaracara-
    ṇādicālanaṃ yattatrātidiśati . bālakasya yadyapi kara-
    caraṇādicālanaṃ prayatnapūrvvakameva tathāpi hitāhitaprāpti-
    phalakaṃ na bhavati na puṇyapāpahetukamityatideśārthaḥ 11 ..
    idānīṃ prayatnapūrvvake'pi karmmaṇi yatra pūṇyapāpahetukatvaṃ
    tatra dārakakarmmatulyatāmatidiśannāha . ātatāyinā
    kenāpyagāre dāhyamāne tatra dagdhasya puruṣasya visphoṭe
    vahnikṛte jāte sati tasyātatāyino badhānukūlena prayatnena
    hastādau yatkarmma janitaṃ tanna pūṇyahetukaṃ na vā pāpahetukaṃ
    yathāhuḥ . “nātatāyibadhe doṣo hanturbhavati kaścana . prakāśaṃ
    vā'prakāśaṃ vā manyustanmanyumṛcchati” . “agnidogaradaścaiva
    śastrapāṇirdhanāpahaḥ . kṣetradārāpahārī ca ṣaḍete āta-
    tāyinaḥ” 12 . idānīṃ yatnaṃ vinā yāni karmmāṇi bhavanti
    tānyāha . prasuptasyeti caitanyābhāvadaśāmupalakṣayati tena
    mūrcchitasya jīvato'caitanye'pi vāyukṛtaṃ calanaṃ draṣṭavya-
    matra 13 .. śarīrakarmmāṇi vyākhyāya taditarāṇyāha .
    tṛṇapadena vṛkṣagulmalatāvatānādikaṃ sarvvamupalakṣayati 14 .
    adṛṣṭādhīnaṃ karma parigaṇayannāha . maṇipadena kāṃsyādikamupa-
    lakṣayati tenābhimantritaṃ maṇikāṃsyādi taskārābhimukhaṃ yad
    gacchati tatra gamane maṇvādi samavāyikāraṇam, adṛṣṭa-
    vattaskarātmamaṇisaṃyogo'vasamavāyikāraṇam, taskarasya pāpaṃ
    nimittakāraṇam . sūcyabhisarpaṇamiti sūcīpadena lauha-
    mātraṃ tṛṇañcopalakṣayati tathā cāyaskāntābhimukhaṃ yatsū-
    cyādergamanaṃ tṛṇakāntābhimukhaṃ yat tṛṇasya gamanaṃ tatra sūcyādi
    samavāyikāraṇam, yasya hitamahitaṃ vā tena tṛṇasūcyādi-
    gamanena tadadṛṣṭavadātmasaṃyogo'samavāyikāraṇam, tadadṛṣṭameva
    nimittakāraṇam, evamanyadapyūhyam . tadyathā vahnerūrddhva-
    jvalanaṃ vāyostiryyaggamanaṃ sargādau paramāṇukarmmādi 15 .
    nanu śaravihaṅgamālātacakrādīnāmuparamaparyyantamekameva karmma
    nānā veti saṃśaye nirṇayahetumāha . iṣāviti ṣaṣṭhyarthe
    saptamī, idamatrākūtaṃ vegena gacchatāṃ śarādīnāṃ kuḍyādi-
    saṃyogānantaraṃ śarādau satyeva gatyuparamo dṛśyate atrāśraya-
    nāśastāvanna tannāśakaḥ āśrayasya vidyamānatvāt virodhi-
    guṇāntarañca nopalabhyate tena svajanyaḥ saṃyoga eva karmma-
    nāśaka ityunnīyate sa ca saṃyogaścaturthakṣaṇe jātaḥ pañcamakṣaṇe
    karmma nāśayati . tathā hi karmmotpattiratha vibhāgaḥ atha
    pūrvvasaṃyoganāśaḥ uttarasaṃyogaḥ karmmanāśaḥ tenā-
    yugapatsaṃyogaviśeṣāḥ karmmanānātvajñāpakā ityarthaḥ saṃ-
    yogaviśeṣā iti saṃyoge viśeṣaḥ svajanyatvameva anyathā
    saṃyogamātrasya karmanāśakatvekarmmakvacidapi na tiṣṭhet 16 .
    nodananiṣpādyakarmaprakaraṇānantaraṃ saṃskāraniṣpādyakarmaprakara-
    ṇamārabhate . puruṣaprayatnenākṛṣṭayā patañjikayā nunnasyeṣorādyaṃ
    karma jāyate tatra nodanamasamavāyikāraṇam, iṣuḥ samavā-
    yikāraṇam, prayatnagurutve nimittakāraṇe, tena cādyena
    karmaṇā samanādhikaraṇo vegākhyaḥ saṃskāro janyate na
    ca vegena, gacchatīti pratyakṣasiddha eva tena saṃskāreṇa tatreṣau
    karmma jāyate tatrāsamavāyikāraṇaṃ saṃskāraḥ, samavāyi-
    kāraṇamiṣuḥ, nimittakāraṇantu tīvro nodanaviśeṣaḥ, evañca
    yāvadiṣupatanamanuvarttamānena saṃskāreṇa uttarottaraḥ karma-
    santāno jāyate svajanyottarasaṃyogena karmaṇi naṣṭe saṃskā-
    reṇa karmāntarajananāt eka eva saṃskāraḥ karmamantānajanakaḥ
    na tu karmasantānavat saṃskārasantāno'pyabhyupagantumucito
    gauravāditi darśayitumāha tathottaramuttarañceti tatkarmakāri-
    tācca saṃskārādityekavacanañca, nyāyanaye tu karmasantānavat
    saṃskārasantānasvīkāre gauravam, yattu yugapatprakṣiptaśara-
    yorekasya tīvro vego'parasya tu mandastatra nodanatīvratva-
    mandatvenimittam 17 . nanu saṃskāra eka eva cet karmasantā-
    janakastadā kadācidapi śarapāto na syāt karmajanakasya
    saṃskārasya sattvādityata āha . gurutvantāvat patanakāraṇa-
    manuvarttamānameva tacca gurutvaṃ saṃskāreṇa pratiruddhaṃ patanaṃ
    nājījanat atha pratibandhakābhāve tadeva gurutvaṃ patanaṃ
    karotītyarthaḥ” 18 . upaskaraḥ .
    “nodanābhighātāt saṃyuktasaṃyogācca pṛthivyāṃ karma 1 . tad-
    viśeṣeṇādṛṣṭakāritam 2 . apāṃ saṃyogābhāve gurutvāt
    patanam 3 . dravatvāt syandanam 4 . nāḍyo vāyusaṃyogādāro-
    haṇam 5 . nodanāpīḍanāt saṃyuktasaṃyogācca 6 . vṛkṣābhisa-
    rpaṇamityadṛṣṭakāritam 7 . apāṃ saṃdhāto vilayanaṃñca tejaḥ-
    saṃyogāt 8 . tatra visphurjjathurliṅgam 9 . vaidikañca 10 . apāṃ
    saṃyogādvibhāgācca stanayitnoḥ 11 . pṛthivīkarmaṇā tejaḥkarma
    vāyukarma ca vyākhyātam 12 . agnerūrddhvajvalanaṃ vāyostiryyak
    pavanamaṇūnāṃ manasaścādyaṃ karmādṛṣṭakāritam 13 . hastakarmaṇā
    manasaḥ karma vyākhyātam 14 . ātmendrimano'rthasannikarṣāt
    sukhaduḥkhe 15 . tadanārambha ātmasthe manasi śarīrasya duḥkhā-
    bhāvaḥ sa yogaḥ 16 . apasarpaṇamupasarpaṇamaśitapītasaṃyogāḥ
    kāryyāntarasaṃyogāścetyadṛṣṭakāritāni” 17 . vai0 sū0 nodanādi
    niṣpādya karmaparīkṣāprakaraṇam tatrāha . nodanaṃ saṃyogaviśeṣaḥ
    yena saṃyogena janitaṃ karma saṃyogino0 paramparaṃ vibhāgahetu
    rna bhavati yaḥ saṃyoga śabdanimittakāraṇaṃ na bhavati vā .
    yaḥ saṃyogaḥ śabdanimittakāraṇaṃ bhavati yajjanitaṃ karma
    saṃyoginoḥ parasparavibhāgahetuśca bhavati sa saṃyogaviśeṣo-
    'bhighātaḥ . tābhyāmapi pratyekaṃ karma janyate paṅkākhyāyāṃ
    pṛthivyāñcaraṇena nodanāt caraṇābhighātācca karma jāyate
    tatra paṅkaḥ samavāyikāraṇam, nodanābhighātau yathāyatha-
    masamavāyikāraṇam, gurutvavegaprayatnā yathāsambhavaṃ nimitta-
    kāraṇam . saṃyuktasaṃyogāditi nodanādabhighātādvā paṅke
    karma tatpaṅkasthite ghaṭādāvapi tatsamakālameva karmadarśanāt 1 .
    nanu bhūkampādau nodanābhighātāvantareṇa jāyamāne kimasa-
    mavāyikāraṇamata āha . taditi pṛthivīkarma parāmṛśati
    pṛthivyāmeva karma yadi viśeṣeṇa āśayena bhavati tadā'dṛṣṭa-
    kāritam, tena bhūkampena yasya duḥkhaṃ sukhaṃ vā bhavati adṛṣṭava-
    ttadātmasaṃyogastatrāsamavāyikāraṇam, bhūḥ samavāyikāraṇam,
    adṛṣṭaṃ nimittakāraṇam, yadvā tadā nodanābhighātau
    parāmṛśati viśeṣo vyatirekaḥ tathā ca nīdanābhighāta-
    vyatirekeṇa yat pṛthivyāṃ karma tadadṛṣṭakāritamityarthaḥ 2 .
    idānīṃ dravadravyasamavetakarmaparīkṣāprakaraṇam, tatrāha .
    apāṃ yat patanaṃ varṣaṇarūpaṃ tadgurutvāsamavāyikāraṇakam,
    tatsaṃyogasya meghasaṃyogasyābhāve sati bhavati tena saṃyo-
    gābhāvastannimittakāraṇamityarthaḥ 3 . teṣāmeva vṛṣṭivindū-
    nāmanyonyasaṃyogajanakaṃ karma kathamata āha . kṣitau
    patitānāmapāṃ vindūnāṃ parasparaṃ saṃyogena mahajjalā-
    vayavi srotorūpaṃ yajjāyate tasya yat syandanaṃ dūrasaṃsa-
    raṇaṃ tat dravatvādasamavāyikāraṇādutpadyate gurutvānnimitta-
    kāraṇādapsu samavāyikāraṇeṣu 4 . nanu yadi bhūmiṣṭhānāma-
    pām ūrddhvaṃ gamanaṃ bhavati tadā gurutvāt patanavarṣaṇaṃ
    sambhāvyate tadeva tu kuta ityata āha . kārayantītiśeṣaḥ
    yadapāmūrddhvamārohaṇaṃ tat nāḍyaḥ sūryyaraśmayo vāyu-
    saṃyogāt kārayanti grīṣme vāyvabhihatāḥ sūryyaraśmaya
    eva ārohayantyapa ityarthaḥ . kvacit pāṭho nāḍyavāyu-
    saṃyogāditi sa ca nāḍyo nāḍīsambandhī yo vāyusaṃyīga
    ityupapādanīyaḥ 5 . nanu sūryyaraśmīnāṃ kathamayaṃ mahimā
    yat bhūmiṣṭhā apa ūrddhvaṃ nayantītyata āha . nodanena
    balavadvāyunodanena āpīḍanādāskandanāt . vāyusaṃyuktā-
    raśmayastatsaṃyuktā āpa ūrddhvaṃ dhāvanti yathā sthālīsthā
    apaḥ kvathyamānāḥ vāyununnavahniraśmaya ūrddhvaṃ nayanti,
    cakāra ivārthastatra ca upamānaṃ sthālīsthā evāpo
    draṣṭavyāḥ 6 . nanu mūle siktānāmapāṃ vṛkṣābhyantareṇorddhvagamanam
    abhitaḥ, tatra nodanābhighātau na vādityaraśmayaḥ prabhavanti
    tatkathaṃ tadityatrāha . abhitaḥ sarpaṇamabhisarpaṇaṃ tadabhi-
    sarpaṇaṃ mūle niṣiktānāmapāṃ vṛkṣe tadadṛṣṭakāritaṃ patrakāṇḍa-
    phalapuṣpādivṛddhikṛtaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ vā yeṣāmātmanām, adṛṣṭa-
    vattadātmasaṃyogādasasavāyikāraṇāt adṛṣṭānnimittādapsu
    samavāyikāraṇeṣu tat karma bhavati . yena karmaṇā āpa
    ūrddhvaṃ gatvā vṛkṣaṃ varddhayantītyarthaḥ 7 . nanvapāṃ sāṃsiddhikadravatva
    lakṣaṇamuktaṃ tādṛśānāmevāpāmūrddhvamadhastiryyak ca gamanamupa-
    pāditaṃ himakarakādīnāñca śaityādaptvamavivādasiddham,
    tatkathaṃ teṣāṃ saṃghātaḥ kāṭhinyam, kathañca vilayanamityata
    āha . divyena tejasā pratibandhādāpyāḥ paramāṇavo
    dvyaṇukamārabhamāṇā dvyaṇukeṣu dravatvaṃ nārabhante tato dravatva-
    śūnyairavayavairdvyaṇukādiprakrameṇa dravatvaśūnyā himakarakādaya
    ārabhyante tena teṣāṃ kāḍhinyamupalabhyate . nanvevaṃ himakara-
    kādīnāmāpyatve kiṃ pramāṇamata uktaṃ vilayanañca tejaḥ-
    saṃyogāditi tejaḥsaṃyogena balavatā himakarakārambhakapa-
    ramāṇūnāṃ kriyā kriyāto vibhāgastata ārambhakasaṃyoga-
    nāśaparamparayā himakarakādimahāvayavināśastatra dravatvaprati-
    bandhakatejaḥsaṃyogavigamāt ta eva paramāṇavaḥ dvyaṇukeṣu
    dravatvamārabhante tato dravatvavatāṃ himakarakādīnāṃ vilayanaṃ
    tatra ca balavattejī'nupraveśo nimittam 8 . nanu baladdivyatejo-
    'nupraveśastatra ityatra kiṃpramāṇamityata āha . tatra divyāsu
    apsu divyānāṃ tejasāmanupraveśe visphurjjathurliṅgaṃ vajrani-
    rghoṣa eva liṅgamityarthaḥ ātyantikavidyutprakāśastāvatpratyakṣa
    eva tadanupadañca sphurjjathuḥ so'pi pratyakṣa eva tenānumīyate
    yasmānmeghāt karakāḥ prādurbhavanti tatra divyantejovidyudrūpa-
    manupraviṣṭaṃ tadupaṣṭambhena karakārambhikāṇāmapāṃ dravatvaprati-
    bandha iti 9 . atraiva pramāṇāntaramāha . apāṃ madhye tejo'-
    nupraveśa āgamasiddha evetyarthaḥ . tathā hi “āpastā agniṃ
    garbhamādadhīran yā agniṃ garbhaṃ dadhire suvarṇṇam” ityādi 10 .
    nanu visphurjjathuḥ kathamutpadyate saṃyogavibhāgau śabdayonī
    tau ca nānubhūyete ityata āha . visphurjjathuritiśeṣaḥ adbhiḥ
    stanayitnoḥ saṃyogavibhāgau nimittakāraṇībhūya stanayitno-
    revākāśena saṃyogādasamavāyikāraṇādākāśe samavā 1 kāraṇe,
    śabdaṃ garjjitaṃ janayataḥ . kvacicca vāyubalāhakasaṃyoga-
    vibhāgau nimittakāraṇe balāhakaviyatsāṃyogavibhāgāvasa-
    mavāyikāraṇe, karmakāraṇādhikāre'pi prāsaṅgikamidamuktam-
    yadvā meghākāśasaṃyoge vibhāge vā śabdāsamavāyikāraṇe
    kāraṇam apāmeva nodanābhighātajanitaṃ karmeti sūcitaṃ
    karmaṇa evādhikāraprāptatvāt 11 . bhūkampaṃ pratyadṛṣṭavadātmasaṃyogaḥ
    kāraṇamuktaṃ tatraivākasmikadigdāhahetostejasaḥ ākasmika-
    vṛkṣādikṣobhahetośca prabhañjanasya karma yat saṃjāyate tatrā-
    pyadṛṣṭavadātmasaṃyogo'samavāyikāraṇam, vāyutejasī samavā-
    yikāraṇam, adṛṣṭaṃ nimittakāraṇamityarthaḥ, karmaśabdasya
    dvyāvṛttirmaholkādikarmasūcanārthā 12 . adṛṣṭavadātmasaṃyo-
    gāsamavāyikāraṇakaṃ karmāntaramāha . ādyamiti sargā-
    dyakālīnamityarthaḥ, tadā nodanābhighātādīnāmabhāvāt
    adṛṣṭavadātmasaṃyoga eva tatrāsanavāyikāraṇam ādyamūrddhva-
    jvalanam ādyaṃ tiryyakpavanamiti, itareṣāṃ jvalanapavana-
    karmaṇāṃ vegāsamavāyikāraṇakatvameva mantumucitaṃ dṛṣṭe kāraṇe
    satyadṛṣṭakalpanānavakāśāt 13 . anādyaṃ karmādhikṛtyāha .
    muṣalotkṣepaṇādau yathā prayatnavadātmasaṃyogāsamavāyikā-
    raṇakaṃ hastakarma tathā'bhimataviṣayagrāhiṇīndriye sanni-
    karṣārthaṃ yanmanasaḥ karma tadapi prayatnavadātmasaṃyogāsamāvayi-
    kāraṇakameva . yadyapīndriyaṃ mano na sākṣātprayatnaviṣayasta-
    thāpi manovahanāḍīgocareṇa prayatnena manasi karmotpatti
    rdraṣṭavyā, nāḍyāstu tvagindriyagrāhyatvamaṅgīkarttavyam anyathā
    prāṇavahanāḍīgocareṇa prayatnenāśitapītādyabhyavaharaṇamapi na
    sambhavet 14 . nanu manasi karmma utpadyata ityatraiva na pramāṇa-
    mata āha . sukhaduḥkhe ityupalakṣaṇaṃ jñānaprayatnādyapi
    draṣṭavyaṃ manasovaibhavaṃ pūrbdhameva nirākṛtam, aṇutvañca sādhi-
    tam, yuvapajjñānānutpattiśca manaso liṅgamityuktaṃ tena
    tattadindriyapradeśena manaḥsaṃyogamantareṇa sukhaduḥkhe na
    syātāmeva yadi manasi karmma na bhavet na bhavecca pāde me
    sukhaṃ śirasi me vedanetyādyākāro'nubhava ityarthaḥ . yadyapi
    manaḥsannikarṣādhīnaḥ sarvvo'pyātmaviśeṣaguṇastathāpi sukha-
    duḥkhe tīvrasaṃvegitayā'tisphuṭatvādukte 15 . nanvevaṃ yadi capalaṃ
    manastadā cittanirodhābhāvādyogaṃ vinā nātmasākṣātkāro
    na vā tamantareṇa mokṣa iti śāstrārambhavaiphalyamataāha
    viṣayeṣvalampratyayavata udāsīnasya bahirindriyebhyovyāvṛttaṃ
    mano yadātmasthamātmamātraniṣṭhaṃ bhavati tadā tatkarmānuguṇa-
    prayatnābhāvāt karmma manasi notpadyate sthirataraṃ mano bhavati
    sa eva yogaḥ cittanirodhalakṣaṇatvād yogasya, tadanārambha
    iti manasaḥ karmānārambhaṃ ityarthaḥ . yadvā tatpadena sukhaduḥkhe
    evābhidhīyete prakrāntatvāt, duḥkhābhāva iti duḥkhābhāva-
    sādhanatvādyoga eva duḥkhasyābhāvaḥ “annaṃ vai prāṇaḥ”
    iti vat, yadvā duḥkhasyābhāvo yatreti bahuvrīhiḥ,
    śarīrasyeti śarīrāvacchinnasyātmanaḥ, sa yoga iti prasiddhi-
    siddhatayā tatpadam, ayaṃ sa yogaḥ . yadvātmapadenātra prāṇa
    ucyate upacārāt prāṇānumeyatvādātmanaḥ tathā ca prāṇa-
    vahanāḍyāṃ karmaṇā prāṇakarmāpi jāyate yadvā jīvanayoni-
    yatnavadātmaprāṇasaṃyogāsamavāyikāraṇakaṃ prāṇakarma, jīvana-
    yoniśca yatno'tīndriyaḥ prāṇasañcārānumeyaḥ kathamanyathā
    suṣuptyavasthāyāmapi śvāsapraśvāsagatāgatamiti bhāvaḥ 16 . nanu
    prāṇasya manasaśca karma yadi prayatnanimittakaṃ tadā prāṇamanasī
    yadā maraṇāvasthāyāmapasarpataḥ dehādbahirbhavataḥ dehāntaro-
    tpattau tatra punarupasarpataḥ praviśataḥ tatra prayatnābhāvāttadu-
    bhayamanupapannam, aśitapītaṃ bhaktapānīyādi tasyāpi śarīrā-
    vayavopacayahetu ryaḥ saṃyogastajjanakaṃ yat karma yacca garbhavāsa-
    daśāyāṃ saṃyogavibhāgajanakaṃ karma teṣāṃ kathamutpattirata
    āha . atra “napuṃsakamapuṃsakenaikavaccānyatarasyāmiti” pā0
    napuṃsakanirddeśaḥ, saṃyogapadañca tatkāraṇe karmaṇi lākṣa-
    ṇikam, apasarpaṇaṃ dehārambhakakarmakṣaye dehādeva prāṇamanaso-
    rutkramaṇam, upasapaṇañca dehāntarotpattau tatra prāṇamanasoḥ
    praveśanam, aśitapītādisaṃyogahetuśca karma, kāryyāntaraṃ
    garbhaśarīraṃ tatsaṃyogahetuśca yat karma tat sarvvamadṛṣṭavadātma-
    saṃyogāsamavāyikāraṇakam, itikāreṇa dhātumalakarmaṇāmapya-
    dṛṣṭavadātmasaṃyogāsamavāyikāraṇakatvaṃ sūcayati” 17 upa0 .