E. asamavāyi and kāraṇa cause.
n. (-ṇaṃ) (In logic,) Incidental cause, as the simple conjunc-
tion of two different objects.
E. asamavāyin and kāraṇa cause.
kutraṃ kutra kiṃkimasamavāyikāraṇaṃ? vaiśeṣikasūtre taduktaṃ
tatauddhṛtya kiñcit pradarśyate .
“ātmasaṃyogaprayatnābhyāṃ hastekarmma 1 . tathā hastasaṃyogācca
muvale karmma 2 . abhighātaje muṣalādau karmmaṇi vyatirekāda-
kāraṇaṃ hastasaṃyogaḥ 3 . tathātmasaṃyogo hastakarmmaṇi 4 .
abhighātānmuṣalasaṃyogāddhaste karmma0 5 . ātmakarmma hastasaṃyo-
gācca 6! saṃyogābhāve gurutvāt patanam 7 . nodanaviśeṣā-
bhāvānnorddhvaṃ na tiryyaṃggagamanam 8 . prayatnaviśeṣānnodana
viśeṣaḥ 9 . nodanaviśeṣādudasanaviśeṣaḥ 10 . hastakarmmaṇā
dārakarmma vyākhyātam 11 . tathā dagdhasya visphoṭane 12 .
yatnābhāve prasuptasya calanam 13 . tṛṇe karmma vāyusaṃyo-
ṣāt 14 . maṇigamanaṃ sūcyabhimarpaṇamadṛṣṭakāraṇam 15
iṣāvayugapatsaṃyogaviśeṣāḥ karmmānyatve hetuḥ 16 .
nodanādādyamiṣoḥ karmma tatkarmmakāritācca saṃskārāduttaraṃ
tathottaramuttarañca 17 saṃskārābhāve gurutvāt patanam” 18
vai0 sū0 “saṃyogaśca prayatnaśca saṃyogaprayatnau ātmanaḥ
saṃyogaprayatnau tābhyāṃ haste samavāyikāraṇe karmma, tasya
ca karmmaṇaḥ prayatnavadātmasaṃyogo'samavāyikāraṇam, prayatnaśca
nimittakāraṇam, iyameva ceṣṭā, prayatnavadātmasaṃyogāsāmavā-
yikāraṇakakriyāyāśceṣṭātvāt svāsamavetasvātiriktasparśava-
danyaprayatnajanyakriyāyā vā 1 . tathā hastasaṃyogādutkṣepaṇa-
baddhastasaṃyogādityarthaḥ atra ca yatnavadātmasaṃyuktena
hastena muṣalasya saṃyogo'samagāyikāraṇam, musalaṃ samavā-
yikāraṇam, prayatnagurutve nimittakāraṇe 2 . udūkhalābhi-
hatamuṣalasyākasmād yadutpatanaṃ jāyate tatra kāraṇamāha .
tatra yadyapi musalena utpatatā hastasya saṃyogo'pyasti
tathā'pi sa saṃyogo'nyathāsiddhaḥ kintu udūkhalābhighāta
eva asamavāyikāraṇam, kuta evamityata āha vyatirekā-
diti prayatnasya vyabhicārādityarthaḥ . yadi tadā prayatnaḥ syāt
muṣalasyaivākasmikamutpatanaṃ na bhavet vidhārakeṇa brayatnena
muṣalasya dhāraṇameva bhavet ceṣṭādhīnaṃ muṣalasya punarutpatanaṃ
vā bhavet iti bhāvaḥ 3 . muṣalena sahotpatatohastasya karmmaṇi
kāraṇaviśeṣamabhivātuṃ prayatnavadātmasaṃyogasyāsamavāyikāra-
ṇatvaṃ nirākarttumāha . muṣalena sahotpatatohastasya karmmaṇi
ātmasaṃyogaḥ prayatnavadātmayogastathā akāraṇamityarthaḥ
akāraṇamiti pūrvvasūtrasthaṃ tathetyatidiśyate 4 . kutastarhi
haste tadotpatanamata āha . yathā muṣale utpatati muṣala-
mukhasthaṃ lohamutpatati tathā hasto'pi tadotpatati . atrā-
bhighātaśabdena abhighātajanitaḥ saṃskāra ucyate upacā-
rāt, utpatato muṣalasya paṭutareṇa karmmaṇā abhighātasaha-
kṛtena svāśraye muṣale saṃskārojanitastatkṛtaṃ saṃskāramapekṣya
hastamuṣalasaṃyogādasamavāyikāraṇāddhaste'pyutpatanaṃ na tu
tadutpatanaṃ prayatnavadātmasaṃyogāmavāyikāraṇakam, avaśo
hi hasto muṣalena sahotpatatīti bhāvaḥ 5 . nanu śarīre
śarīrāvayave vā yatkarmmotpadyate tatra prayatnavadātmasaṃyogaḥ
kāraṇaṃ prakṛte kathaṃ na tathetyata āha . ātmaśabdaḥ śarī-
rāvayavapara upacārāt anvayānupapattirevopacāravījam .
tathācātmanaḥ śarīrāvayavasyāpi hastasya yat karma tat
hastamuṣalasaṃyogāt cakārācca vegamamuccayaḥ, hastakarmmaṇi
hastasaṃyogastāvadasamavāyikāraṇaṃ tatra vyabhicāro nāsti
sa ca kvacit prayatnavadātmasaṃyogaḥ kvacidvegavanmuṣalādi-
saṃyogo yathā vātūlasya śarīrāvayavakarmmeti bhāvaḥ 6 ..
prayatnānadhīnakarmmaprakaraṇamārabhate . saṃyogapadena pratibandhaka-
mātramupalakṣayati tena pratibandhakābhāve gurutvādasamavāyi-
kāraṇāt patanam adhaḥsaṃyogaphalikā kriyā jāyate, tatra
gurutvavati phalādau pratibandhakaḥ saṃyogaḥ, vihaṅgamādau tu
vidhārakaḥ prayatnaḥ patanapratibandhakaḥ, eteṣāmabhāve gurutvā-
dhonaṃ patanamityarthaḥ . abhidhyānādinā viṣāderantarīkṣa-
sthāpane adṛṣṭavadātmasaṃyogo mantrādireva vā pratibandhaka-
steṣāmapi saṃyogapadena saṃgrahaḥ 7 .. nanu gurutvād yadi
patanaṃ tadā loṣṭāderutkṣiptasya kvacidūrddhvaṃ kvacicca tiryyag-
gamanaṃ kathambhavedityata āha . gurutvavato'pi loṣṭakāṇḍā-
deryadūrddhvaṃ tiryyak ca gamanaṃ tannodanaviśeṣāt tīvratarānno-
danāt . tathāca phalapakṣivāṇādau saṃyogaprayatnasaṃskārābhāve
yatu patanaṃ tatra nodanaviśeṣo nāsti tena na tiryyak, navorddhvaṃ
gamanamiti bhāvaḥ 8 . nanu nodanaviśeṣa eva kuta utpadyate
tatrāha . tiryyak ūrddhaṃ dūram āsannaṃ vā kṣipāmīti-
icchākāraṇakaḥ prayatnaviśeṣaḥ tajjanito nodanaviśeṣastato
gurutvavato dravyasya loṣṭāderūrddhaṃ tiryyak ca gamanamupaṣadyate
udasanaṃ dūrotkṣepaṇam 9, 10 .. udūkhalābhidhātāt muṣalena
saha haste yatkarmma utpannaṃ tattāvat prayatnapūrvvakaṃ na bhavati
nāpi puṇyapāpahetukamatastattulyatayā bālakasya krīḍākaracara-
ṇādicālanaṃ yattatrātidiśati . bālakasya yadyapi kara-
caraṇādicālanaṃ prayatnapūrvvakameva tathāpi hitāhitaprāpti-
phalakaṃ na bhavati na puṇyapāpahetukamityatideśārthaḥ 11 ..
idānīṃ prayatnapūrvvake'pi karmmaṇi yatra pūṇyapāpahetukatvaṃ
tatra dārakakarmmatulyatāmatidiśannāha . ātatāyinā
kenāpyagāre dāhyamāne tatra dagdhasya puruṣasya visphoṭe
vahnikṛte jāte sati tasyātatāyino badhānukūlena prayatnena
hastādau yatkarmma janitaṃ tanna pūṇyahetukaṃ na vā pāpahetukaṃ
yathāhuḥ . “nātatāyibadhe doṣo hanturbhavati kaścana . prakāśaṃ
vā'prakāśaṃ vā manyustanmanyumṛcchati” . “agnidogaradaścaiva
śastrapāṇirdhanāpahaḥ . kṣetradārāpahārī ca ṣaḍete āta-
tāyinaḥ” 12 . idānīṃ yatnaṃ vinā yāni karmmāṇi bhavanti
tānyāha . prasuptasyeti caitanyābhāvadaśāmupalakṣayati tena
mūrcchitasya jīvato'caitanye'pi vāyukṛtaṃ calanaṃ draṣṭavya-
matra 13 .. śarīrakarmmāṇi vyākhyāya taditarāṇyāha .
tṛṇapadena vṛkṣagulmalatāvatānādikaṃ sarvvamupalakṣayati 14 .
adṛṣṭādhīnaṃ karma parigaṇayannāha . maṇipadena kāṃsyādikamupa-
lakṣayati tenābhimantritaṃ maṇikāṃsyādi taskārābhimukhaṃ yad
gacchati tatra gamane maṇvādi samavāyikāraṇam, adṛṣṭa-
vattaskarātmamaṇisaṃyogo'vasamavāyikāraṇam, taskarasya pāpaṃ
nimittakāraṇam . sūcyabhisarpaṇamiti sūcīpadena lauha-
mātraṃ tṛṇañcopalakṣayati tathā cāyaskāntābhimukhaṃ yatsū-
cyādergamanaṃ tṛṇakāntābhimukhaṃ yat tṛṇasya gamanaṃ tatra sūcyādi
samavāyikāraṇam, yasya hitamahitaṃ vā tena tṛṇasūcyādi-
gamanena tadadṛṣṭavadātmasaṃyogo'samavāyikāraṇam, tadadṛṣṭameva
nimittakāraṇam, evamanyadapyūhyam . tadyathā vahnerūrddhva-
jvalanaṃ vāyostiryyaggamanaṃ sargādau paramāṇukarmmādi 15 .
nanu śaravihaṅgamālātacakrādīnāmuparamaparyyantamekameva karmma
nānā veti saṃśaye nirṇayahetumāha . iṣāviti ṣaṣṭhyarthe
saptamī, idamatrākūtaṃ vegena gacchatāṃ śarādīnāṃ kuḍyādi-
saṃyogānantaraṃ śarādau satyeva gatyuparamo dṛśyate atrāśraya-
nāśastāvanna tannāśakaḥ āśrayasya vidyamānatvāt virodhi-
guṇāntarañca nopalabhyate tena svajanyaḥ saṃyoga eva karmma-
nāśaka ityunnīyate sa ca saṃyogaścaturthakṣaṇe jātaḥ pañcamakṣaṇe
karmma nāśayati . tathā hi karmmotpattiratha vibhāgaḥ atha
pūrvvasaṃyoganāśaḥ uttarasaṃyogaḥ karmmanāśaḥ tenā-
yugapatsaṃyogaviśeṣāḥ karmmanānātvajñāpakā ityarthaḥ saṃ-
yogaviśeṣā iti saṃyoge viśeṣaḥ svajanyatvameva anyathā
saṃyogamātrasya karmanāśakatvekarmmakvacidapi na tiṣṭhet 16 .
nodananiṣpādyakarmaprakaraṇānantaraṃ saṃskāraniṣpādyakarmaprakara-
ṇamārabhate . puruṣaprayatnenākṛṣṭayā patañjikayā nunnasyeṣorādyaṃ
karma jāyate tatra nodanamasamavāyikāraṇam, iṣuḥ samavā-
yikāraṇam, prayatnagurutve nimittakāraṇe, tena cādyena
karmaṇā samanādhikaraṇo vegākhyaḥ saṃskāro janyate na
ca vegena, gacchatīti pratyakṣasiddha eva tena saṃskāreṇa tatreṣau
karmma jāyate tatrāsamavāyikāraṇaṃ saṃskāraḥ, samavāyi-
kāraṇamiṣuḥ, nimittakāraṇantu tīvro nodanaviśeṣaḥ, evañca
yāvadiṣupatanamanuvarttamānena saṃskāreṇa uttarottaraḥ karma-
santāno jāyate svajanyottarasaṃyogena karmaṇi naṣṭe saṃskā-
reṇa karmāntarajananāt eka eva saṃskāraḥ karmamantānajanakaḥ
na tu karmasantānavat saṃskārasantāno'pyabhyupagantumucito
gauravāditi darśayitumāha tathottaramuttarañceti tatkarmakāri-
tācca saṃskārādityekavacanañca, nyāyanaye tu karmasantānavat
saṃskārasantānasvīkāre gauravam, yattu yugapatprakṣiptaśara-
yorekasya tīvro vego'parasya tu mandastatra nodanatīvratva-
mandatvenimittam 17 . nanu saṃskāra eka eva cet karmasantā-
janakastadā kadācidapi śarapāto na syāt karmajanakasya
saṃskārasya sattvādityata āha . gurutvantāvat patanakāraṇa-
manuvarttamānameva tacca gurutvaṃ saṃskāreṇa pratiruddhaṃ patanaṃ
nājījanat atha pratibandhakābhāve tadeva gurutvaṃ patanaṃ
karotītyarthaḥ” 18 . upaskaraḥ .
“nodanābhighātāt saṃyuktasaṃyogācca pṛthivyāṃ karma 1 . tad-
viśeṣeṇādṛṣṭakāritam 2 . apāṃ saṃyogābhāve gurutvāt
patanam 3 . dravatvāt syandanam 4 . nāḍyo vāyusaṃyogādāro-
haṇam 5 . nodanāpīḍanāt saṃyuktasaṃyogācca 6 . vṛkṣābhisa-
rpaṇamityadṛṣṭakāritam 7 . apāṃ saṃdhāto vilayanaṃñca tejaḥ-
saṃyogāt 8 . tatra visphurjjathurliṅgam 9 . vaidikañca 10 . apāṃ
saṃyogādvibhāgācca stanayitnoḥ 11 . pṛthivīkarmaṇā tejaḥkarma
vāyukarma ca vyākhyātam 12 . agnerūrddhvajvalanaṃ vāyostiryyak
pavanamaṇūnāṃ manasaścādyaṃ karmādṛṣṭakāritam 13 . hastakarmaṇā
manasaḥ karma vyākhyātam 14 . ātmendrimano'rthasannikarṣāt
sukhaduḥkhe 15 . tadanārambha ātmasthe manasi śarīrasya duḥkhā-
bhāvaḥ sa yogaḥ 16 . apasarpaṇamupasarpaṇamaśitapītasaṃyogāḥ
kāryyāntarasaṃyogāścetyadṛṣṭakāritāni” 17 . vai0 sū0 nodanādi
niṣpādya karmaparīkṣāprakaraṇam tatrāha . nodanaṃ saṃyogaviśeṣaḥ
yena saṃyogena janitaṃ karma saṃyogino0 paramparaṃ vibhāgahetu
rna bhavati yaḥ saṃyoga śabdanimittakāraṇaṃ na bhavati vā .
yaḥ saṃyogaḥ śabdanimittakāraṇaṃ bhavati yajjanitaṃ karma
saṃyoginoḥ parasparavibhāgahetuśca bhavati sa saṃyogaviśeṣo-
'bhighātaḥ . tābhyāmapi pratyekaṃ karma janyate paṅkākhyāyāṃ
pṛthivyāñcaraṇena nodanāt caraṇābhighātācca karma jāyate
tatra paṅkaḥ samavāyikāraṇam, nodanābhighātau yathāyatha-
masamavāyikāraṇam, gurutvavegaprayatnā yathāsambhavaṃ nimitta-
kāraṇam . saṃyuktasaṃyogāditi nodanādabhighātādvā paṅke
karma tatpaṅkasthite ghaṭādāvapi tatsamakālameva karmadarśanāt 1 .
nanu bhūkampādau nodanābhighātāvantareṇa jāyamāne kimasa-
mavāyikāraṇamata āha . taditi pṛthivīkarma parāmṛśati
pṛthivyāmeva karma yadi viśeṣeṇa āśayena bhavati tadā'dṛṣṭa-
kāritam, tena bhūkampena yasya duḥkhaṃ sukhaṃ vā bhavati adṛṣṭava-
ttadātmasaṃyogastatrāsamavāyikāraṇam, bhūḥ samavāyikāraṇam,
adṛṣṭaṃ nimittakāraṇam, yadvā tadā nodanābhighātau
parāmṛśati viśeṣo vyatirekaḥ tathā ca nīdanābhighāta-
vyatirekeṇa yat pṛthivyāṃ karma tadadṛṣṭakāritamityarthaḥ 2 .
idānīṃ dravadravyasamavetakarmaparīkṣāprakaraṇam, tatrāha .
apāṃ yat patanaṃ varṣaṇarūpaṃ tadgurutvāsamavāyikāraṇakam,
tatsaṃyogasya meghasaṃyogasyābhāve sati bhavati tena saṃyo-
gābhāvastannimittakāraṇamityarthaḥ 3 . teṣāmeva vṛṣṭivindū-
nāmanyonyasaṃyogajanakaṃ karma kathamata āha . kṣitau
patitānāmapāṃ vindūnāṃ parasparaṃ saṃyogena mahajjalā-
vayavi srotorūpaṃ yajjāyate tasya yat syandanaṃ dūrasaṃsa-
raṇaṃ tat dravatvādasamavāyikāraṇādutpadyate gurutvānnimitta-
kāraṇādapsu samavāyikāraṇeṣu 4 . nanu yadi bhūmiṣṭhānāma-
pām ūrddhvaṃ gamanaṃ bhavati tadā gurutvāt patanavarṣaṇaṃ
sambhāvyate tadeva tu kuta ityata āha . kārayantītiśeṣaḥ
yadapāmūrddhvamārohaṇaṃ tat nāḍyaḥ sūryyaraśmayo vāyu-
saṃyogāt kārayanti grīṣme vāyvabhihatāḥ sūryyaraśmaya
eva ārohayantyapa ityarthaḥ . kvacit pāṭho nāḍyavāyu-
saṃyogāditi sa ca nāḍyo nāḍīsambandhī yo vāyusaṃyīga
ityupapādanīyaḥ 5 . nanu sūryyaraśmīnāṃ kathamayaṃ mahimā
yat bhūmiṣṭhā apa ūrddhvaṃ nayantītyata āha . nodanena
balavadvāyunodanena āpīḍanādāskandanāt . vāyusaṃyuktā-
raśmayastatsaṃyuktā āpa ūrddhvaṃ dhāvanti yathā sthālīsthā
apaḥ kvathyamānāḥ vāyununnavahniraśmaya ūrddhvaṃ nayanti,
cakāra ivārthastatra ca upamānaṃ sthālīsthā evāpo
draṣṭavyāḥ 6 . nanu mūle siktānāmapāṃ vṛkṣābhyantareṇorddhvagamanam
abhitaḥ, tatra nodanābhighātau na vādityaraśmayaḥ prabhavanti
tatkathaṃ tadityatrāha . abhitaḥ sarpaṇamabhisarpaṇaṃ tadabhi-
sarpaṇaṃ mūle niṣiktānāmapāṃ vṛkṣe tadadṛṣṭakāritaṃ patrakāṇḍa-
phalapuṣpādivṛddhikṛtaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ vā yeṣāmātmanām, adṛṣṭa-
vattadātmasaṃyogādasasavāyikāraṇāt adṛṣṭānnimittādapsu
samavāyikāraṇeṣu tat karma bhavati . yena karmaṇā āpa
ūrddhvaṃ gatvā vṛkṣaṃ varddhayantītyarthaḥ 7 . nanvapāṃ sāṃsiddhikadravatva
lakṣaṇamuktaṃ tādṛśānāmevāpāmūrddhvamadhastiryyak ca gamanamupa-
pāditaṃ himakarakādīnāñca śaityādaptvamavivādasiddham,
tatkathaṃ teṣāṃ saṃghātaḥ kāṭhinyam, kathañca vilayanamityata
āha . divyena tejasā pratibandhādāpyāḥ paramāṇavo
dvyaṇukamārabhamāṇā dvyaṇukeṣu dravatvaṃ nārabhante tato dravatva-
śūnyairavayavairdvyaṇukādiprakrameṇa dravatvaśūnyā himakarakādaya
ārabhyante tena teṣāṃ kāḍhinyamupalabhyate . nanvevaṃ himakara-
kādīnāmāpyatve kiṃ pramāṇamata uktaṃ vilayanañca tejaḥ-
saṃyogāditi tejaḥsaṃyogena balavatā himakarakārambhakapa-
ramāṇūnāṃ kriyā kriyāto vibhāgastata ārambhakasaṃyoga-
nāśaparamparayā himakarakādimahāvayavināśastatra dravatvaprati-
bandhakatejaḥsaṃyogavigamāt ta eva paramāṇavaḥ dvyaṇukeṣu
dravatvamārabhante tato dravatvavatāṃ himakarakādīnāṃ vilayanaṃ
tatra ca balavattejī'nupraveśo nimittam 8 . nanu baladdivyatejo-
'nupraveśastatra ityatra kiṃpramāṇamityata āha . tatra divyāsu
apsu divyānāṃ tejasāmanupraveśe visphurjjathurliṅgaṃ vajrani-
rghoṣa eva liṅgamityarthaḥ ātyantikavidyutprakāśastāvatpratyakṣa
eva tadanupadañca sphurjjathuḥ so'pi pratyakṣa eva tenānumīyate
yasmānmeghāt karakāḥ prādurbhavanti tatra divyantejovidyudrūpa-
manupraviṣṭaṃ tadupaṣṭambhena karakārambhikāṇāmapāṃ dravatvaprati-
bandha iti 9 . atraiva pramāṇāntaramāha . apāṃ madhye tejo'-
nupraveśa āgamasiddha evetyarthaḥ . tathā hi “āpastā agniṃ
garbhamādadhīran yā agniṃ garbhaṃ dadhire suvarṇṇam” ityādi 10 .
nanu visphurjjathuḥ kathamutpadyate saṃyogavibhāgau śabdayonī
tau ca nānubhūyete ityata āha . visphurjjathuritiśeṣaḥ adbhiḥ
stanayitnoḥ saṃyogavibhāgau nimittakāraṇībhūya stanayitno-
revākāśena saṃyogādasamavāyikāraṇādākāśe samavā 1 kāraṇe,
śabdaṃ garjjitaṃ janayataḥ . kvacicca vāyubalāhakasaṃyoga-
vibhāgau nimittakāraṇe balāhakaviyatsāṃyogavibhāgāvasa-
mavāyikāraṇe, karmakāraṇādhikāre'pi prāsaṅgikamidamuktam-
yadvā meghākāśasaṃyoge vibhāge vā śabdāsamavāyikāraṇe
kāraṇam apāmeva nodanābhighātajanitaṃ karmeti sūcitaṃ
karmaṇa evādhikāraprāptatvāt 11 . bhūkampaṃ pratyadṛṣṭavadātmasaṃyogaḥ
kāraṇamuktaṃ tatraivākasmikadigdāhahetostejasaḥ ākasmika-
vṛkṣādikṣobhahetośca prabhañjanasya karma yat saṃjāyate tatrā-
pyadṛṣṭavadātmasaṃyogo'samavāyikāraṇam, vāyutejasī samavā-
yikāraṇam, adṛṣṭaṃ nimittakāraṇamityarthaḥ, karmaśabdasya
dvyāvṛttirmaholkādikarmasūcanārthā 12 . adṛṣṭavadātmasaṃyo-
gāsamavāyikāraṇakaṃ karmāntaramāha . ādyamiti sargā-
dyakālīnamityarthaḥ, tadā nodanābhighātādīnāmabhāvāt
adṛṣṭavadātmasaṃyoga eva tatrāsanavāyikāraṇam ādyamūrddhva-
jvalanam ādyaṃ tiryyakpavanamiti, itareṣāṃ jvalanapavana-
karmaṇāṃ vegāsamavāyikāraṇakatvameva mantumucitaṃ dṛṣṭe kāraṇe
satyadṛṣṭakalpanānavakāśāt 13 . anādyaṃ karmādhikṛtyāha .
muṣalotkṣepaṇādau yathā prayatnavadātmasaṃyogāsamavāyikā-
raṇakaṃ hastakarma tathā'bhimataviṣayagrāhiṇīndriye sanni-
karṣārthaṃ yanmanasaḥ karma tadapi prayatnavadātmasaṃyogāsamāvayi-
kāraṇakameva . yadyapīndriyaṃ mano na sākṣātprayatnaviṣayasta-
thāpi manovahanāḍīgocareṇa prayatnena manasi karmotpatti
rdraṣṭavyā, nāḍyāstu tvagindriyagrāhyatvamaṅgīkarttavyam anyathā
prāṇavahanāḍīgocareṇa prayatnenāśitapītādyabhyavaharaṇamapi na
sambhavet 14 . nanu manasi karmma utpadyata ityatraiva na pramāṇa-
mata āha . sukhaduḥkhe ityupalakṣaṇaṃ jñānaprayatnādyapi
draṣṭavyaṃ manasovaibhavaṃ pūrbdhameva nirākṛtam, aṇutvañca sādhi-
tam, yuvapajjñānānutpattiśca manaso liṅgamityuktaṃ tena
tattadindriyapradeśena manaḥsaṃyogamantareṇa sukhaduḥkhe na
syātāmeva yadi manasi karmma na bhavet na bhavecca pāde me
sukhaṃ śirasi me vedanetyādyākāro'nubhava ityarthaḥ . yadyapi
manaḥsannikarṣādhīnaḥ sarvvo'pyātmaviśeṣaguṇastathāpi sukha-
duḥkhe tīvrasaṃvegitayā'tisphuṭatvādukte 15 . nanvevaṃ yadi capalaṃ
manastadā cittanirodhābhāvādyogaṃ vinā nātmasākṣātkāro
na vā tamantareṇa mokṣa iti śāstrārambhavaiphalyamataāha
viṣayeṣvalampratyayavata udāsīnasya bahirindriyebhyovyāvṛttaṃ
mano yadātmasthamātmamātraniṣṭhaṃ bhavati tadā tatkarmānuguṇa-
prayatnābhāvāt karmma manasi notpadyate sthirataraṃ mano bhavati
sa eva yogaḥ cittanirodhalakṣaṇatvād yogasya, tadanārambha
iti manasaḥ karmānārambhaṃ ityarthaḥ . yadvā tatpadena sukhaduḥkhe
evābhidhīyete prakrāntatvāt, duḥkhābhāva iti duḥkhābhāva-
sādhanatvādyoga eva duḥkhasyābhāvaḥ “annaṃ vai prāṇaḥ”
iti vat, yadvā duḥkhasyābhāvo yatreti bahuvrīhiḥ,
śarīrasyeti śarīrāvacchinnasyātmanaḥ, sa yoga iti prasiddhi-
siddhatayā tatpadam, ayaṃ sa yogaḥ . yadvātmapadenātra prāṇa
ucyate upacārāt prāṇānumeyatvādātmanaḥ tathā ca prāṇa-
vahanāḍyāṃ karmaṇā prāṇakarmāpi jāyate yadvā jīvanayoni-
yatnavadātmaprāṇasaṃyogāsamavāyikāraṇakaṃ prāṇakarma, jīvana-
yoniśca yatno'tīndriyaḥ prāṇasañcārānumeyaḥ kathamanyathā
suṣuptyavasthāyāmapi śvāsapraśvāsagatāgatamiti bhāvaḥ 16 . nanu
prāṇasya manasaśca karma yadi prayatnanimittakaṃ tadā prāṇamanasī
yadā maraṇāvasthāyāmapasarpataḥ dehādbahirbhavataḥ dehāntaro-
tpattau tatra punarupasarpataḥ praviśataḥ tatra prayatnābhāvāttadu-
bhayamanupapannam, aśitapītaṃ bhaktapānīyādi tasyāpi śarīrā-
vayavopacayahetu ryaḥ saṃyogastajjanakaṃ yat karma yacca garbhavāsa-
daśāyāṃ saṃyogavibhāgajanakaṃ karma teṣāṃ kathamutpattirata
āha . atra “napuṃsakamapuṃsakenaikavaccānyatarasyāmiti” pā0
napuṃsakanirddeśaḥ, saṃyogapadañca tatkāraṇe karmaṇi lākṣa-
ṇikam, apasarpaṇaṃ dehārambhakakarmakṣaye dehādeva prāṇamanaso-
rutkramaṇam, upasapaṇañca dehāntarotpattau tatra prāṇamanasoḥ
praveśanam, aśitapītādisaṃyogahetuśca karma, kāryyāntaraṃ
garbhaśarīraṃ tatsaṃyogahetuśca yat karma tat sarvvamadṛṣṭavadātma-
saṃyogāsamavāyikāraṇakam, itikāreṇa dhātumalakarmaṇāmapya-
dṛṣṭavadātmasaṃyogāsamavāyikāraṇakatvaṃ sūcayati” 17 upa0 .