asaṅgati
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 93.
asaṅgati f. (
-tiḥ)
1 Improbability, incongruity.
2 Not associating with.
E. a neg. saṅgati congruity.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 73, col. 1.
a-saṅgati (tiḥ) 2. f. Incongruity.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 103, col. 3.
A-saṅgati, is, f. not associating; incongruity, im-
probability.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 77, col. 1.
asaṅgati f. (-tiḥ)
1. Improbability, incongruity.
2. Not associating with.
E. a neg. saṅgati congruity.
Vācaspatyam
☞
p. 529, col. 2.
asaṅgati strī abhāve na0 ta0 . 1 saṅgatyabhāve . saṅgatiśca “saṅgati
ranantarābhidhānavyāptā, ānantaryyābhidhānaprayojakajijñā-
sājanakajñānaviṣayohyarthaḥ saṅgatiḥ, jāyate ca kāryye kāraṇe
vā jñāte kāraṇatvasya kāryyatvasya jñānāt kimasya kāraṇaṃ
kāryyaṃ veti jijñāsā” dīdhityuktā sā ca ṣoḍhā taduktamabhi-
yuktaiḥ “saprasaṅga upodghāto hetutāvasarastathā . nirvāhakaika-
kāryyatvam ṣoḍhā saṅgatiriṣyate” iti vyākhyātañcaitat
jagadīśena . “nirddiṣṭopapādakatvamupodghātatvam “cintāṃ
prakṛtasiddhyarthāmupodghātaṃ vidurbudhāḥ” iti prācīnoktau cintā
padaṃ kṛdabhihitobhāva iti nyāyena cintanīyaparaṃ tathā
ca tasyāapi prakṛtasiddhyupapādakatayā cintanīyatvaṃ prakṛ-
tasiddhyupapādakatvaparyyavasannamityarthaḥ . hetutvaṃ kāraṇatvam .
asaro'nantaravaktavyatvam anantaroddiṣṭatvam tathā iti
śrībhāskarakṛt . nirvvāhakaṃ kāraṇatānirvvāhakaṃ kāryyatva-
miti yāvat ekaṃ kāryyaṃ yayoriti vyutpattyā ekakāryya
kāritvam prasaṅgatvantu saṅgatitve satyupīdghātādibhinnatvam
“smṛtasya upekṣānarhatvaṃ prasaṅga” iti pravāde'pi smṛtatvama-
nantarābhidhānaprayojakasmṛtiviṣayatvam upekṣānarhatvañca prasaṅga
lakṣaṇopekṣā eva upodghātādayastadanthatvaṃ tena tato'pi
prāguktasyaivārthasya lābhaḥ” iti nyāyamatam . vedāntimate
tu saṅgatistrividhā “śāstre'dhyāye tathā pāde nyāyasaṅgataya-
stridhā . śāstrādiviṣaye jñāte tattatsaṅgatirūhyatām” .
śāstrapratipādyamadhyāyapratipādyaṃ pādapratipādyamarthamavagamya
śāstrasaṅgatiradhyāyasaṅgatiḥ pādasaṅgatiśca tisraḥ saṅgataya
ūhituṃ śakyante iti tadarthaḥ . tatra “śāstraṃ brahmavicā-
rākhyamadhyāyāḥ syuścaturvidhāḥ . samanvayāvirodhau dvau
sādhanaṃ ca phalaṃ tathā” brahmavicārākhyaśāstrasya prathamenā-
dhyāyena samanvayaḥ, (sarvveṣāṃ vedāntānāṃ brahmaṇi tāt-
paryyeṇāvadhāraṇam) pratipādyate . dvitīyena avirodhaḥ .
tṛtīyena sādhanam caturthena phalam . ityevamadhyāyārthāḥ
evameṣāṃ pratipādyamuktvā ṣoḍaśapādapratipādyānarthānabhi-
dhāya . “ūhitvā saṅgatīstrisro yāścāvāntarasaṅgatīḥ tata
ākṣepadṛṣṭāntapratyudāharaṇādikāḥ . pūrvvapakṣasya siddhānta
yuktiṃ vīkṣya pare naye . pūrvvapakṣoktayuktiṃ ca tatrākṣepādi
yojayet” iti vedā0 nyā0 mā0 avāntarasaṅgatistvane-
kadhā . ākṣepasaṅgatirdṛṣṭāntasaṅgatiḥ prasāṅgikasaṅgatiritye-
vamādi . udāhṛtañca tatraiva tadyathā prathamādhi-
karaṇe brahmavicāraśāstramārambhaṇīyamiti siddhvāntaḥ .
tatra yuktiḥ brahmaṇaḥ . saṃdigdhatvamiti . dvitīyādhi-
karaṇasya jagajjanmādi brahmalakṣaṇaṃ na bhavatīti
pūrvvapakṣaḥ tatra yuktiḥ janmāderjaganniṣṭhatvādi . tadu-
bhayamavalokya tayorākṣepasaṃgatiṃ yojayet . saṃdigdhatvā-
dbrahma vicāryyamityayuktaṃ janmāderanyaniṣṭhatvena brahma-
ṇolakṣaṇatvābhāve sati brahmaiva nāsti kutastasya saṃdi
gdhatvaṃ vicāryyatvaṃ vetyākṣepasaṃgatiḥ . dṛṣṭāntapratyudā-
haraṇasaṅgatī api yojayituṃ śakyete . yathā saṃdigdhatva
hetunā brahmaṇo vicāryyatvaṃ tathā janmādyanyaniṣṭhatva
hetunā brahmaṇo lakṣaṇaṃ nāstīti dṛṣṭāntasaṃgatiḥ . yathā
vicāryyatve heturasti na tathā lakṣaṇasadbhāvahetuṃ pa-
śyāma iti pratyudāharaṇasaṃgatiḥ . ete dṛṣṭāntapratyu-
haraṇasaṃgatī sarvvatra sulabhe pūrvāghikaraṇasiddhvānta
iṇottarādhikaraṇapūrvvapakṣe hetumattvasāmyasyottarādhikaraṇa-
siddhāntaṃ hetuśūnyatvavailakṣaṇyasya ca mandairapyutprekṣituṃ
śakyatvāt . ākṣepasaṃgatiryathāyogamunneyā . prāsaṅgikasaṃgati
runnīyate . devatādhikaraṇasyādhikāravicārarūpatvātsamanva-
yādhyāye jñeyabrahmavākyaviṣaye tṛtīyapāde ca saṃgatyabhāve'pi
buddhisthāvāntarasaṃgatirasti . tathāhi pūrvvādhikaraṇe-
'ṅguṣṭhamātravākyasya brahmaparatvādaṅguṣṭhamātratvaṃ brahmaṇo
manuṣyamātrahṛdayāpekṣaṃ manuṣyādhikāratvācchāstrasyeti uktam
tatprasaṅgena devatādhikaraṇaṃ buddhistham seyaṃ prāsaṅgikī saṃgatiḥ .
tadevaṃnyāyasaṃgatirvyutpāditā” . evaṃ mīmāṃsāsaṅgatirapi
adhikaraṇamālāyāṃ dṛśyā vistarabhayānnoktā īdṛśasaṅgatyabhā-
vo'saṅgatiḥ . 2 asambandhamātre 3 arthālaṅkārabhede ca ala-
ṅkāraśabde 394 pṛṣṭhe dṛśyaḥ .