• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • asaṅgati


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 93.
    asaṅgati f. (-tiḥ)

    1 Improbability, incongruity.

    2 Not associating with.

    E. a neg. saṅgati congruity.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 73, col. 1.
    a-saṅgati (tiḥ) 2. f. Incongruity.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 103, col. 3.
    A-saṅgati, is, f. not associating; incongruity, im-

    probability.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 77, col. 1.
    asaṅgati

    f. (-tiḥ)

    1. Improbability, incongruity.

    2. Not associating with.
    E. a neg. saṅgati congruity.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 529, col. 2.
    asaṅgati strī abhāve na0 ta0 . 1 saṅgatyabhāve . saṅgatiśca “saṅgati
    ranantarābhidhānavyāptā, ānantaryyābhidhānaprayojakajijñā-
    sājanakajñānaviṣayohyarthaḥ saṅgatiḥ, jāyate ca kāryye kāraṇe
    vā jñāte kāraṇatvasya kāryyatvasya jñānāt kimasya kāraṇaṃ
    kāryyaṃ veti jijñāsā” dīdhityuktā sā ca ṣoḍhā taduktamabhi-
    yuktaiḥ “saprasaṅga upodghāto hetutāvasarastathā . nirvāhakaika-
    kāryyatvam ṣoḍhā saṅgatiriṣyate” iti vyākhyātañcaitat
    jagadīśena . “nirddiṣṭopapādakatvamupodghātatvam “cintāṃ
    prakṛtasiddhyarthāmupodghātaṃ vidurbudhāḥ” iti prācīnoktau cintā
    padaṃ kṛdabhihitobhāva iti nyāyena cintanīyaparaṃ tathā
    ca tasyāapi prakṛtasiddhyupapādakatayā cintanīyatvaṃ prakṛ-
    tasiddhyupapādakatvaparyyavasannamityarthaḥ . hetutvaṃ kāraṇatvam .
    asaro'nantaravaktavyatvam anantaroddiṣṭatvam tathā iti
    śrībhāskarakṛt . nirvvāhakaṃ kāraṇatānirvvāhakaṃ kāryyatva-
    miti yāvat ekaṃ kāryyaṃ yayoriti vyutpattyā ekakāryya
    kāritvam prasaṅgatvantu saṅgatitve satyupīdghātādibhinnatvam
    “smṛtasya upekṣānarhatvaṃ prasaṅga” iti pravāde'pi smṛtatvama-
    nantarābhidhānaprayojakasmṛtiviṣayatvam upekṣānarhatvañca prasaṅga
    lakṣaṇopekṣā eva upodghātādayastadanthatvaṃ tena tato'pi
    prāguktasyaivārthasya lābhaḥ” iti nyāyamatam . vedāntimate
    tu saṅgatistrividhā “śāstre'dhyāye tathā pāde nyāyasaṅgataya-
    stridhā . śāstrādiviṣaye jñāte tattatsaṅgatirūhyatām” .
    śāstrapratipādyamadhyāyapratipādyaṃ pādapratipādyamarthamavagamya
    śāstrasaṅgatiradhyāyasaṅgatiḥ pādasaṅgatiśca tisraḥ saṅgataya
    ūhituṃ śakyante iti tadarthaḥ . tatra “śāstraṃ brahmavicā-
    rākhyamadhyāyāḥ syuścaturvidhāḥ . samanvayāvirodhau dvau
    sādhanaṃ ca phalaṃ tathā” brahmavicārākhyaśāstrasya prathamenā-
    dhyāyena samanvayaḥ, (sarvveṣāṃ vedāntānāṃ brahmaṇi tāt-
    paryyeṇāvadhāraṇam) pratipādyate . dvitīyena avirodhaḥ .
    tṛtīyena sādhanam caturthena phalam . ityevamadhyāyārthāḥ
    evameṣāṃ pratipādyamuktvā ṣoḍaśapādapratipādyānarthānabhi-
    dhāya . “ūhitvā saṅgatīstrisro yāścāvāntarasaṅgatīḥ tata
    ākṣepadṛṣṭāntapratyudāharaṇādikāḥ . pūrvvapakṣasya siddhānta
    yuktiṃ vīkṣya pare naye . pūrvvapakṣoktayuktiṃ ca tatrākṣepādi
    yojayet” iti vedā0 nyā0 mā0 avāntarasaṅgatistvane-
    kadhā . ākṣepasaṅgatirdṛṣṭāntasaṅgatiḥ prasāṅgikasaṅgatiritye-
    vamādi . udāhṛtañca tatraiva tadyathā prathamādhi-
    karaṇe brahmavicāraśāstramārambhaṇīyamiti siddhvāntaḥ .
    tatra yuktiḥ brahmaṇaḥ . saṃdigdhatvamiti . dvitīyādhi-
    karaṇasya jagajjanmādi brahmalakṣaṇaṃ na bhavatīti
    pūrvvapakṣaḥ tatra yuktiḥ janmāderjaganniṣṭhatvādi . tadu-
    bhayamavalokya tayorākṣepasaṃgatiṃ yojayet . saṃdigdhatvā-
    dbrahma vicāryyamityayuktaṃ janmāderanyaniṣṭhatvena brahma-
    ṇolakṣaṇatvābhāve sati brahmaiva nāsti kutastasya saṃdi
    gdhatvaṃ vicāryyatvaṃ vetyākṣepasaṃgatiḥ . dṛṣṭāntapratyudā-
    haraṇasaṅgatī api yojayituṃ śakyete . yathā saṃdigdhatva
    hetunā brahmaṇo vicāryyatvaṃ tathā janmādyanyaniṣṭhatva
    hetunā brahmaṇo lakṣaṇaṃ nāstīti dṛṣṭāntasaṃgatiḥ . yathā
    vicāryyatve heturasti na tathā lakṣaṇasadbhāvahetuṃ pa-
    śyāma iti pratyudāharaṇasaṃgatiḥ . ete dṛṣṭāntapratyu-
    haraṇasaṃgatī sarvvatra sulabhe pūrvāghikaraṇasiddhvānta
    iṇottarādhikaraṇapūrvvapakṣe hetumattvasāmyasyottarādhikaraṇa-
    siddhāntaṃ hetuśūnyatvavailakṣaṇyasya ca mandairapyutprekṣituṃ
    śakyatvāt . ākṣepasaṃgatiryathāyogamunneyā . prāsaṅgikasaṃgati
    runnīyate . devatādhikaraṇasyādhikāravicārarūpatvātsamanva-
    yādhyāye jñeyabrahmavākyaviṣaye tṛtīyapāde ca saṃgatyabhāve'pi
    buddhisthāvāntarasaṃgatirasti . tathāhi pūrvvādhikaraṇe-
    'ṅguṣṭhamātravākyasya brahmaparatvādaṅguṣṭhamātratvaṃ brahmaṇo
    manuṣyamātrahṛdayāpekṣaṃ manuṣyādhikāratvācchāstrasyeti uktam
    tatprasaṅgena devatādhikaraṇaṃ buddhistham seyaṃ prāsaṅgikī saṃgatiḥ .
    tadevaṃnyāyasaṃgatirvyutpāditā” . evaṃ mīmāṃsāsaṅgatirapi
    adhikaraṇamālāyāṃ dṛśyā vistarabhayānnoktā īdṛśasaṅgatyabhā-
    vo'saṅgatiḥ . 2 asambandhamātre 3 arthālaṅkārabhede ca ala-
    ṅkāraśabde 394 pṛṣṭhe dṛśyaḥ .