asa
See also
aṣa.
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 93.
asa (
ña) r. 1st cl. (
asati-te)
1 To go or move.
2 To take or receive.
3 To shine. (la) r. 2d cl. (asti) To be. (ya, u, ira) r. 4th cl. (asyati-te) To throw or direct.
With anu prefixed, to sit down:
with apa, to quit or abandon:
with ni, to deposit:
with nir, to expel:
with pari and upa, to sit around:
with pra, to throw away, to reject, to confute:
with vi, to divide:
with vi and āṅ, to class, to arrange:
with sama and ni, to abandon the world:
with sama, to collect, to combine or compound.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 117, col. 2.
a-sa (
Pāṇ. vi, 1, 132) not he,
Śiś. i, 69 (
cf. a-tad.)
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 76, col. 2.
asa (ña) r. 1st. cl. (asati-te)
1. To go or move.
2. To take or receive.
3.
To shine. (la)
r. 2d cl. (asti) To be. (ya, u, ir)
r. 4th cl. (asyati-te) To
throw or direct.
With anu prefixed, to sit down:
with apa, to quit
or abandon:
with ni, to deposit:
with nir, to expel:
with pari and
upa, to sit around:
with pra, to throw away, to reject, to confute:
with vi, to divide:
with vi and āṅ, to class, to arrange:
with sam
and ni, to abandon the world:
with sam, to collect, to combine or
compound.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 99, col. 2.
Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit
☞
vol. 3,
p. 382.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 544.
asa s. u. tad .
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 83, col. 1.
*asa (Nom. asas) nicht er, P. 6, 1, 132; Śiś. 1, 69. *
☞
p. 83, col. 1.
°asa werfend, H 43, 155. 244. °
Vācaspatyam
☞
p. 526, col. 2.
asa dīptau aka0 grahaṇe gatau ca saka0 bhvādi0 ubha0 seṭ . asati te
āsīt āsiṣṭa . “lāvaṇya utpādya ivāsa yatnaḥ” kumā0 .
☞
p. 526, col. 2.
asa vidyamānatāyām adā0 aka0 para0 seṭ . asti staḥ
santi asi sthaḥstha ammi svaḥ smaḥ . syāt syuḥ . astu
stām santu edhi—asāni . āsīt . asya asārvvadhātuke
bhvādeśaḥ . tena bhūdhātuvadrūpam . vidyamānatā ca kāla
saṃbandhadhāraṇaṃ taduktaṃ hariṇā “ātmānamātmanā bibhradastī-
vyavadiśyate . antarbhāvācca tenāsau karmaṇā na sakarmmakaḥ”
“astyuttarasyāṃ diśi devatātmā” kumā0 yaccāvahāsārthama
satkṛto'si gītā” “prapanno'tmi svairaṃ ratirasamahānandanira-
tām” śyāmāstavaḥ . “syādvā saṃkhyāvato'rthasya samudāyo-
'bhidhāyakaḥ” phaṇibhā0 “syātāmasitre mitre ca sahaja
prākṛtāvapi” māghaḥ kāmatastu pravṛttānāmimāḥ syuḥ kramaśo
varāḥ” manuḥ “dinedine tvaṃ tanuredhi re'dhikam” naiṣa0 “āsī-
didaṃ tamobhūtamaprajñātamalakṣaṇam” manuḥ . “natvevāhaṃ jātu
nāsamiti” gītā . san santau santaḥ . “sadeva somyedamagra
āsīt” chā0 u0 “yo'nyathā santamātmānamanyathā prati-
padyate” manuḥ . “nāsatovidyatate'bhāvonābhāvo vidyate sataḥ”
gītā striyāṃ ṅīp “satī satī yogavisṛṣṭadehā” kumā0
“satī vā'vidyamānā vā prakṛtiḥ pariṇāminī hariḥ vi +
ati + vyatihāre parasparamekarūpeṇa sthitau “anyo
vyatiste tu mamāpi dharmmaḥ” bhaṭṭiḥ .
☞
p. 527, col. 1.
asa kṣepe divā0 para0 saka0 seṭ . asyati asyet asyatu āsyat āsthat āsa . asitā—
astā asiṣyati . asyat asyamānaḥ astaḥ . asitum—
astum . asitvā- astvā abhyasya, nirasya “
āre asmaddaivyaṃ helo asyatu”
. ṛ0 1, 114, 4, “
dasyave hetimasyāryyam”
ṛ0 1, 103, 3, ati—
atidūrakṣepaṇe “
bahubhiścaikamatyasyannekena ca bahūn janān”
bhā0 atyastaḥ pā0 . vi + ati . vaiparītyena sthāpane “
vyatyastapāṇinā kāryyamupasaṃgrahaṇaṃ guroḥ”
manuḥ “
vyatyā- saśchalayogataḥ”
smṛtiḥ adhi—
ārope āropaśca atasmin tadbuddhiḥanyoparisthāpanañca ādyārthe “
apratyakṣe'pi hyākāśe bālāstalamalinatādyadhyasyanti”
“
āha ko'yamadhyāsonāma”
ucyate smṛtirūpaḥ paratrapūrvvadṛṣṭāvabhāsaḥ”
śā0 bhā0 . anu- paścāt saha vā kṣepaṇe anvastaḥ . “
muñjamekhalā valkalenānvastā bhavati”
śata0 brā0 . apa—
dūrīkaraṇe “
gatirapāstasaṃsthā matiḥ”
mālatīmā0 “
kimityapāsyābharaṇāni yauvane”
kumā0 . abhi—
abhyāvṛttau, “
abhyasyanti taṭāghātaṃ nirjitairāvatā gajāḥ”
kumā0 “
abhyāsena tu konteya! vairāgyeṇa ca gṛhyate”
gītā . “
śaiśave'bhyastavidyānām”
raghuḥ . ava—
avakṣepe “
tāmavāsyato gacchati ca sṛjam”
śata0 brā0 samantātkṣepe “
tāmavāsyatyāgacchati mudam”
śata0 brā0 ud—
ūrddhotkṣepaṇe “
pucchamudasyati”
si0 kau0 . pari + ud bhinnatayā boghane . “
prādhānyaṃ hi vidheryatra pratiṣedhe'pra- dhānatā . paryyudāsaḥ sa vijñeyo yatrottarapadena nañ”
mīmāṃ0 yathā śrāddhādau paryyudastakālorātryādiḥ “
amāvāsyāyāṃ pitṛbhyodadyāt”
“
rātrau śrāddhaṃ na kurvīte”
tyubhayorekavākya- tayā rātrītarāmāvasyāyāṃ śrāddhaṃ kurvvīteti hi bodhaḥ tatra rātriḥ paryyudastā evamanyatrāpi . paritaḥkṣepaṇe ca “
antyāḥ sarve paryyudastā mṛṣiṣṭhiraniveśane”
bhā0 sa0 pa0 . vi + ud—
nivāraṇe . “
cīrāṇīva vyudastāni rejustatra mahā- vane”
“
rāmā0 tvantu hetūnatītyaitān kāmakrodhau vyudasyaca”
. bhā0 sa0 pa0 . upa—
samīpasthāpane “
tasyādhasta stadbahiru- pāsyati camaseṣu”
kātyā0 10, 5, ni—
arpaṇe “
na madvidhe nyasyati bhāramagryam”
. nikṣeparūpeṇārpaṇe ca “
nyāsīkṛtā sthānabhidāsmareṇa”
kumā0 “
rājyaṃ nyāsamivābhunak”
raghuḥ . uccāraṇapūrvvakaṃ tatra tatra sthāne arpaṇītayā dhyāne ca . “
ādāvṛṣyādikanyāsaḥ karaśuddhistataḥ param . aṅkuli- vyāpakanyāsau hṛdādinyāsa eva ca”
tantram . upa + ni + vācārambhaṇe “
upanyāsastu vāṅmukham”
amaraḥ . prathamabrayoge ca “
bhūtamapyanupanyastaṃ pūrvvaṃmāveditaṃ na cet . hīyate vyavahāreṇa”
smṛtiḥ “
sa tu tatra viśeṣa durlabhaḥ sadupanyasyati kṛtyavartma yaḥ”
kirā0 sam + ni tyāge “
vrīḍādamuṃ devamudīkṣya manye saṃnyastadehaḥ svayameva kāmaḥ”
kumā0 vihitakarmmaṇāṃ vidhānena tyāge ca “
daśalakṣaṇakaṃ dharmmamanutiṣṭhan samāhitaḥ . vedāntaṃ vidhivacchutvā sanyasye- danṛṇo dvijaḥ”
manuḥ . “
na hi saṃnyasanādeva siddhiṃ samadhigacchati”
“
mayi saṃnyasya karmmāṇi”
gītā . nis—
nir—
niṣṭhīvane dūrīkaraṇe ca . nirasyati “
niṣṭhīvati ṣṭhivu nirasane”
pā0 dhātupā0 “
nirastaḥ parāvasuḥ tṛṇani- rasane bhavadevaḥ “
nirastagāmbhīryyamapāstadhairyyam”
māghaḥ “
nirāsa bhṛṅgaṃ kupiteva padminī”
bhaṭṭiḥ “
kvaṇadalikulanūpurā nirāse”
kirā0 . tvaritoccāraṇe ca “
nirastaṃ tvarito- ditam”
amaraḥ . parā—nirākāraṇe “etena khaṇḍanakāramatamapi parāstam” cintā0
pari—parāvarttanena sthāpane “mukhena paryyastavilocanena” kumā0 .
“paryyasyanniha nicayaḥ sahasrasaṃkhyām” kirā0 . arpaṇe
ca “tāmrauṣṭhaparyyastarucaḥ smitasya” kumā0 . vi—pari—vaipa-
rītye, parivarttane bhrāntijñāne ca “itarathā pātre vi-
paryyasyete” śata0 brā0 . “saṃśayaviparyyāsanivāraṇeneti”
cintā0 “viparyyāsitadarśanaiḥ” bauddhakā0 .
pra—prakṣepe “apsu prāsya vinaṣṭāni gṛhṇītānyāni mantravat”
manuḥ “agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate” gītā .
anu—pra—ānulomyena anugatatayā ekarūpeṇa niveśane anuprāsaḥ
prati—pratirūpakṣepaṇe . “tadyathā'hinirlayaṇī valmīke mṛtā pra-
tyastā śayīta” śata0 brā0 .
vi—viśeṣarūpeṇa samyagavabodhanāya niveśane vyāsaḥ vigrahavākyam
tasya samastavākyārthasya viśeṣeṇāvabodhahetutayā niveśanāt
tathātvam vibhāge “vivyāma vedān yasmāt sa tasmāt
vyāsa iti smṛtaḥ” bhā0 ā0 pa0 . pārāvāretivyastaṃ samastaṃ
viparītañca” si0 kau0 . vyastaḥ “vyastarātrindivasya te”
kumā0 pṛthakkaraṇe evaikaśaḥ prayīge vyastaḥ “vyastasama-
stamahāvyāhṛtihome” bhavadeva . nivāraṇe ca “vyasyannu-
danyāṃ śiśiraiḥ payobhiḥ” bhaṭṭiḥ . vikṣepe “vyastāstārā-
gaṇāiva” bhā0 .
vi—ni—arpaṇe . “viṣṇorvakṣasi viśvanāthakṛtinā siddhāntamuktāvalī
vinyastā” si0 mu0 “vibhāgavinyastamahārgharatnam” bhaṭṭiḥ .
sam—saṃkṣepe “samāsena nibodhata” purā0 samasyā . saṃkṣipyanyasane
yathā pītam ambaramiti samudāyasya pītāmbara iti
saṃkṣepeṇa prayogaḥ samāsaḥ . “sarvvo'pyekadeśo'hnā saha sama-
syate” vārtti0 . “samasyamānapadārthātiriktapadārthabodha-
katvaṃ bahuvrīhitvamiti sāramañjarī . “sasāsaḥ ṣaḍibadhobdhaiḥ”
hariḥ sākalye ca samastam “jñānamasti samastasya devīmā0
“vyastasamasta mahāvyāhṛti home vini0” bhavade0
saṃyojane ca samasya sampādayata guṇairimām” kirā0 .
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 151.
asa la bhāve . (adāṃ-paraṃ-akaṃ-seṭ .) bhāvaḥ
sattā . sā ceha vidyamānataiva . la asti viṣṇuḥ .
iti durgādāsaḥ .. (vi + ati) . atikrame .
parābhave . “anyo vyatiste tu mamāpi dharmmaḥ”
iti maṭṭau . (abhi) bhāgasattāyām . “yadatra
mamāmisyāt dīyatām” . iti pāṇiniḥ .
(āvis) āvirbhāve .
“teṣāmāvirabhūd brahmā parimlānamukhaśriyām” .
iti kumāre . (prādus) prādurbhāve . udbhave .
“mahābhūtādivṛttaujāḥ prādurāsīttamonudaḥ” .
iti manuḥ .)
☞
vol. 1,
p. 151.
asa i r ya u kṣepe . (divāṃ-paraṃ-sakaṃ-seṭ .) iti
kavikalpadrumaḥ .. ya asyati . u asitvā astvā .
ir āsthat āsīt . asyamānaṃ mahāgadā
iti bhaṭṭau tācchīlye śatuḥ śānaḥ . iti durgā-
dāsaḥ ..
(“tasminnāsthadiṣīkāstraṃ rāmo rāmāvabodhitaḥ” .
iti raghuvaṃśe . (ati) atikrame . parābhave .
“bahubhiścaikamatyasyannekena ca bahūn janān” .
iti rāmāyaṇe . (vi + ati) uttāne .
“vyatyastapāṇinā kāryyamupasaṃgrahaṇaṃ guroḥ” .
iti manuḥ . (apa) ṭūranikṣepe .
cīrānapāsyajjanakasya kanyā
neyaṃ pratijñā mama dattapūrvvā” .
iti rāmāyaṇe . (abhi) abhyāse .
“abhyasyanti taṭāghātaṃ nirjitairāvatā gajāḥ” .
iti kumāre . (ni) nikṣepe . “na madvidho nyasyati
bhāramugram” . iti bhaṭṭau . (upa + ni) prastāve .
“sa tu tatra viśeṣadurlabhaḥ sadupanyasyati kṛtyavartma
yaḥ” . iti kirāte . (saṃ + upa + ni) pramā-
ṇādinā dṛḍhīkaraṇe .
“tvayā ca mayā samupanyasteṣvapi mantreṣvavajñānaṃ
vākpārūṣyañca kṛtam” . iti hitopadeśe . (prati
+ ni) sthāpane .
“tathaivāyudhajālāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca .
rathopasthe pratinyasya sacarmma kaṭhinaṃ ca yat” ..
iti rāmāyaṇe . (nir) dūrīkaraṇe . parābhave .
“yaśāṃsi sarvveṣubhṛtāṃ nirāsthat” .
“tānarddidadakhādīcca nirāsthacca talāhatān” ..
iti ca bhaṭṭau . (pari) vistṛtau . “paryyasyanniha
nicayaḥ sahasrasaṃkhyāṃ” . kirāte .. “tāmroṣṭha-
paryyastarucaḥ smitasya” . iti kumāre .. pātane ca .
“dāsaughaṭamapāṃ pūrṇaṃ paryyasyet pretavat sadā” .
iti mānave .. (sam) saṃyoge . ekatra saṃśleṣe .
yathā, —
“sarvvo'pyavayavo'hnā samasyate .”
“avyayaṃ samarthena saha samasyate ..”
iti ca pāṇiniḥ .. ityādiḥ ..
☞
vol. 1,
p. 151.
asa ñ aṣārthe . (bhvādiṃ-ubhaṃ-sakaṃ-seṭ .) aṣārtho
dīptigrahaṇagatayaḥ .. “vāsudevaṃ parityajya yo'nya-
devamupāsate” . upagacchatītyarthaḥ . lāvaṇya utpādya-
ivāsa yatna ityādisiddhyai anekāthatvāt sattā-
rtho'yamapīti ramānāthaḥ . anuprayogādanyatrāpi
parokṣāyāmasterbhūbhāvaṃ kecinnecchantīti dhātupradī-
paḥ . iti durgādāsaḥ ..
Kṛdantarūpamālā
☞
p. 49.
(51)
“asa gatidīptyādāneṣu” (I-bhvādiḥ-886-saka-seṭ-ubhayapadī)
‘asate'sati gatyādau, bhuvyasti, kṣepaṇe'syati .’ (184 ślokaḥ .) iti devaḥ .
āsakaḥ-sikā, āsakaḥ-sikā, 1 asisiṣakaḥ-ṣikā;
asitā-trī, āsayitā-trī, asisiṣitā-trī;
asan-ntī, āsayan-ntī, asisiṣan-ntī;
asiṣyan-ntī-tī, āsayiṣyan-ntī-tī, asisiṣiṣyan-ntī-tī;
asamānaḥ, āsayamānaḥ, asisiṣamāṇaḥ;
asiṣyamāṇaḥ, āsayiṣyamāṇaḥ, asisiṣiṣyamāṇaḥ; 2 aḥ, asau, asaḥ; — --
asitam-taḥ, āsitam-taḥ, asisiṣitaḥ-tavān;
asaḥ, āsaḥ, asisiṣuḥ, āsisayiṣuḥ;
asitavyam, āsayitavyam, asisiṣitavyam;
asanīyam, āsanīyam, asisiṣaṇīyam;
āsyam, āsyam, asisiṣyam;
īṣadasaḥ, durasaḥ, svasaḥ, — --
āsaḥ, āsaḥ, asisiṣaḥ;
asitum, āsayitum, asisiṣitum;
astiḥ, āsanā, asisiṣā, āsisayiṣā;
asanam, āsanam, asisiṣaṇam;
asitvā, āsayitvā, asisiṣitvā;
prāsya, samāsya, prāsisiṣya;
āsam 2, asitvā 2, āsam 2, āsayitvā 2, asisiṣam 2; asisiṣitvā 2.
[Footnote]1. ‘sanyaṅoḥ’ (6-1-9) iti dvitvam .
[Footnote]2. kvipi, ‘sasajuṣo ruḥ’ (8-2-66) iti rutvam . ‘kharavasānayorvisarjanīyaḥ’
(8-3-15) iti visargaḥ .
☞
p. 50.
(52)
“asa bhuvi” (II
-adādiḥ-1065
-aka.
seṭ.
para.)
‘asate'sati gatyādau’ bhuvyasti, kṣepaṇe'syati’ (184) iti devaḥ . 1 bhāvakaḥ-vikā, bhāvakaḥ-vikā, 1 bubhūṣakaḥ-ṣikā, 2 bibhāvayiṣakaḥ-ṣikā, 2 bobhūyakaḥ-yikā;
bhavitā, bhāvayitā, bubhūṣitā, bibhāvayiṣitā-bobhūyitā-trī; 3 san-satī, bhāvayan, bubhūṣan, bibhāvayiṣan-ntī;
bhaviṣyan, bhāvayiṣyan, bubhūṣiṣyan, bibhāvayiṣiṣyan-ntī-tī; 3 vyatiṣāṇaḥ, bhāvayamānaḥ, bhāvayiṣyamāṇaḥ, bobhūyamānaḥ, bobhūyiṣyamāṇaḥ;
bhūḥ-bhuvau-bhuvaḥ; — — -- 4 bhūtaḥ-tam-tavān, bhāvitaḥ, bubhūṣitaḥ, bibhāvayiṣitaḥ-bobhūyitaḥ-tavān;
bhavaḥ, bhāvaḥ, bubhūṣuḥ, bibhāvayiṣuḥ, bobhūyaḥ;
bhavitavyam, bhāvayitavyam, bubhūṣitavyam, bibhāvayiṣitavyam, bobhūyitavyam;
bhavanīyam, 5 prabhabanīyam, pra 6 bhāvanīyam, bubhūṣaṇīyam, bibhāvayiṣaṇīyam, bobhūyanīyam; 6 bhavyam, avaśya 7 bhāvyam, bhāvyam, bubhūṣyam, bibhāvayiṣyam, bobhūyyam;
īṣadbhavam, durbhavam, subhavam; — --
bhūyamānaḥ, bhāvyamānaḥ, bubhūṣyamāṇaḥ, bibhāvayiṣyamāṇaḥ, bobhūyyamānaḥ;
1 bhavaḥ bhāvaḥ 2 bhāvaḥ, bubhūṣaḥ; bibhāvayiṣaḥ, bobhūyaḥ;
bhavitum, bhāvayitum, bubhūṣitum, bibhāvayiṣitum, bobhūyitum;
bhūtiḥ, bhāvanā, bubhūṣā, bibhāvayiṣā, bobhūyā;
bhavanam, bhāvanam, bubhūṣaṇam, bibhāvayiṣaṇam, bobhūyanam;
bhūtvā, bhāvayitvā, bubhūṣitvā, bibhāvayiṣitvā, bobhūyitvā;
anubhūya, anubhāvya, anububhūṣya, anubhāvayiṣya, anubobhūyya;
bhāvam 2, bhūtvā 2, bhāvam 2, bhāvayitvā 2, bubhūṣam 2, bubhūṣitvā 2, bibhāvayiṣam 2; bibhāvayiṣitvā 2; bobhūyam 2; bobhūyitvā 2.
[Footnote]1. ‘asterbhūḥ’ (2-4-52) iti ārdha-
dhātukaviṣaye ‘bhū’ ādeśaḥ .
[Footnote]1. ā. ‘sani grahaguhośca’ (7-2-12) iti
iṇṇiṣedhaḥ . ‘iko jhal’ (1-2-9)
iti sanaḥ kittvam .
[Footnote]2. ‘oḥ puyaṇjyapare’ (7-4-80) iti
abhyāsokārasyettvam .
[Footnote]2. ā ārghadhātukavivakṣāyāṃ bhūbhāvaḥ .
ataśca halāditvāt yaṅpratyaya utpa-
dyate—yathā ajadhātau . ‘guṇo
yaṅlukoḥ’ (7-4-82) ityabhyāse
guṇaḥ .
[Footnote]3. ‘śnasorallopaḥ’ (6-4-111) iti
dhātvakārasya lopaḥ . śatuḥ sārvadhā-
tukatvāt bhūbhāvo na .
[Footnote]3. ā ‘kartari karmavyatīhāre’ (1-3-14)
iti śānac’ . ‘śnasorallopaḥ’
(6-4-111) iti dhātvakāralopaḥ .
‘upasargaprādurbhyāmastiryacparaḥ’
(8-3-87) iti ṣatvam .
[Footnote]4. ‘śryukaḥ kiti’ (7-2-11) itīṇ-
ṇiṣedhaḥ .
[Footnote]5. ‘na bhābhū—’ (8-4-34) iti ṇatvaṃ na .
[Footnote]6. ‘ṇyantabhādīnāṃ—’ (vā 8-4-34)
iti ṇatvaṃ na .
[Footnote]6. ā ‘aco yat’ (3-1-97) iti yat .
[Footnote]7. ‘orāvaśyake’ (3-1-125) iti ṇyat .
[Footnote]1. ‘ṝdorap’ (3-3-57) ityap bhāve .
[Footnote]2. ‘erac’ (3-3-56) ityac .