asṛkkara
See also
asṛkkaraḥ.
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 97.
asṛkkara m. (
-raḥ) The juice or essence of the body, lymph, serum, &c.
E. asṛj blood, and kara what makes.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 76, col. 2.
asṛkka_ra (raḥ) 1. m. Juice of the
body, lymph, serum.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 121, col. 3.
asṛk—kara m. ‘forming blood’, lymph, chyle,
L.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 80, col. 1.
asṛkkara m. (-raḥ) The juice or essence of the body, lymph, serum, &c.
E.
asṛj blood, and kara what makes.
Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 63, col. 2.
asṛkkara asṛkkara m. (asṛj-kṛ) ce qui fait le sang, chyle, sérum, lymphe,
anat.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 558.
asṛkkara (
asṛj + kara) m.
Lymphe (Blut erzeugend)
H. 620.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 151, col. 2.
*asṛkkara m. Chylus.
Vācaspatyam
☞
p. 558, col. 2.
asṛkkara pu0 asṛk śoṇitaṃ karoti kṛ—ṭa . śarīrasthe
rasadhātau, annāderaśitasya prathamaṃ rasarūpatā, rasasya rakta-
rūpateti vaidyake prasiddham . atha rasasya yathā raktakara-
tvam tathoktaṃ suśrute . “rasādraktaṃ tatomāṃsa māṃsānmedaḥ
prajāyate . medaso'sthi tatomajjā majjñaḥ śukrasya
sambhavaḥ” tatpākaprakāramāha bhāva0 prakā0 . “yātyāmā
śayamāhāraḥ pūrvvaṃ prāṇānileritaḥ . mādhuryyaṃ phenabhāvañca
ṣaḍraso'pi labhetasaḥ” . “āhāryyaṃ ṣaddhidhaṃ bhojyaṃ bhakṣyaṃ carvyaṃ
tathaiva ca . lehyaṃ cūṣyaṃtathā peyaṃ tadudāharaṇāni tu . bhojya
modanapūpādi, bhakṣyaṃ modakamaṇḍakam . carvyaṃcipiṭadhānādi-
rasalādi tu lihyate . cūṣyamāmraphalekṣvādi pīyate pānakaṃ
payaḥ” . āmāśayamāha carakaḥ “nābhistanāntare jantorāhu-
rāmāśayaṃ budhāḥ” . tatra viśeṣamāha . “uroraktā-
śayastasmādadhaḥśleṣmāśayaḥsmṛtaḥ . āmāśayastu tadadhastadagho-
hi malāśayaḥ” . anilerita iti hṛdayādhiṣṭānena
prāṇanāmnā vāyunā mukhaṃgatenāntaḥpraveśitaḥ . tathāha
suśrute . “yovāyuḥ prāṇanāmāsau mukhaṃ gacchati dehadhṛk .
so'ntaḥ praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambata” iti . tamāhāramā
māśayasthaṃ kledananāmakaphaḥ kledayati kledanātsaṃhataṃ bhinatti
ca . uktaṃ ca suśrute . “kledanaḥ kledayatyannaṃ saṃhataṃ ca
bhinattyataḥ” iti sa āhāraḥ ṣaḍraso'pyāmāśaye mādhuryaṃ
labhate āmāśayasthasya madhurasya kaphasya yogāt . uktaṃ ca śleṣma
svarūpam “śleṣmā śveto guruḥsnigdhaḥ picchilaḥ śītalastathā .
tamoguṇādhikaḥ svādurvidagdholavaṇo bhavediti” . “phenabhāvaṃ
ca labhate jaṭharānalatejasā” . yataāha vāgbhaṭaḥ “saṃdhukṣitaḥ
samānena pacatyāmāśayasthitam . audaryo'gniryathā bāhyaḥ sthā-
līsthaṃ toyataṇḍulam” iti . atha saevāhāraḥ prāṇavāyunā
preritastataḥ kiñcitskhalitaḥ pācakākhyapittoṣmaṇeṣatpa-
kvo'mlobhavati . uktaṃ ca . “atha pācakapittena vidagdhaścā-
mlatāṃ vrajediti” pācakapittena pācakapittoṣmaṇā tataḥ
sa evāhāro nābhimaṇḍalādhiṣṭhānena samānanāmnā vā
yunā preritograhaṇīm prati nīyate uktañca . “tataḥ samāna
marutā grahaṇīmabhi nīyate” . grahaṇīlakṣaṇamāha “ṣaṣṭhī-
pittadharā nāma pākalā parikīrttitā . āmapakkāśayāntaḥsthā
grahaṇītyabhidhīyate” . pittadharā pācakākhyaṃ pittaṃ tadagnyadhi-
ṣṭhānaṃ taddhārayati . tatra grahaṇyāmāmāśayapakkāśayamadhyavartti-
pācakākhyapittādhiṣṭhānenāgnināhāraḥ pacyate sa kaṭuśca-
bhavati . tathā ca “grahaṇyāmpacyate koṣṭhavahninā jāyate
kaṭuriti” . ayamarthaḥ . āhāro grahaṇyāṃ koṣṭhavahninā
grahaṇīsthitapācakapittena vahninā pacyate pacyamānaḥ sa
grahaṇīsthitasya kaṭurasasya pittadhasya yogātkaṭurbhavati . eta-
dāhārapāke viśeṣamāha . “śarīraṃ pāñcabhautikam” tatra pa-
ñcasu bhūteṣu pañcāgnayaḥ tiṣṭhanti . uktaṃca carakeṇa . “bhaumā-
pyāgnathavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ . pañcāhāraguṇān
svān svān pārthivādīn pacantyanu” . atroṣmapadenāgnirucyate
āhāro'pi pāñcabhautikaḥ tatra pācakapittasthenāgnino
ttejitena śarīravarttibhūbhāgāgrināhāravarttibhūbhāgaḥ
pacyate pakvobhūbhāgaḥ svakīyān guṇānabhivarddhayati evaṃ
jalādibhāgā api pacyante . tathā ca suśrute “pañcabhūtā-
tmake dehe āhāraḥ pāñcabhautikaḥ . vipakvaḥ pañcadhā-
samyakguṇān svānabhivarddhayediti” . guṇaśabdenātra guṇinaḥ
pṛthivyādaya ucyante tena guṇān śarīravarttinaḥ pārthi-
vādīn bhāgānabhivarddhayedityarthaḥ . evamahorātreṇa pakvāhāro
miṣṭaśca kaṭuśca madhurobhavati amlastvamlobhavati . kaṭustiktaḥ
kaṣāyaśca kaṭurbhavati uktañca “miṣṭaḥkaṭuśca madhuramamlo'mlaṃ
pacyate rasaḥ . kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipāko jāyate kaṭuriti”
evaṃ vipakvasyāhārasya sāro nigaditorasaḥ śeṣograhaṇī-
sthomaladravaḥ . maladravasya jalabhāgaḥ śirābhirvastinnīto-
mūtrambhavati . uktañca “āhārasya rasaḥsāraḥ sārahīno-
maladravaḥ . śirābhistajjalaṃ nītaṃ vastau mūtratvamāpnuyāt .
śeṣaṃ kiṭṭañca yattasya tatpurīṣaṃ nigadyate . samānavāyunānītaṃ
tattiṣṭhati malāśaye” . tatra malāśayenāpānavāyunā preritaṃ mūtraṃ
meḍhrabhagamārgeṇa, purīṣaṃ gudamārgeṇa śarīrādbahiryāti uktañca
“bhūtraṃhyupasthamārgeṇa purīṣaṃ gudamārgataḥ . apānavāyunā-
kṣiptaṃ bahiryāti śarīrataḥ” . upasthaḥ śisnobhagañca . rasastu
samānavāyunā preritodhamanīmārgeṇa śarīrārambhakasya rasasya
sthānaṃ hṛdayaṃ gatvā tena sahamiśritobhavati ūktañca
“rasastu hṛdayaṃ yāti samānamaruteritaḥ . sa tu vyānena pu-
vikṣiptaḥ sarvvāndhātūn vivarddhayet . kedāreṣu yathā kulyāḥ
ṣṇanti vividhauṣadhīḥ tathā kalevare dhātūn sarvānbarddhayate rasaḥ”
rasastu tatra tatra trighā vibhidyate . uktaṃ ca carake “sthūlā
evaṃ malabhedaistatratatra tridhā rasaḥ . svaṃsthūle'ṃśaḥ paraṃ sūkṣma
stanmalo yāti tanmalam” . ayamarthaḥ sthūle'ṃśaḥ svaṃyāti .
yathāsthitaṃ tiṣṭhati sūkṣmastvaṃśaḥparaṃ dvitīyaṃ dhātuṃ yāti-
tanmalaḥ rasādimalastanmalaṃ śarīrārambhakaṃ tattaddhātumalaṃ
yātītyarthaḥ yathā laukikāgninekṣurasaḥ pacyate tathā śarī-
rārambhakasya rasasya agnināhārarasaḥ pacyate pacyamānaḥ
sa pañcāhorātrātsārddhadaṇḍamekaṃ ca yāvatprāktanarasadhātāveva
tiṣṭhate uktañca suśrute “sa khalu rasastrīṇi trīṇi kalā-
sahasrāṇi pañcadaśakalā ekaikasmindhātāveva tiṣṭhati” iti .
atra kalānāṃ viṃśatiḥ muhūrttaḥ sa ca daṇḍadvayātmakaḥ tathā
ca bhojaḥ “ghātau rasādau majjānte pratyekaṃ kramatorasaḥ .
ahorātrātsvayaṃpañca sārddhaṃ daṇḍaṃ ca tiṣṭhati” . pratyekam eka-
sminnekasminnityarthaḥ tato yathā pacyamānādikṣurasānmalonirga-
cchati . tathā pacyamānādāhārarasānmalo nirgacchati saḥ
kaphaḥ uktañca suśrute “kaphapittamalāḥ kheṣu prasvedonakharoma ca
netraviṭcakṣuṣaḥ srehodhātūnāṃ kramaśomalāḥ . kheṣumalaḥ
karṇṇādisrotomalaḥ . sa ca kaphaḥ prāṇānilapreritodhama-
nīmārgeṇa śarīrārambhakaṃ kledanākhyaṃ kaphaṃ gatvā
puṣṇāti . tataḥ sārabhūtasyāhārarasasya dvau bhāgau bhavataḥ
sthūlaḥ sūkṣmaśca tatra sūkṣmobhāgaḥ śarīrārambhakaṃ rasaṃ poṣa-
yati sakalaśarīrādhiṣṭhānena vyānavāyunā preritodhama-
nībhiḥ sañcaran poṣaṇasnehanajaṭharānaloṣmakṛtasantāpani-
vāraṇādibhirguṇaiḥ sakalaṃ puṣṇāti śarīram tataḥ sthūlo-
bhāgaḥ prāṇavāyunā preritodhamanīmārgeṇa śarīrārambhakasya
raktasya sthānaṃ gatvā yakṛtplīharūpaṅgatvā tena saha miśrito
bhavati . tataḥ prāktanaraktasthāgninā punaḥ pacyamānaḥ
pañcāhorātrātsārddhadaṇḍañca yāvatprāktanaraktaghātāveva tiṣṭati
tato yathāgninā punaḥpunaḥ pacyamānādikṣuvikārā-
dvāraṃvāraṃ malaṃ nirgacchati . tathā punaḥpunaḥ pacyamānā
dāhārarasātprativāraṃ malaṃ nirgacchati tatra raktāgninā-
pacyamānānmalaṃ pittaṃ nirgacchati . tacca pittaṃ samānavā-
yunā preritaṃ dhamanīmārgeṇa śarīrārambhakaṃ pācakākhyaṃ pittaṃ
gatvā puṣṇāti . tataḥ sārabhūtasyāhārarasasya dvau bhāgau
bhavataḥ . sthūlaḥ sūkṣmaśca . tatra sūkṣmobhāgorañjakākhyena
pittena raktīkṛtaḥ śarīrārambhakaṃ raktaṃ poṣayan vyāna-
bāyunā prerito dhamanībhiḥ sañcaran sakalaśarīragatāni
rudhirāṇi puṣṇāti . tataḥ sthūlobhāgo vyānavāyunā-
preritodhamanībhiḥ śirābhiśca śarīrārambhakāṇi māṃsāni
yāti tato māṃsāgninā punaḥ pacyamānaḥ pañcāhorātrā
tsārddhadaṇḍaṃyāvanmāṃseṣveva tiṣṭhati tataḥ pacyamānāttasmā-
nmalaṃ nirgacchati tadvyānavāyunā kṣiptaṃ karṇāvāgatya karṇṇa
viḍbhavati tataḥ sārabhūtasya rasasya dvau bhāgau bhavataḥ sthūlaḥ
sūkṣmaśca tataḥ sūkṣmobhāgo māṃsāni puṣṇāti tataḥ
sthūlobhāgovyānavāyunā preritodhamanībhiḥ śarīrārambha-
kasya medasaḥsthānamudaraṃ yāti tatomedaso'gninā punaḥ
pacyamānaḥ pañcāhorātrātsāṃrddhadaṇḍañca yāvanmedasyeva
tiṣṭhati tataḥ pacyamānāttasmānmalo nirgacchati prasvedarūpaḥ
sa ca śītaḥ srotasyeva tiṣṭhati śarīroṣṇaṇā taptaśca tadā
vyānavāyunā preritaḥ śirāmārge lomakūpebhyo bahiryāti
jihvādantakakṣāmeḍhrādimalañca medomalamityeke . tataḥ sāra-
bhūtasya rasasya dvaubhāgau bhavataḥ sthūlaḥ sūkṣmaśca tatra sūkṣmo-
bhāgo medaḥ puṣṇāti udare tiṣṭhan vyānavāyunā preritaḥ
srotomārgaiḥ sūkṣmāsthitānyapi medāṃsi puṣṇāti
sthūlobhāgovyānavāyunā preritodhamanībhiḥ śirābhiśca śarī-
rārambhakāṇyasthīni yāti tatosthyagninā punaḥ pacyamānaḥ
pañcāhorātrāt sārddhadaṇḍaṃ ca yāvadasthiṣveva tiṣṭhati tataḥ
pacyamānāttasmānmalo nirgacchati sa ca vyānavāyunā-
preritaḥ śirābhirmārgairāgatyāṅguliṣu nakhāḥstanau lomāni
bhavanti tataḥ sārabhūtasya rasasya dvau bhāgau bhavataḥ sthūlaḥ
sūkṣmaśca tatra sūkṣmobhāgovyānavāyunā preritaḥ sroto-
mārgairmajjasthānāni sthūlāsthyabhyantarāṇi yāti tato
majjāgninā punaḥ pacyamānaḥ pañcāhorātrātsārddha-
daṇḍañca yāvanmajjanyevāvatiṣṭhati . tataḥ pacyamānāt
tasmānmalaṃ nirgacchati . tacca vyānavāyunā preritaṃ
śirāmārgeneyanayorāgatya netraviṭ cakṣusnehaśca bhavati
tataḥsārabhūtasya rasasya dvau bhāgau bhavataḥ sthūlaḥ sūkṣmaśca .
tatra sūkṣkṣobhāgomajjānaṃ puṣṇāti tataḥ sthūlobhāgo-
vyānavāyunā preritodhamanībhiḥ śirābhiśca śukrasya sthānaṃ
sakalaṃ śarīraṃ gatvā śarīrārambhakeṇa śukreṇa saha miśrito
bhavati . tataḥ śukrasyāgninā punaḥ pacyate pacyamāne
tasminmalaṃ nāsti sa hi sahasradhādhmātasuvarṇavat . uktañca
“svāgnibhiḥ pacyamāneṣu malaḥ ṣaṭsu rasādiṣu . na śukre
pacyamāne'pi hemanīvākṣaye malaḥ” . anyacca “svāgnibhiḥ
pacyamāneṣu majjānteṣu ramādiṣu . ṣaṭsu dhātuṣu jāyante
malāni munayojaguḥ . yathā sahasradhādhmāte na malaṃ kila-
kāñcane . tathā rase muhuḥ pakve na malaṃ śukratāṃ gate” . tataḥ
sārabhūtasya rasasya dvau bhāgau bhavataḥ . sthūlaḥsūkṣkṣaśca tatra
sūkṣmasnehabhāgaḥ ojastasya lakṣaṇamāha . “ojaḥ sarva-
śarīrasthaṃ snigdhaṃśītaṃ sthiraṃsitam . somātmakaṃ śarīrasya bala
puṣṭikaraṃ matam” valaṃ ceṣṭhāpāṭavaṃ tathā ca . “ceṣṭhāsu pāṭavaṃ
yattu balantadabhidhīyate iti” yattu suśrute rasādīnāṃ śukrā-
ntānāṃ dhātūnāṃ yatparantejastat khalvojastadeva balamiti
tejastejodravaḥ” . atrāyamabhiprāyaḥ . yasmādrasādojo
bhavati rasaḥ sarvadhātusthānagatatvāttaddhātuvanmanyata iti .
sarvadhātūnāṃ snehamojaḥkṣīre ghṛtamiva tadeva balamiti” tat-
kāryyakāraṇayorabhedopacārāt abhedakathanaṃ ca vikitsaikyā-
rtham . “anyacca “guru śītaṃ mṛdu snigdhaṃ sāndraṃ svādu sthiraṃtathā-
prasannaṃ picchalaṃ sūkṣkṣamojo daśaguṇaṃ smṛtam” . carake tu
“aṣṭavindupramāṇantadīṣadraktaṃ sapittakam . agnisomātmakatvena
dvirūpaṃ varṇitaṃ tu tat” . vāgbhaṭaśca “ojastu tejo dhātūnāṃ
śukrāntānāṃ paraṃ smṛtam . hṛdayasthamapi vyāpi dehasthiti
nibandhanam . yasya pravṛddhau dehasya tuṣṭipuṣṭibalodayāḥ . yannā-
śe niyatonāśo yasmiṃstiṣṭhati jīvanam . niṣpadyante yato
bhāvāvividhā dehasaṃśrayāḥ . utsāhaḥ pratibhā caiva lāvaṇyāṃ suku-
māratā” . tataḥ sthūlabhāgo rasomāsena puṃsāṃ śukraṃ strīṇāṃ
tvārttavaṃ śukraṃ ca bhavati . uktañca suśrute “evaṃ māsena
rasaḥ śukrībhavati strīṇāmārttavaṃ ca bhavatīti ceti” cakā-
rāt strīṇāmapi śukraṃ bhavati . ataevoktaṃ suśrute .
“yoṣito'pi sravatyeva śukraṃ puṃsaḥ samāgame . tanna garbhasya kiñci
ttu karotīti na cintyate” garbhasya śuddhasya, vikṛtasya tu garbhasya
kāraṇantadapi bhavati yata uktaṃ “yadā nāryāvupeyātāṃ vṛṣa-
syantyau kathañcana . muñcantyau śukramanyonyamanasthistatra jāyate”
iti . etena strīṇāṃ saptamodhāturārtavaṃ śukramaṣṭama iti
bodhitam āśayādhikyavat . “strīṇāṃ garbhopayogī syā-
dārttavaṃ sarvasammatam tāsāmapi balaṃ varṇaṃ śukraṃ puṣṭiṃ karoti
hi” . evaṃ rasaeva kedārakulyānyāyena sarvāndhātūn
pūrayati māsena navadaṇḍottareṇa śukramārttavañca bhavati
iti siddhāntaḥ . evaṃ sati rasādraktamiti maṅgatameva tato-
māṃsantato raktotpatteranantaraṃmāṃsaṃ jāyate rasādevetyarthaḥ
māṃsānmedaḥ prajāyate iti māṃsādanantaraṃ medaḥ prajāyate
rasādevetyarthaḥ . medaso'sthi medaso'gre'sthi jāyate rasā-
devetyarthaḥ . evaṃ tatomajjā majjño'gre śukrasya sambhava
ityarthaḥ . rasaḥśarīre tridhā sañca rati tathācoktam . “rasaḥ-
śarīre śabdārcirjjalasantānavat tridhā . saṃcaratyanurūpo'yaṃ
nityameva hi dehinām” . asyāyamabhiprāyaḥ puruṣāstīkṣṇā-
gnayomadhyamāgnayomandāgnayaśca bhavanti tatra tīkṣṇāgnīnāṃ
rasaḥśabdasantānavacchīghraṃ sañcarati . madhyāmāgnīnā-
marcciḥsantānavanmadhyavegena sañcarati . mandāgnīnāṃ jala-
santānavanmandaṃ sañcarati . tena māsena rasaḥ śukraṃ bhavati
yaduktaṃ tanmadhyamāgnīnadhikṛtyoktaṃ dīptāgnīnāṃ tu rasaḥ
kiñcidūnena māsena śukraṃ bhavati . mandāgnestu kiñci-
dadhikena māseneti siddhāntaḥ” .