• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • asṛkkara

    See also asṛkkaraḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 97.
    asṛkkara m. (-raḥ) The juice or essence of the body, lymph, serum, &c.

    E. asṛj blood, and kara what makes.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 76, col. 2.
    asṛkka_ra (raḥ) 1. m. Juice of the
    body, lymph, serum.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 121, col. 3.
    asṛk—kara m. ‘forming blood’, lymph, chyle, L.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 80, col. 1.
    asṛkkara

    m. (-raḥ) The juice or essence of the body, lymph, serum, &c.

    E.
    asṛj blood, and kara what makes.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 63, col. 2.
    asṛkkara asṛkkara m. (asṛj-kṛ) ce qui fait le sang, chyle, sérum, lymphe, anat.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 558.
    asṛkkara (asṛj + kara) m. Lymphe (Blut erzeugend) H. 620.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 151, col. 2.
    *asṛkkara m. Chylus.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 558, col. 2.
    asṛkkara pu0 asṛk śoṇitaṃ karoti kṛ—ṭa . śarīrasthe
    rasadhātau, annāderaśitasya prathamaṃ rasarūpatā, rasasya rakta-
    rūpateti vaidyake prasiddham . atha rasasya yathā raktakara-
    tvam tathoktaṃ suśrute . “rasādraktaṃ tatomāṃsa māṃsānmedaḥ
    prajāyate . medaso'sthi tatomajjā majjñaḥ śukrasya
    sambhavaḥ” tatpākaprakāramāha bhāva0 prakā0 . “yātyāmā
    śayamāhāraḥ pūrvvaṃ prāṇānileritaḥ . mādhuryyaṃ phenabhāvañca
    ṣaḍraso'pi labhetasaḥ” . “āhāryyaṃ ṣaddhidhaṃ bhojyaṃ bhakṣyaṃ carvyaṃ
    tathaiva ca . lehyaṃ cūṣyaṃtathā peyaṃ tadudāharaṇāni tu . bhojya
    modanapūpādi, bhakṣyaṃ modakamaṇḍakam . carvyaṃcipiṭadhānādi-
    rasalādi tu lihyate . cūṣyamāmraphalekṣvādi pīyate pānakaṃ
    payaḥ” . āmāśayamāha carakaḥ “nābhistanāntare jantorāhu-
    rāmāśayaṃ budhāḥ” . tatra viśeṣamāha . “uroraktā-
    śayastasmādadhaḥśleṣmāśayaḥsmṛtaḥ . āmāśayastu tadadhastadagho-
    hi malāśayaḥ” . anilerita iti hṛdayādhiṣṭānena
    prāṇanāmnā vāyunā mukhaṃgatenāntaḥpraveśitaḥ . tathāha
    suśrute . “yovāyuḥ prāṇanāmāsau mukhaṃ gacchati dehadhṛk .
    so'ntaḥ praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambata” iti . tamāhāramā
    māśayasthaṃ kledananāmakaphaḥ kledayati kledanātsaṃhataṃ bhinatti
    ca . uktaṃ ca suśrute . “kledanaḥ kledayatyannaṃ saṃhataṃ ca
    bhinattyataḥ” iti sa āhāraḥ ṣaḍraso'pyāmāśaye mādhuryaṃ
    labhate āmāśayasthasya madhurasya kaphasya yogāt . uktaṃ ca śleṣma
    svarūpam “śleṣmā śveto guruḥsnigdhaḥ picchilaḥ śītalastathā .
    tamoguṇādhikaḥ svādurvidagdholavaṇo bhavediti” . “phenabhāvaṃ
    ca labhate jaṭharānalatejasā” . yataāha vāgbhaṭaḥ “saṃdhukṣitaḥ
    samānena pacatyāmāśayasthitam . audaryo'gniryathā bāhyaḥ sthā-
    līsthaṃ toyataṇḍulam” iti . atha saevāhāraḥ prāṇavāyunā
    preritastataḥ kiñcitskhalitaḥ pācakākhyapittoṣmaṇeṣatpa-
    kvo'mlobhavati . uktaṃ ca . “atha pācakapittena vidagdhaścā-
    mlatāṃ vrajediti” pācakapittena pācakapittoṣmaṇā tataḥ
    sa evāhāro nābhimaṇḍalādhiṣṭhānena samānanāmnā vā
    yunā preritograhaṇīm prati nīyate uktañca . “tataḥ samāna
    marutā grahaṇīmabhi nīyate” . grahaṇīlakṣaṇamāha “ṣaṣṭhī-
    pittadharā nāma pākalā parikīrttitā . āmapakkāśayāntaḥsthā
    grahaṇītyabhidhīyate” . pittadharā pācakākhyaṃ pittaṃ tadagnyadhi-
    ṣṭhānaṃ taddhārayati . tatra grahaṇyāmāmāśayapakkāśayamadhyavartti-
    pācakākhyapittādhiṣṭhānenāgnināhāraḥ pacyate sa kaṭuśca-
    bhavati . tathā ca “grahaṇyāmpacyate koṣṭhavahninā jāyate
    kaṭuriti” . ayamarthaḥ . āhāro grahaṇyāṃ koṣṭhavahninā
    grahaṇīsthitapācakapittena vahninā pacyate pacyamānaḥ sa
    grahaṇīsthitasya kaṭurasasya pittadhasya yogātkaṭurbhavati . eta-
    dāhārapāke viśeṣamāha . “śarīraṃ pāñcabhautikam” tatra pa-
    ñcasu bhūteṣu pañcāgnayaḥ tiṣṭhanti . uktaṃca carakeṇa . “bhaumā-
    pyāgnathavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ . pañcāhāraguṇān
    svān svān pārthivādīn pacantyanu” . atroṣmapadenāgnirucyate
    āhāro'pi pāñcabhautikaḥ tatra pācakapittasthenāgnino
    ttejitena śarīravarttibhūbhāgāgrināhāravarttibhūbhāgaḥ
    pacyate pakvobhūbhāgaḥ svakīyān guṇānabhivarddhayati evaṃ
    jalādibhāgā api pacyante . tathā ca suśrute “pañcabhūtā-
    tmake dehe āhāraḥ pāñcabhautikaḥ . vipakvaḥ pañcadhā-
    samyakguṇān svānabhivarddhayediti” . guṇaśabdenātra guṇinaḥ
    pṛthivyādaya ucyante tena guṇān śarīravarttinaḥ pārthi-
    vādīn bhāgānabhivarddhayedityarthaḥ . evamahorātreṇa pakvāhāro
    miṣṭaśca kaṭuśca madhurobhavati amlastvamlobhavati . kaṭustiktaḥ
    kaṣāyaśca kaṭurbhavati uktañca “miṣṭaḥkaṭuśca madhuramamlo'mlaṃ
    pacyate rasaḥ . kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipāko jāyate kaṭuriti”
    evaṃ vipakvasyāhārasya sāro nigaditorasaḥ śeṣograhaṇī-
    sthomaladravaḥ . maladravasya jalabhāgaḥ śirābhirvastinnīto-
    mūtrambhavati . uktañca “āhārasya rasaḥsāraḥ sārahīno-
    maladravaḥ . śirābhistajjalaṃ nītaṃ vastau mūtratvamāpnuyāt .
    śeṣaṃ kiṭṭañca yattasya tatpurīṣaṃ nigadyate . samānavāyunānītaṃ
    tattiṣṭhati malāśaye” . tatra malāśayenāpānavāyunā preritaṃ mūtraṃ
    meḍhrabhagamārgeṇa, purīṣaṃ gudamārgeṇa śarīrādbahiryāti uktañca
    “bhūtraṃhyupasthamārgeṇa purīṣaṃ gudamārgataḥ . apānavāyunā-
    kṣiptaṃ bahiryāti śarīrataḥ” . upasthaḥ śisnobhagañca . rasastu
    samānavāyunā preritodhamanīmārgeṇa śarīrārambhakasya rasasya
    sthānaṃ hṛdayaṃ gatvā tena sahamiśritobhavati ūktañca
    “rasastu hṛdayaṃ yāti samānamaruteritaḥ . sa tu vyānena pu-
    vikṣiptaḥ sarvvāndhātūn vivarddhayet . kedāreṣu yathā kulyāḥ
    ṣṇanti vividhauṣadhīḥ tathā kalevare dhātūn sarvānbarddhayate rasaḥ”
    rasastu tatra tatra trighā vibhidyate . uktaṃ ca carake “sthūlā
    evaṃ malabhedaistatratatra tridhā rasaḥ . svaṃsthūle'ṃśaḥ paraṃ sūkṣma
    stanmalo yāti tanmalam” . ayamarthaḥ sthūle'ṃśaḥ svaṃyāti .
    yathāsthitaṃ tiṣṭhati sūkṣmastvaṃśaḥparaṃ dvitīyaṃ dhātuṃ yāti-
    tanmalaḥ rasādimalastanmalaṃ śarīrārambhakaṃ tattaddhātumalaṃ
    yātītyarthaḥ yathā laukikāgninekṣurasaḥ pacyate tathā śarī-
    rārambhakasya rasasya agnināhārarasaḥ pacyate pacyamānaḥ
    sa pañcāhorātrātsārddhadaṇḍamekaṃ ca yāvatprāktanarasadhātāveva
    tiṣṭhate uktañca suśrute “sa khalu rasastrīṇi trīṇi kalā-
    sahasrāṇi pañcadaśakalā ekaikasmindhātāveva tiṣṭhati” iti .
    atra kalānāṃ viṃśatiḥ muhūrttaḥ sa ca daṇḍadvayātmakaḥ tathā
    ca bhojaḥ “ghātau rasādau majjānte pratyekaṃ kramatorasaḥ .
    ahorātrātsvayaṃpañca sārddhaṃ daṇḍaṃ ca tiṣṭhati” . pratyekam eka-
    sminnekasminnityarthaḥ tato yathā pacyamānādikṣurasānmalonirga-
    cchati . tathā pacyamānādāhārarasānmalo nirgacchati saḥ
    kaphaḥ uktañca suśrute “kaphapittamalāḥ kheṣu prasvedonakharoma ca
    netraviṭcakṣuṣaḥ srehodhātūnāṃ kramaśomalāḥ . kheṣumalaḥ
    karṇṇādisrotomalaḥ . sa ca kaphaḥ prāṇānilapreritodhama-
    nīmārgeṇa śarīrārambhakaṃ kledanākhyaṃ kaphaṃ gatvā
    puṣṇāti . tataḥ sārabhūtasyāhārarasasya dvau bhāgau bhavataḥ
    sthūlaḥ sūkṣmaśca tatra sūkṣmobhāgaḥ śarīrārambhakaṃ rasaṃ poṣa-
    yati sakalaśarīrādhiṣṭhānena vyānavāyunā preritodhama-
    nībhiḥ sañcaran poṣaṇasnehanajaṭharānaloṣmakṛtasantāpani-
    vāraṇādibhirguṇaiḥ sakalaṃ puṣṇāti śarīram tataḥ sthūlo-
    bhāgaḥ prāṇavāyunā preritodhamanīmārgeṇa śarīrārambhakasya
    raktasya sthānaṃ gatvā yakṛtplīharūpaṅgatvā tena saha miśrito
    bhavati . tataḥ prāktanaraktasthāgninā punaḥ pacyamānaḥ
    pañcāhorātrātsārddhadaṇḍañca yāvatprāktanaraktaghātāveva tiṣṭati
    tato yathāgninā punaḥpunaḥ pacyamānādikṣuvikārā-
    dvāraṃvāraṃ malaṃ nirgacchati . tathā punaḥpunaḥ pacyamānā
    dāhārarasātprativāraṃ malaṃ nirgacchati tatra raktāgninā-
    pacyamānānmalaṃ pittaṃ nirgacchati . tacca pittaṃ samānavā-
    yunā preritaṃ dhamanīmārgeṇa śarīrārambhakaṃ pācakākhyaṃ pittaṃ
    gatvā puṣṇāti . tataḥ sārabhūtasyāhārarasasya dvau bhāgau
    bhavataḥ . sthūlaḥ sūkṣmaśca . tatra sūkṣmobhāgorañjakākhyena
    pittena raktīkṛtaḥ śarīrārambhakaṃ raktaṃ poṣayan vyāna-
    bāyunā prerito dhamanībhiḥ sañcaran sakalaśarīragatāni
    rudhirāṇi puṣṇāti . tataḥ sthūlobhāgo vyānavāyunā-
    preritodhamanībhiḥ śirābhiśca śarīrārambhakāṇi māṃsāni
    yāti tato māṃsāgninā punaḥ pacyamānaḥ pañcāhorātrā
    tsārddhadaṇḍaṃyāvanmāṃseṣveva tiṣṭhati tataḥ pacyamānāttasmā-
    nmalaṃ nirgacchati tadvyānavāyunā kṣiptaṃ karṇāvāgatya karṇṇa
    viḍbhavati tataḥ sārabhūtasya rasasya dvau bhāgau bhavataḥ sthūlaḥ
    sūkṣmaśca tataḥ sūkṣmobhāgo māṃsāni puṣṇāti tataḥ
    sthūlobhāgovyānavāyunā preritodhamanībhiḥ śarīrārambha-
    kasya medasaḥsthānamudaraṃ yāti tatomedaso'gninā punaḥ
    pacyamānaḥ pañcāhorātrātsāṃrddhadaṇḍañca yāvanmedasyeva
    tiṣṭhati tataḥ pacyamānāttasmānmalo nirgacchati prasvedarūpaḥ
    sa ca śītaḥ srotasyeva tiṣṭhati śarīroṣṇaṇā taptaśca tadā
    vyānavāyunā preritaḥ śirāmārge lomakūpebhyo bahiryāti
    jihvādantakakṣāmeḍhrādimalañca medomalamityeke . tataḥ sāra-
    bhūtasya rasasya dvaubhāgau bhavataḥ sthūlaḥ sūkṣmaśca tatra sūkṣmo-
    bhāgo medaḥ puṣṇāti udare tiṣṭhan vyānavāyunā preritaḥ
    srotomārgaiḥ sūkṣmāsthitānyapi medāṃsi puṣṇāti
    sthūlobhāgovyānavāyunā preritodhamanībhiḥ śirābhiśca śarī-
    rārambhakāṇyasthīni yāti tatosthyagninā punaḥ pacyamānaḥ
    pañcāhorātrāt sārddhadaṇḍaṃ ca yāvadasthiṣveva tiṣṭhati tataḥ
    pacyamānāttasmānmalo nirgacchati sa ca vyānavāyunā-
    preritaḥ śirābhirmārgairāgatyāṅguliṣu nakhāḥstanau lomāni
    bhavanti tataḥ sārabhūtasya rasasya dvau bhāgau bhavataḥ sthūlaḥ
    sūkṣmaśca tatra sūkṣmobhāgovyānavāyunā preritaḥ sroto-
    mārgairmajjasthānāni sthūlāsthyabhyantarāṇi yāti tato
    majjāgninā punaḥ pacyamānaḥ pañcāhorātrātsārddha-
    daṇḍañca yāvanmajjanyevāvatiṣṭhati . tataḥ pacyamānāt
    tasmānmalaṃ nirgacchati . tacca vyānavāyunā preritaṃ
    śirāmārgeneyanayorāgatya netraviṭ cakṣusnehaśca bhavati
    tataḥsārabhūtasya rasasya dvau bhāgau bhavataḥ sthūlaḥ sūkṣmaśca .
    tatra sūkṣkṣobhāgomajjānaṃ puṣṇāti tataḥ sthūlobhāgo-
    vyānavāyunā preritodhamanībhiḥ śirābhiśca śukrasya sthānaṃ
    sakalaṃ śarīraṃ gatvā śarīrārambhakeṇa śukreṇa saha miśrito
    bhavati . tataḥ śukrasyāgninā punaḥ pacyate pacyamāne
    tasminmalaṃ nāsti sa hi sahasradhādhmātasuvarṇavat . uktañca
    “svāgnibhiḥ pacyamāneṣu malaḥ ṣaṭsu rasādiṣu . na śukre
    pacyamāne'pi hemanīvākṣaye malaḥ” . anyacca “svāgnibhiḥ
    pacyamāneṣu majjānteṣu ramādiṣu . ṣaṭsu dhātuṣu jāyante
    malāni munayojaguḥ . yathā sahasradhādhmāte na malaṃ kila-
    kāñcane . tathā rase muhuḥ pakve na malaṃ śukratāṃ gate” . tataḥ
    sārabhūtasya rasasya dvau bhāgau bhavataḥ . sthūlaḥsūkṣkṣaśca tatra
    sūkṣmasnehabhāgaḥ ojastasya lakṣaṇamāha . “ojaḥ sarva-
    śarīrasthaṃ snigdhaṃśītaṃ sthiraṃsitam . somātmakaṃ śarīrasya bala
    puṣṭikaraṃ matam” valaṃ ceṣṭhāpāṭavaṃ tathā ca . “ceṣṭhāsu pāṭavaṃ
    yattu balantadabhidhīyate iti” yattu suśrute rasādīnāṃ śukrā-
    ntānāṃ dhātūnāṃ yatparantejastat khalvojastadeva balamiti
    tejastejodravaḥ” . atrāyamabhiprāyaḥ . yasmādrasādojo
    bhavati rasaḥ sarvadhātusthānagatatvāttaddhātuvanmanyata iti .
    sarvadhātūnāṃ snehamojaḥkṣīre ghṛtamiva tadeva balamiti” tat-
    kāryyakāraṇayorabhedopacārāt abhedakathanaṃ ca vikitsaikyā-
    rtham . “anyacca “guru śītaṃ mṛdu snigdhaṃ sāndraṃ svādu sthiraṃtathā-
    prasannaṃ picchalaṃ sūkṣkṣamojo daśaguṇaṃ smṛtam” . carake tu
    “aṣṭavindupramāṇantadīṣadraktaṃ sapittakam . agnisomātmakatvena
    dvirūpaṃ varṇitaṃ tu tat” . vāgbhaṭaśca “ojastu tejo dhātūnāṃ
    śukrāntānāṃ paraṃ smṛtam . hṛdayasthamapi vyāpi dehasthiti
    nibandhanam . yasya pravṛddhau dehasya tuṣṭipuṣṭibalodayāḥ . yannā-
    śe niyatonāśo yasmiṃstiṣṭhati jīvanam . niṣpadyante yato
    bhāvāvividhā dehasaṃśrayāḥ . utsāhaḥ pratibhā caiva lāvaṇyāṃ suku-
    māratā” . tataḥ sthūlabhāgo rasomāsena puṃsāṃ śukraṃ strīṇāṃ
    tvārttavaṃ śukraṃ ca bhavati . uktañca suśrute “evaṃ māsena
    rasaḥ śukrībhavati strīṇāmārttavaṃ ca bhavatīti ceti” cakā-
    rāt strīṇāmapi śukraṃ bhavati . ataevoktaṃ suśrute .
    “yoṣito'pi sravatyeva śukraṃ puṃsaḥ samāgame . tanna garbhasya kiñci
    ttu karotīti na cintyate” garbhasya śuddhasya, vikṛtasya tu garbhasya
    kāraṇantadapi bhavati yata uktaṃ “yadā nāryāvupeyātāṃ vṛṣa-
    syantyau kathañcana . muñcantyau śukramanyonyamanasthistatra jāyate”
    iti . etena strīṇāṃ saptamodhāturārtavaṃ śukramaṣṭama iti
    bodhitam āśayādhikyavat . “strīṇāṃ garbhopayogī syā-
    dārttavaṃ sarvasammatam tāsāmapi balaṃ varṇaṃ śukraṃ puṣṭiṃ karoti
    hi” . evaṃ rasaeva kedārakulyānyāyena sarvāndhātūn
    pūrayati māsena navadaṇḍottareṇa śukramārttavañca bhavati
    iti siddhāntaḥ . evaṃ sati rasādraktamiti maṅgatameva tato-
    māṃsantato raktotpatteranantaraṃmāṃsaṃ jāyate rasādevetyarthaḥ
    māṃsānmedaḥ prajāyate iti māṃsādanantaraṃ medaḥ prajāyate
    rasādevetyarthaḥ . medaso'sthi medaso'gre'sthi jāyate rasā-
    devetyarthaḥ . evaṃ tatomajjā majjño'gre śukrasya sambhava
    ityarthaḥ . rasaḥśarīre tridhā sañca rati tathācoktam . “rasaḥ-
    śarīre śabdārcirjjalasantānavat tridhā . saṃcaratyanurūpo'yaṃ
    nityameva hi dehinām” . asyāyamabhiprāyaḥ puruṣāstīkṣṇā-
    gnayomadhyamāgnayomandāgnayaśca bhavanti tatra tīkṣṇāgnīnāṃ
    rasaḥśabdasantānavacchīghraṃ sañcarati . madhyāmāgnīnā-
    marcciḥsantānavanmadhyavegena sañcarati . mandāgnīnāṃ jala-
    santānavanmandaṃ sañcarati . tena māsena rasaḥ śukraṃ bhavati
    yaduktaṃ tanmadhyamāgnīnadhikṛtyoktaṃ dīptāgnīnāṃ tu rasaḥ
    kiñcidūnena māsena śukraṃ bhavati . mandāgnestu kiñci-
    dadhikena māseneti siddhāntaḥ” .