aruṇodayasaptamī
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 88, col. 3.
aruṇodaya—saptamī f. the seventh day in the bright half of Māgha,
L.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 5,
p. 1041.
aruṇodayasaptamī (
aruṇa - u° + sa°) Bez.
des 7ten Tages in der lichten Hälfte des Māgha
ŚKDR.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 107, col. 2.
aruṇodayasaptamī f. der 7te Tag in der lichten Hälfte des Māgha.
Vācaspatyam
☞
p. 360, col. 1.
aruṇodayasaptamī strī aruṇodayakāle puṇyaviśeṣasādhanaṃ
saptamī . māghaśuklasaptamyām . “sūryyagraheṇa tulyā hi śuklā
māghasya saptamī . aruṇodayavelāyāṃ tasyāṃ snānaṃ mahāphalam .
māghe māsi site pakṣe saptamī koṭibhāskarā . dadyāt snā-
nārghadānābhyāmāyurārogyasampadaḥ . aruṇodayavelāyāṃ śuklā
māghasya saptamī . gaṅgāyāṃ yadi labhyeta sūryyagrahaśataiḥ
sameti” ti0 ta0 bhaviṣya pu0 .
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 96.
aruṇodayasaptamī , strī, (aruṇodayakāle puṇya-
viśeṣajanikā yā saptamī .) māghaśuklasaptamī .
mākarī saptamī . yathā . bhaviṣye .
“sūryyagrahaṇatulyā hi śuklā māghasya saptamī .
aruṇodayavelāyāṃ tasyāṃ snānaṃ mahāphalaṃ ..
māghe māsi site pakṣe saptamī koṭibhāskarā .
dadyāt snānārghadānābhyāmāyurārogyasampadaḥ ..
aruṇodayavelāyāṃ śuklā māghasya saptamī .
gaṅgāyāṃ yadi labhyeta sūryyagrahaśataiḥ samā” ..
koṭibhāskarā koṭisaptamītulyā . sūryyagrahaṇa-
phalaṃ snānajaṃ sannihite buddhirantaraṅgā iti
nyāyāt . tena bahuśatasūryyagrahaṇakālīnagaṅgā-
snānajanyaphalasamaphalaprāptiḥ phalamatra jñeyaṃ . atra
bahuśatasūryyagrahāṇāṃ pratyekādhikaraṇatāsaṃsarge-
ṇānvayāt kālānāṃ snānānāṃ tatphalānāmapi bahu-
śatatvaṃ labhyate . ato nāprasiddhiḥ .. * .. pūrṇa-
saptamyāṃ pūrvvāparayoryatrāruṇodayakāle saptamī tatra
pūrvvadine tatkāle snānaṃ .
“catasro ghaṭikāḥ prātaruṇodaya ucyate .
yatīnāṃ srānakālo'yaṃ gaṅgāmbhaḥsadṛśaḥ smṛtaḥ ..
triyāmāṃ rajanīṃ prāhustyaktvādyantacatuṣṭayaṃ .
nāḍīnāṃ tadubhe sandhye divasādyantasaṃjñite” ..
iti kālamādhavīyadhṛtabrahmavaivarttīyena pūrvvasya tat-
kālasya pūrṇatithisambandhidinakarttavyakarmmāṅgatvena
itarasya cetarāṅgatvenābhidhānāt . ataeva dakṣeṇa
tatkālamārabhyāhnikakṛtyamabhihitaṃ .. * .. atrā-
ruṇodayakāle muhūrttānyūnatithilābha eva snānaṃ .
“vratopavāsasnānādau ghaṭikaikā yadā bhavet .
udaye sā tithirgrāhyā śrāddhādāvastagāminī” ..
iti viṣṇudharmmottarāt . atra ghaṭikā muhūrttaṃ
śrāddhayogyakālānurodhāditi vakṣyate . brahmavaivartta-
vacane ghaṭikā daṇḍarūpā . ṣaravacane nāḍīnāmā-
dyantacatuṣṭayamityekavākyatvāt .. * .. ye tu sūryyo-
dayāt prāgapi prātaḥsnānavidhānāt tatraiva māgha-
saptamyākhyaguṇaphalavidhirlāghavādityāhustaccintyaṃ .
prakaraṇānyatve prayojanānyatvaṃ iti jaiminisūtreṇa
prakaraṇamede guṇavidhyasiddheḥ . ataeva kalpataru-
ratnākarayoḥ .
“ya icchedvipulān bhīgān candrasūryyagrahopamān .
prātaḥsnāyī bhavennityaṃ dvau māsau māghaphālgunau” ..
iti . viṣṇusmṛtau . “yathāhani tathā prātarnityaṃ
snāyādanāturaḥ” . iti nityasnānaprakaraṇāt praka-
raṇāntarāsnānāt prakaraṇāntarādhikaraṇanyāyena
kāmyasnānāntaramidamapyuktaṃ . na tu guṇaphalavidhiḥ .
kintu kāmyakaraṇe prasaṅgānnityasiddhiriti .. * ..
atra māghamāsanimittakamāghasaptamīnimittaka-
kāmyasnānayoḥ prātarvidhānāt naimittikatvena prāya-
ścittavat sakṛdanuṣṭhānaṃ . “pradhānasyākriyā yatra
sāṅgaṃ tat kriyate punaḥ . tadaṅgasyākriyāyāntu
nāvṛttirna ca tatkriyā” .. iti kātyāyanavacanāt .
“na snānamācaredbhuktvā nāturo na mahāniśi .
na vāsomiḥ sahājasraṃ nāvijñāte jalāśaye” ..
iti manuvacanenaikadājasrasnānaniṣedhāt .
“dharmmavinnācaret snānamāhnikañca punaḥ punaḥ” ..
iti manuvacanācca . ataeva nāndīmukhaprakaraṇa-
śeṣe pradhānānāmapi kāmyānāṃ tattaddeśakāla-
vihitānāṃ tantreṇaiva siddhiriti śrāddhacintā-
maṇiḥ .. niṣkāmaviṣṇuprītikāmayoḥ sutarāṃ sakṛ-
danuṣṭhānaṃ . guṇatāratamyāt phalatāratamyaṃ iti
nyāyena phalaṃ bodhyaṃ . tattu ikṣukṣīraguḍādimādhuryya-
bhedavannirddeṣṭumaśakyaṃ .
“pakṣāntare'pi kanyāsthe ravau śrāddhaṃ praśasyata .
kanyāgate pañcame tu viśeṣeṇaiva kārayet” ..
iti hemādridhṛtādityapurāṇoktavat . etadvacana-
prāgarddhaṃ kārttikamalamāsābdaviṣayaṃ .
“deśakālāśramakṣetradravyadātṛmanoguṇāḥ .
sukṛśasyāpi dānasya phalātiśayahetavaḥ” ..
iti brahmapurāṇoktavacca .. * .. tīrthabhede tvekadāpi
nānāsnānaṃ .
“viṣuvaddivase prāpte pañcatīrthī vidhānataḥ” .
iti brahmapurāṇādivacanāt . “tīrthabhede tantra-
prasaṅgayorasambhavācca” . ataeva gaṅgāvākyāvalī-
tīrthacintāmaṇyoḥ . yattu prayāge tryahasnāne kroḍī-
kṛte'pi māghasaptamīsnānādāvasādhāraṇasaṅkalpena
punastathaiva prātaḥsnānācaraṇaṃ tadyuktaṃ tadā sakṛt-
snānasyaiva vihitatvāt . anyathā tattryahaphala-
kāmanāyāṃ tadānantyāpatterityuktaṃ .. * .. snāne
paripāṭīmāha kṛtyakalpalatāyāṃ viṣṇuḥ . sapta-
vadarapatrāṇi saptārkapatrāṇi ca śirasi nidhāya .
“yadyajjanmakṛtaṃ pāpaṃ mayā saptasu janmasu .
tanme rokañca śokañca mākarī hantu saptamī” ..
ityuccāryya snāyāditiśeṣaḥ . rokaṃ chidraṃ . tithi-
kṛtyasya paurṇamāsyantamāsāṅgakatvāt mākarīpadaṃ
makarārkārabdhacāndramāsīyatithiparaṃ .
“tithikṛtye ca kṛṣṇādiṃ vrate śuklādimeva ca .
vivāhādau ca saurādiṃ māsaṃ kṛtye vinirddiśet” ..
iti brahmapurāṇānmanvantarāditvena tathā yukta-
tvācca . yathā matsyapurāṇe .
“yasmānmanvantarādau tu rathamāpurddivākarāḥ .
māghamāsasya saptamyāṃ tasmāt sā rathasaptamī ..
aruṇodayavelāyāṃ tasyāṃ snānaṃ mahāphalaṃ” .
ataeva nārasiṃhe rathyākhyāyāmityuktaṃ . yathā, —
“mahānavamyāṃ dvādaśyāṃ bharaṇyāmapi caiva hi .
tathākṣayatṛvīyāyāṃ śiṣyānnādhyāpayedbudhaḥ ..
māghamāse tu saptamyāṃ rathyākhyāyāntu varjjayet” .
dvādaśyāṃ śayanotthānadvādaśyāṃ . bharaṇyāṃ śakradhvaja-
pātabharaṇyāmiti kalpataruḥ .. atra mahānavamyādi-
sāhacaryyāccāndratvaṃ pratīyate . ataeva caturddaśa-
manvantarādigaṇane kvāpi na rāśyullekhaḥ . yathā .
bhaviṣyamatsyayoḥ .
“aśvayuk śuklanavamī dvādaśī kārttikī tathā .
tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca ..
phālgunasyāpyamāvāsyā pauṣasyaikādaśī tathā .
āṣāḍhasyāpi daśamī tathā māghasya saptamī ..
śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhasya pūrṇimā .
kārttikī phālgunī caitrī jyaiṣṭhī pañcadaśī sitā ..
manvantarādayastvetā dattasyākṣayakārikāḥ” .
atra amāvāsyāṣṭamīvyatiriktāḥ śuklāḥ punaḥ-
punastathāpadopākīrttanādānāt . upakramopasaṃhā-
rayoḥ śuklatvakīrttanācca .. atra kāmadhenau tṛtoyā
caiva māghasyeti . kalpatarau tu tṛtīyā caitramāsa-
syeti likhitaṃ . atra pāṭhadvaidhe śrīpatiratnamā-
lāyāṃ . “aśvayuji śuklanavamī dvādaśyūrjje madhau
tṛtīyā ca” . iti pāṭhāccaitratṛtīyaiva grāhyā .
śrīdatto'pyevaṃ . māghasaptamyāścāndratvaṃ saurāgame'pi .
“arkapatraiḥ savadarairdūrvvākṣatasacandanaiḥ .
aṣṭāṅgavidhinā cārghyaṃ dadyādādityatuṣṭaye ..
māghe'tha phālgune vāpi bhavedvai māghasaptamī .
mākarīti ca yatproktaṃ tatprāyovṛttidarśanāt” ..
aṣṭāṅgavidhinā .
“yo'ṣṭāṅgamarghyamāpūryya bhānormūrdhni nivedayet .
tāmrapātrārghyadānena puṇyaṃ daśaguṇaṃ smṛtaṃ” ..
iti bhaviṣyapurāṇīyena . ādityapurāṇe .
“ṛkṣarāśiviśeṣeṇa yatkarmma vihitaṃ naraiḥ .
daivaṃ vāpyathavā paitryaṃ tadanyatrāpi dṛśyate” .. * ..
arghyamantrastu .
“jananī sarvvabhūtānāṃ saptamī saptasaptike .
saptavyāhṛtike devi ! namaste ravimaṇḍale” ..
praṇāmamantrastu .
“saptasaptivahaprīta saptalokapradīpana .
saptamyāṃ hi namastubhyaṃ namo'nantāya vedhase” ..
saptiraśvaḥ . iti tithyāditattvaṃ ..