• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • aruṇodayasaptamī


    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 88, col. 3.
    aruṇodaya—saptamī f. the seventh day in the bright half of Māgha, L.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 5, p. 1041.
    aruṇodayasaptamī (aruṇa - u° + sa°) Bez. des 7ten Tages in der lichten Hälfte des Māgha ŚKDR.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 107, col. 2.
    aruṇodayasaptamī f. der 7te Tag in der lichten Hälfte des Māgha.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 360, col. 1.
    aruṇodayasaptamī strī aruṇodayakāle puṇyaviśeṣasādhanaṃ
    saptamī . māghaśuklasaptamyām . “sūryyagraheṇa tulyā hi śuklā
    māghasya saptamī . aruṇodayavelāyāṃ tasyāṃ snānaṃ mahāphalam .
    māghe māsi site pakṣe saptamī koṭibhāskarā . dadyāt snā-
    nārghadānābhyāmāyurārogyasampadaḥ . aruṇodayavelāyāṃ śuklā
    māghasya saptamī . gaṅgāyāṃ yadi labhyeta sūryyagrahaśataiḥ
    sameti” ti0 ta0 bhaviṣya pu0 .

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 96.
    aruṇodayasaptamī , strī, (aruṇodayakāle puṇya-
    viśeṣajanikā yā saptamī .) māghaśuklasaptamī .
    mākarī saptamī . yathā . bhaviṣye .
    “sūryyagrahaṇatulyā hi śuklā māghasya saptamī .
    aruṇodayavelāyāṃ tasyāṃ snānaṃ mahāphalaṃ ..
    māghe māsi site pakṣe saptamī koṭibhāskarā .
    dadyāt snānārghadānābhyāmāyurārogyasampadaḥ ..
    aruṇodayavelāyāṃ śuklā māghasya saptamī .
    gaṅgāyāṃ yadi labhyeta sūryyagrahaśataiḥ samā” ..
    koṭibhāskarā koṭisaptamītulyā . sūryyagrahaṇa-
    phalaṃ snānajaṃ sannihite buddhirantaraṅgā iti
    nyāyāt . tena bahuśatasūryyagrahaṇakālīnagaṅgā-
    snānajanyaphalasamaphalaprāptiḥ phalamatra jñeyaṃ . atra
    bahuśatasūryyagrahāṇāṃ pratyekādhikaraṇatāsaṃsarge-
    ṇānvayāt kālānāṃ snānānāṃ tatphalānāmapi bahu-
    śatatvaṃ labhyate . ato nāprasiddhiḥ .. * .. pūrṇa-
    saptamyāṃ pūrvvāparayoryatrāruṇodayakāle saptamī tatra
    pūrvvadine tatkāle snānaṃ .
    “catasro ghaṭikāḥ prātaruṇodaya ucyate .
    yatīnāṃ srānakālo'yaṃ gaṅgāmbhaḥsadṛśaḥ smṛtaḥ ..
    triyāmāṃ rajanīṃ prāhustyaktvādyantacatuṣṭayaṃ .
    nāḍīnāṃ tadubhe sandhye divasādyantasaṃjñite” ..
    iti kālamādhavīyadhṛtabrahmavaivarttīyena pūrvvasya tat-
    kālasya pūrṇatithisambandhidinakarttavyakarmmāṅgatvena
    itarasya cetarāṅgatvenābhidhānāt . ataeva dakṣeṇa
    tatkālamārabhyāhnikakṛtyamabhihitaṃ .. * .. atrā-
    ruṇodayakāle muhūrttānyūnatithilābha eva snānaṃ .
    “vratopavāsasnānādau ghaṭikaikā yadā bhavet .
    udaye sā tithirgrāhyā śrāddhādāvastagāminī” ..
    iti viṣṇudharmmottarāt . atra ghaṭikā muhūrttaṃ
    śrāddhayogyakālānurodhāditi vakṣyate . brahmavaivartta-
    vacane ghaṭikā daṇḍarūpā . ṣaravacane nāḍīnāmā-
    dyantacatuṣṭayamityekavākyatvāt .. * .. ye tu sūryyo-
    dayāt prāgapi prātaḥsnānavidhānāt tatraiva māgha-
    saptamyākhyaguṇaphalavidhirlāghavādityāhustaccintyaṃ .
    prakaraṇānyatve prayojanānyatvaṃ iti jaiminisūtreṇa
    prakaraṇamede guṇavidhyasiddheḥ . ataeva kalpataru-
    ratnākarayoḥ .
    “ya icchedvipulān bhīgān candrasūryyagrahopamān .
    prātaḥsnāyī bhavennityaṃ dvau māsau māghaphālgunau” ..
    iti . viṣṇusmṛtau . “yathāhani tathā prātarnityaṃ
    snāyādanāturaḥ” . iti nityasnānaprakaraṇāt praka-
    raṇāntarāsnānāt prakaraṇāntarādhikaraṇanyāyena
    kāmyasnānāntaramidamapyuktaṃ . na tu guṇaphalavidhiḥ .
    kintu kāmyakaraṇe prasaṅgānnityasiddhiriti .. * ..
    atra māghamāsanimittakamāghasaptamīnimittaka-
    kāmyasnānayoḥ prātarvidhānāt naimittikatvena prāya-
    ścittavat sakṛdanuṣṭhānaṃ . “pradhānasyākriyā yatra
    sāṅgaṃ tat kriyate punaḥ . tadaṅgasyākriyāyāntu
    nāvṛttirna ca tatkriyā” .. iti kātyāyanavacanāt .
    “na snānamācaredbhuktvā nāturo na mahāniśi .
    na vāsomiḥ sahājasraṃ nāvijñāte jalāśaye” ..
    iti manuvacanenaikadājasrasnānaniṣedhāt .
    “dharmmavinnācaret snānamāhnikañca punaḥ punaḥ” ..
    iti manuvacanācca . ataeva nāndīmukhaprakaraṇa-
    śeṣe pradhānānāmapi kāmyānāṃ tattaddeśakāla-
    vihitānāṃ tantreṇaiva siddhiriti śrāddhacintā-
    maṇiḥ .. niṣkāmaviṣṇuprītikāmayoḥ sutarāṃ sakṛ-
    danuṣṭhānaṃ . guṇatāratamyāt phalatāratamyaṃ iti
    nyāyena phalaṃ bodhyaṃ . tattu ikṣukṣīraguḍādimādhuryya-
    bhedavannirddeṣṭumaśakyaṃ .
    “pakṣāntare'pi kanyāsthe ravau śrāddhaṃ praśasyata .
    kanyāgate pañcame tu viśeṣeṇaiva kārayet” ..
    iti hemādridhṛtādityapurāṇoktavat . etadvacana-
    prāgarddhaṃ kārttikamalamāsābdaviṣayaṃ .
    “deśakālāśramakṣetradravyadātṛmanoguṇāḥ .
    sukṛśasyāpi dānasya phalātiśayahetavaḥ” ..
    iti brahmapurāṇoktavacca .. * .. tīrthabhede tvekadāpi
    nānāsnānaṃ .
    “viṣuvaddivase prāpte pañcatīrthī vidhānataḥ” .
    iti brahmapurāṇādivacanāt . “tīrthabhede tantra-
    prasaṅgayorasambhavācca” . ataeva gaṅgāvākyāvalī-
    tīrthacintāmaṇyoḥ . yattu prayāge tryahasnāne kroḍī-
    kṛte'pi māghasaptamīsnānādāvasādhāraṇasaṅkalpena
    punastathaiva prātaḥsnānācaraṇaṃ tadyuktaṃ tadā sakṛt-
    snānasyaiva vihitatvāt . anyathā tattryahaphala-
    kāmanāyāṃ tadānantyāpatterityuktaṃ .. * .. snāne
    paripāṭīmāha kṛtyakalpalatāyāṃ viṣṇuḥ . sapta-
    vadarapatrāṇi saptārkapatrāṇi ca śirasi nidhāya .
    “yadyajjanmakṛtaṃ pāpaṃ mayā saptasu janmasu .
    tanme rokañca śokañca mākarī hantu saptamī” ..
    ityuccāryya snāyāditiśeṣaḥ . rokaṃ chidraṃ . tithi-
    kṛtyasya paurṇamāsyantamāsāṅgakatvāt mākarīpadaṃ
    makarārkārabdhacāndramāsīyatithiparaṃ .
    “tithikṛtye ca kṛṣṇādiṃ vrate śuklādimeva ca .
    vivāhādau ca saurādiṃ māsaṃ kṛtye vinirddiśet” ..
    iti brahmapurāṇānmanvantarāditvena tathā yukta-
    tvācca . yathā matsyapurāṇe .
    “yasmānmanvantarādau tu rathamāpurddivākarāḥ .
    māghamāsasya saptamyāṃ tasmāt sā rathasaptamī ..
    aruṇodayavelāyāṃ tasyāṃ snānaṃ mahāphalaṃ” .
    ataeva nārasiṃhe rathyākhyāyāmityuktaṃ . yathā, —
    “mahānavamyāṃ dvādaśyāṃ bharaṇyāmapi caiva hi .
    tathākṣayatṛvīyāyāṃ śiṣyānnādhyāpayedbudhaḥ ..
    māghamāse tu saptamyāṃ rathyākhyāyāntu varjjayet” .
    dvādaśyāṃ śayanotthānadvādaśyāṃ . bharaṇyāṃ śakradhvaja-
    pātabharaṇyāmiti kalpataruḥ .. atra mahānavamyādi-
    sāhacaryyāccāndratvaṃ pratīyate . ataeva caturddaśa-
    manvantarādigaṇane kvāpi na rāśyullekhaḥ . yathā .
    bhaviṣyamatsyayoḥ .
    “aśvayuk śuklanavamī dvādaśī kārttikī tathā .
    tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca ..
    phālgunasyāpyamāvāsyā pauṣasyaikādaśī tathā .
    āṣāḍhasyāpi daśamī tathā māghasya saptamī ..
    śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhasya pūrṇimā .
    kārttikī phālgunī caitrī jyaiṣṭhī pañcadaśī sitā ..
    manvantarādayastvetā dattasyākṣayakārikāḥ” .
    atra amāvāsyāṣṭamīvyatiriktāḥ śuklāḥ punaḥ-
    punastathāpadopākīrttanādānāt . upakramopasaṃhā-
    rayoḥ śuklatvakīrttanācca .. atra kāmadhenau tṛtoyā
    caiva māghasyeti . kalpatarau tu tṛtīyā caitramāsa-
    syeti likhitaṃ . atra pāṭhadvaidhe śrīpatiratnamā-
    lāyāṃ . “aśvayuji śuklanavamī dvādaśyūrjje madhau
    tṛtīyā ca” . iti pāṭhāccaitratṛtīyaiva grāhyā .
    śrīdatto'pyevaṃ . māghasaptamyāścāndratvaṃ saurāgame'pi .
    “arkapatraiḥ savadarairdūrvvākṣatasacandanaiḥ .
    aṣṭāṅgavidhinā cārghyaṃ dadyādādityatuṣṭaye ..
    māghe'tha phālgune vāpi bhavedvai māghasaptamī .
    mākarīti ca yatproktaṃ tatprāyovṛttidarśanāt” ..
    aṣṭāṅgavidhinā .
    “yo'ṣṭāṅgamarghyamāpūryya bhānormūrdhni nivedayet .
    tāmrapātrārghyadānena puṇyaṃ daśaguṇaṃ smṛtaṃ” ..
    iti bhaviṣyapurāṇīyena . ādityapurāṇe .
    “ṛkṣarāśiviśeṣeṇa yatkarmma vihitaṃ naraiḥ .
    daivaṃ vāpyathavā paitryaṃ tadanyatrāpi dṛśyate” .. * ..
    arghyamantrastu .
    “jananī sarvvabhūtānāṃ saptamī saptasaptike .
    saptavyāhṛtike devi ! namaste ravimaṇḍale” ..
    praṇāmamantrastu .
    “saptasaptivahaprīta saptalokapradīpana .
    saptamyāṃ hi namastubhyaṃ namo'nantāya vedhase” ..
    saptiraśvaḥ . iti tithyāditattvaṃ ..