• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • arthay


    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 41.
    arthay arthayate (arthati, arthate) aim at, strive after, beg or wish for (acc.); ask or entreat (2 acc.).

    — abhi beg a person (acc.) for (acc., dat., loc., or artham).

    pra entreat, desire, sue for (acc.), beg of (abl.).

    sam prepare, conclude, reflect, judge, think, consider as (2 acc.), approve, determine.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 435.
    arthay (von artha), artháyate (artháte ep.) bitten DHĀTUP. 35, 51.

    1) nach Etwas streben, verlangen, wünschen, fordern: yàdā nâḥ sū̀nṛtā̂vatàḥ karà ādàrthayā̂sà it ṚV. 1, 82, 1. ùbhā û nū̀naṃ tadidârthayethe 10, 106, 7. vainyaṃ gatvā mahātmānamarthayasva dhanaṃ bahu MBH. 3, 12681. kimarthaye PAÑCAT. 251, 4. tamabhikramya sarve 'dya vayaṃ - cārthāmahe vasu 8613. arthita n. Wunsch: arthitamīyivān VOP. 5, 26. Vgl. arthanīya und arthitavya .

    — 2) Jmd (acc.) mit einer Bitte oder Forderung angehen: arthito hyasmi kaikeyyā vanaṃ gaccheti R. 2, 34, 49. KATHĀS. 3, 76. 5, 55. taireva cārthyamānaḥ 22, 255. prahastamarthayāṃ cakre yoddhum BHAṬṬ. 14, 88. mit dem acc. der Sache: tamarthaye mokṣam VOP. 5, 6.

    — abhi Jmd (acc.) um Etwas bitten: abhyarthayethā deveśamamoghārtham (um) MBH. 3, 16990. tato 'haṃ tāmapi tathaivāśrayamabhyarthitavatī PRAB. 109, 18. imaṃ tāvatpriyāpravṛttaye (um) sāraṃgamāsīnamabhyarthaye VIKR. 68, 9. kanyā tvāṃ bhartṛtve (Gatte zu sein) 'bhyarthiyeṣyati (sic) KATHĀS. 26, 148. abhyarthya rājānam 5, 5. 4, 80. BHAṬṬ. 6, 3. abhyarthita gebeten M. 2, 189. PAÑCAT. 186, 25. 236, 21. RAGH. 4, 58. yathābhyarthitamanutiṣṭhan thuend wie er gebeten war ŚĀK. 103, 19. ubhayābhyarthitena auf Bitten beider Theile YĀJÑ. 2, 88.

    — Vgl. abhyarthana fgg.

    — pra

    1) nach Jmd oder Etwas (acc.) begehren, verlangen, um Etwas bitten: sarvānkāmāṃśchandataḥ prārthayasva KAṬHOP. 1, 25. prārthayasva hṛdayavāñchitam PAÑCAT. 255, 22. kāmaṃ prārthayase yaṃ tvaṃ mattaḥ MBH. 1, 8127. aindraṃ prārthayate sthānam 3, 10916. svargatiṃ prārthayante BHAG. 9, 20. R. 2, 55, 27. BHAṬṬ. 7, 48. arjunena vināśaṃ hi tava - prārthayāno raṇe MBH. 3, 16989. amṛtaṃ prārthayānasya R. 2, 25, 31. anena vīryeṇa kathaṃ prārthayase striyaṃ balāt DRAUP. 8, 58. mit dem inf.: ādātuṃ cāsya vittāni prārthayante MBH. 3, 1037. 14259. act.: utsṛṣṭamāmiṣaṃ bhūmau prārthayanti yathā khagāḥ . prārthayanti janāḥ sarve patihīnāṃ tathā striyam BRĀHMAṆ. 2, 12. 16. SUND. 4, 12. N. 2, 22. 13, 43. MBH. 3, 2600. PAÑCAT. III, 238. pārthaṃ prārthaya INDR. 5, 33. gāvastṛṇamivāraṇye prārthayanti (striyaḥ) navaṃ navam HIT. I, 189. pass.: prārthyatāṃ kiṃcidabhīṣṭam PAÑCAT. 250, 7. ŚĀK. 70, 2. RAGH. 7, 64. BRĀHMAṆ. 2, 11. 13. prārthita SUND. 1, 26. SĀV. 1, 30. kimidaṃ prārthitaṃ kartum was fällt dir ein zu thun? N. 19, 14. prārthitārthasiddhayaḥ ŚĀK. 41, 11. brūhi yatprārthitaṃ (Wunsch) tubhyaṃ kāryamāgamanaṃ prati R. 1, 10, 22. ekāpsaraḥprārthitayoḥ der Beiden, deren Verlangen auf eine und dieselbe A. gerichtet ist RAGH. 7, 50. prārthitadurlabha ersehnt aber schwer zu erlangen KUMĀRAS. 5, 46. 61.

    — 2) Jmd (acc.) mit einer Bitte angehen, med.: tena bhavantaṃ prārthayante ŚĀK. 28, 11. raghūttamam - prārthayāṃ cakre priyākartum BHAṬṬ. 4, 19. mit dem acc. der Sache: rāmam - ahaṃ dhanamanantaṃ hi prārthaye MBH. 1, 5126. prārthayāṃ cakte (ohne obj.) PAÑCAT. 251, 22. act.: arthī tvāṃ prārthayāmyadya kuruṣva vacanaṃ mama R. 3, 40, 6. sa rājānam - prārthayiṣyati - anapatyo 'smi me kanyāṃ sakhe dātumarhasi 1, 10, 4. 5. pass.: nopacāraparibhraṣṭaḥ kṛpaṇaḥ prārthyate janaḥ HIT. I, 127. haridāso 'pi brāhmaṇenaikenāgatya prārthitaḥ VET. 36, 4.

    — abhipra begehren: yadabhiprārthitaṃ mayā R. 2, 11, 3.

    — saṃpra act. bitten: bhṛśaṃ saṃprārthayāmāsa R. 2, 112, 14. saṃprārthayāmāsa nagendravaryam MBH. 3, 12334. ime tairvividhairupāyaiḥ saṃprārthitā hantum 5, 18.

    — prati act. zum Kampf herausfordern: saṃkhye prārthayata rāghavam BHAṬṬ. 6, 25. Sch. : = pratyarthinaṃ kuruta .

    — sam

    1) bereit machen: àsmabhyàṃ tadvâso dā̀nāyà rādhàḥ samârthayasva ṚV. 2, 13, 13.

    — 2) urtheilen, bei sich denken: svajanebhyaḥ sutavināśakāraṇaṃ śrutvā tathaiva samarthitavān PAÑCAT. 175, 3. evaṃ samarthitavān 185, 2. KATHĀS. 24, 210.

    — 3) auf Etwas sinnen: madīye saṃprahāre 'sminvīrapānaṃ (so ist zu lesen) samarthyatām R. 4, 9, 72. vasācale 'smin - samarthayan śatruvadhe samudyamam 26, 25. apatyotpādane yatnamāpadi tvaṃ samarthaya MBH. 1, 4666.

    — 4) beurtheilen, für Etwas halten: idamananyaparāyaṇamanyathā - hṛdayaṃ mama yadi samarthayase ŚĀK. 67. anupayuktamivātmānaṃ samarthaye 97, 3. ubhayamapyaparitoṣaṃ samartha ye ich halte Beide für unbefriedigt 4. bhavatā samarthaye vīryaśṛṅgamiva bhagnamātmanaḥ RAGH. 11, 72. manasā samarthita āpatpratīkāraḥ kila mamodyānapraveśaḥ VIKR. 20, 9. samarthaye yatprathamaṃ priyāṃ prati was ich vorhin für die Geliebte hielt 132. nānyaṃ daivātsamarthaye R. 2, 22, 18.

    — 5) in Betracht ziehen: mama vṛttaṃ ca śīlaṃ ca sarvaṃ te na samarthitam R. 6, 101, 17.

    — 6) für gut halten, beschliessen: yairvivāsastavāraṇye mitho rāma samarthitaḥ .. ahaṃ vivāsayiṣyāmi tānevādya R. GORR. 2, 20, 26.

    ☞ vol. 5, p. 1046.
    arthay

    2) act. Spr. 3593. mit doppeltem acc.: tvām - tamimamarthamarthayate DAŚAK. in BENF. Chr. 199, 15. mahānto hyarthitāḥ svalpam Spr. 2154.

    — abhi, asanto 'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kvacitkārye kadācana Spr. 3644.

    — pra

    1) prārthayate kaḥ kim KATHĀS. 41, 37. bhūmiḥ kīrtiryaśo lakṣmīḥ puruṣaṃ prārthayanti hi Spr. 4673. bhūtiṃ kīrtiṃ yaśo lakṣmīṃ puruṣaḥ prārthayatviha ebend. v.l.

    — 2) tāṃ ca prārthayamānaḥ KATHĀS. 34, 17. bhāryatve 3. 43, 82. prārthayiṣyanti PAÑCAT. 96, 4. iti prārthya nṛpam KATHĀS. 39, 229. 46, 219. mayaiṣā - bahuśaḥ prārthitā MĀRK. P. 62, 20. DAŚAK. in BENF. Chr. 197, 7. — Z. 4 lies cakre st. cakte .

    — 3) in Anspruch —, zu Hilfe nehmen: nijau bhujāveva prārthayiṣye 'tra vastuni KATHĀS. 102, 139.

    — Vgl. prārthaka fgg.

    — prati Z. 1 lies pratyarthayata st. prārthayata .

    — sam

    2) svacittena saha samarthitavānevam PAÑCAT. ed. orn. 41, 22.

    — 4) sādhūktamapi tadvākyaṃ samarthayati cānyathā KĀM. NĪTIS. 5, 44. anena tapasā yuktaṃ rājarṣiṃ tvāṃ samarthaye R. GORR. 1, 59, 2. ityamarasiṃhakṛtau nāmaliṅgānuśāsane . sāmānyastṛtīyaḥ kāṇḍaḥ sāṅga eva samarthitaḥ .. wohl so v. a. geltend für AK. am Schluss. Im letzten Beispiel ist mit der ed. Bomb. nānyaddaivāt zu lesen.

    — 6) saṃbandhakaṃ caiva samarthya tasmin MBH. 5, 7462. yena mama vacanamete trayo 'pi samarthayanti so v. a. billigen PAÑCAT. 71, 25.

    — 7) inne werden, wahrnehmen, hinter Etwas kommen: samarthayaṃśca tatpakṣam KĀM. NĪTIS. 5, 24. śailātmajāpi piturucchiraso 'bhilāṣaṃ vyarthaṃ samarthya lalitaṃ vapurātmanaśca KUMĀRAS. 3, 75. ityādiśāstreṇaiva samarthyateṃ 'śatrayam ŚAṂK. zu BṚH. ĀR. UP. S. 176.

    — 8) Etwas mit Etwas (instr.) in Verbindung setzen SĀH. D. 709. construiren (in grammatischen Sinne): anye tu māsamapavidhyeti samarthayanti KULL. zu M. 11, 41.

    — 9) Jmd aufrichten, aufmuntern KATHĀS. 51, 206.

    — 10) scheinbar überliefern: tairapi smṛtamupalabhyānye 'pi smaranto 'nyebhyastathaiva samarthayanti (lies samarpayanti) KUMĀRILA bei MÜLLER, SL. 510. — In einigen Bedd. wohl denom. von samartha; vgl. samarthana u. s. w.

    ☞ vol. 7, p. 1702.
    arthay

    2) yāvannārthayate param Spr. (II) 2548.

    — samabhi s. samabhyarthayitar .

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 114.
    arthay [von ártha], 1) wonach [A.] Verlangen haben, etwas [A.] erstreben; 2) med., sich erbitten lassen; mit sám, zurüsten, bereit machen [A.]. Stamm artháya (betont {82,1}, wo arthayá zu erwarten).

    -yanti sám {398,11} anyám — anyam.

    -yethe 1) {932,1} tád íd.

    -yāse 2) {82,1}.

    -yasva sám {204,13} asmábhyam rā́dhas.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 111, col. 1.
    arthay artháyate (seltener °ti , episch auch arthate).

    — 1) sich Etwas vornehmen , streben — , verlangen nach.

    — 2) Jmd (Acc.) um Etwas (Acc.) angehen , sich Etwas erbitten von (Abl. 138,14), bitten zu (Inf.).

    — 3) einen Sinn geben , erklären Comm. zu MṚCCH. 85,23.

    — Mit abhi Jmd (Acc.) um Etwas (Acc. , Dat. , Loc. oder °artham (108,7) angehen , Etwas (Acc.) von Jmd (Acc.) fordern. Vgl. u. art.

    — Mit pra

    — 1) begehren , — verlangen nach (Acc.) , Jmd (Acc.) um Etwas (Acc. oder Loc.) angehen , sich Etwas erbitfen von (Abl.) , begehren zu (Inf.) , Jmd bitten zu (Inf.) , werben um (ein Mädchen) 291,14. 324,17.

    — 2) in Anspruch — , zu Hülfe nehmen.

    — Mit abhipra begehren.

    — Mit saṃpra bitten , Jmd bitten zu *Inf.).

    — Mit *prati herausfordern.

    — Mit sam

    — 1) bereit machen.

    — 2) abschliessen , beendigen AK. am Schluss.

    — 3) Etwas mit Etwas (Instr.) in Verbindung setzen ; grammatisch construiren.

    — 4) urtheilen , bei sich denken.

    — 5) inne werden , wahrnehmen , hinter Etwas kommen.

    — 6) auf Etwas sinnen , in Betracht ziehen.

    — 7) beurtheilen , halten für.

    — 8) *für gut halten , beschliessen.

    — 9) aufrichten , aufmuntern. — samarthayanti mit samarpayanti verwechselt.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 28, col. 2.
    arthay , artháyate (artheti, arthete) streben, verlangen, jemand (Acc. o. Abl.) um etwas (Acc.) bitten. abhi jemand (Acc.) um etwas (Acc. Dat. Loc. o. artham —°) bitten. pra begehren, fordern, bitten, erbitten von (Abl.), werben um (Acc.). sam bereit machen, abschließen; urteilen, denken, auf etwas (Instr. o. prati mit Acc.) beziehen.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 66, col. 3.
    arthay mit abhi Ko. zu R. ed. Bomb. 2, 21, 56 (abhyarthasi= prerayasi.) Vielleicht ist abhyarchasi gemeint).

    — Mit pra in der Bed. 1. prārthant Hem. Par. 2, 474.

    — 3. Med. sich jemandem (Akk.) entgegenstellen, Kir. 2, 21. Die Lexikographen führen für prārthita folgende Bedeutungen an: ardita, yācita, abhiyukta, śatrusaṃruddha, hata und abhihata.

    — Mit sam 10. bestätigen, begründen, rechtfertigen, Komm. zu TS. Prāt.

    — 11. samarthita = samartha imstande seiend, Spr. 4005.

    — In den meisten, vielleicht in allen Bedeutungen Denomin. von samartha.

    Bergaigne Études sur le lexique du Ṛgveda

    ☞ p. 187.