arthavādaḥ

arthavādaḥ , puṃ, (arthasya lakṣaṇayā stutyarthasya nindā-
rthasya vā vādaḥ, vad + karaṇe ghañ .) stutiḥ .
praśaṃsā . iti hemacandraḥ .. sa tu trividhaḥ . guṇa-
vādaḥ 1 anuvādaḥ 2 bhūtārthavādaḥ 3 . yathā, —
“virodhe guṇavādaḥ syādanuvādo'vadhārite .
bhūtārthavādastaddhānāvarthavādastridhā mataḥ” ..
iti bhaṭṭaḥ .. tattvasamvodhinīmate saptavidhaḥ . stutya-
rthavādaḥ 1 phalārthavādaḥ 2 siddhārthavādaḥ 3 ni-
ndārthavādaḥ 4 parakṛtiḥ 5 purākalpaḥ 6 mantraḥ 7 .
eṣāmudāharaṇāni śrutyuktatvāt na likhitāni ..
vidhyasamabhivyāhṛtavākyaṃ . yathā . “arthavādaśca
vidhyasamabhivyāhṛtavākyarūpaḥ” so'pi trividhaḥ .
guṇavādānuvādabhūtārthavādabhedāt . yathā —
“virodhe guṇavādaḥ syādanuvādo'vadhārite .
bhūtārthavādastaddhānāvarthavādastridhā mataḥ” ..
iti .. ayamarthaḥ . virodhe viśeṣyaviśeṣaṇayoḥ
sāmānādhikaraṇyenānvayavirodhe guṇavādaḥ aṅga-
kathanarūpatvāt . yathā “yajamāna srastaraḥ” iti .
atra srastaraḥ kuśamuṣṭiḥ tasya yajamāne'bhedānvaya-
bādhāt yajamānasya kuśamuṣṭidhāraṇarūpārthavāda-
rūpatvāt guṇavādaḥ . avadhārite pramāṇāntara-
siddhe'rthe yo vādaḥ . yathā nāntarīkṣe'gniścetavyaḥ
agniṃrhimasya bheṣajaṃ ityādi ca . antarīkṣe'gni-
cayanasyāsambhavena tadabhāvasya agnerhimanāśaka-
tvasya ca laukikapramāṇasiddhatvāt anuvādaḥ .
taddhānau tayorvirodhāvadhāranayorabhāve bhūtārtha-
vādaḥ . yathā indro vṛtrahannityādi . so'pi
dvividhaḥ . stutyarthavādo nindārthavādaśca . yathā, —
“sandhyāmupāsate ye ca” ityādi stutyarthavādaḥ .
“strītailamāṃsasaṃbhogī parbbasveteṣuvai pumān ..
viṇmūtrabhojanaṃ nāma prayāti narakaṃ mṛtaḥ” .
ityādi nindārthavādaḥ . iti śrāddhavivekaṭīkāyāṃ
śrīkṛṣṇatarkālaṅkāraḥ .. * ..
“prakaraṇapratipādyasya tatra tatra praśaṃsanaṃ” .
iti vedāntasāraḥ .. tadvivaraṇaṃ yathā . athārtha-
vādādhikaraṇaṃ . tatrārthavādāśca bahuṣu śrūyante te
kiṃ pramāṇaṃ na veti saṃśaye pūrvvapakṣasūtraṃ . āmnā-
yasya pravarttakatvaṃ tadarthameva tadavatārāditi . a-
syārthaḥ . āmnāyasya vedasya pravarttakatvaṃ vidheye iti
śeṣaḥ . tadarthaṃ vedābhidhānāt . tacca pravarttakatvaṃ
kāryyatājñānadvāraiva tadvinā pravṛttyabhāvāt . ataḥ
siddhārthakānāṃ stutyarthavādānāṃ kāryyatāvāca-
kapadābhāvāt na kāryyatādhījanakatvaṃ . ato-
'prāmāṇyameva . atasteṣāmarthavādānāṃ pravarttaka-
tvārthamavaśyaṃ vidhikalpanaṃ kḷptaviśeṣaṇatvaṃ vā
yuktaṃ ataeva siddhāntasūtraṃ . vidhinā tvekavākya-
tvāt stutyarthena vidhīnāṃ syuriti . asyārthaḥ .
arthavādānāṃ stutiparatvena vidhinā saha eka-
vākyatvāt te arthavādāḥ pramāṇāni syuḥ . tathā ca
vidheyapravṛttāveva teṣāṃ tātparyyaṃ tatraiva prāmāṇyaṃ
yatparaśabdaḥ sa śabdārtha iti siddhāntāt na svārthe
stutyādau tatra tātparyyāmāvāt . tarhi yanna ṭuḥkhena
sambhinnamityādeḥ svatntrārthavādānāṃ kā gatiritya-
trāha bhūtārthānāṃ kriyārthena samāmnāyaḥ . asyārthaḥ .
bhūtārthānāṃ siddhārthānāṃ kriyārthena kāryyabodhakena
vidhinā iti yāvat . samāmnāyaḥ pāṭhaḥ kāryya-
iti śeṣaḥ . tataśca vidhivākyākāṅkṣāpūrakatvena
kāryyānvitabodhakatayā teṣāṃ prāmāṇyaṃ . yathā .
likhiṣyamāṇayūpāhavanīyavākyānāṃ yūpāhavanīya-
paricayāya kāryyānvitabodhakatvena svāryabodhakatve
prāmāṇyaṃ . tathā svargakāmo yajetetyatra svargarūpa-
paricayāya svargabodhakatvena .
“yanna duḥkhena sambhinnaṃ na ca grastamanantaraṃ .
abhilāṣopanītaṃ yat tat sukhaṃ svaḥpadāspadaṃ” ..
ityādi vākyānāmapi prāmāṇyaṃ . anyathā yūpā-
dipadārthāparicaye ca tattadvidhivākyānāṃ pravṛttirna
syādato vidhinaikavākyatvāt siddhārthakānāmapi
prāmāṇyaṃ . yatra tu vidhinā saha virodhaḥ tatra
na svārthe prāmāṇyaṃ . yathā “aharahaḥ sandhyāmupā-
sīta” ityādau .
“sandhyāmupāsate ye tu niyataṃ saṃśitavratāḥ .
vidhūtapāpāste yānti brahmalokamanāmayam” ..
ityādyarthavādānāṃ .. ato nitye karmmaṇi phalaśruti-
rarthavādaeva so'pi rucyutpādanaparaḥ . ato'tra
kāryyatājñānāderapravṛttiriti dik . iti dharma-
dīpikā ..