Blog
Sanskrit
About
arthāpatti
Sanskrit-English
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 70 .
arthāpatti f. (
-ttiḥ )
1 A figure of speech, a quibble, the use of one word in a double sense.
2 An inference from circumstances.
E. artha , and āpatti gaining.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 55, col. 1 .
arthā_patti (ttiḥ) f. Use of a word in a double sense; inference.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 1182, col. 1 .
Arthāpatti; add — a disjunctive hypothetical syl-
logism.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 91, col. 2 .
arthā patti f. inference from circumstances, a disjunctive hypothetical syllogism.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 58, col. 1 .
arthāpatti f. (-ttiḥ )
1. A figure of speech, a quibble, the use of one word in a double sense.
2. An inference from circumstances.
E. artha, and āpati gaining.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 437 .
arthāpatti (
a° + āpa° ) f.
eine Folge aus den Umständen :
yadakīrtitamarthādāpadyate sārthāpattiḥ SUŚR. 2, 558, 10.
NYĀYA-S. 5, 22.
presumption COLEBR. Misc. Ess. I, 303.
Voraussetzung MÜLLER in
Z. d. d. m. G. 7, 299. 310.
☞
vol. 5,
p. 1048 .
arthāpatti lies
das sich-von-selbst-Verstehen. BHĀṢĀP. 142.
GAUḌAP. zu
SĀṂKHYAK. 4.
SĀH. D. 434. 460.
ŚAṂK. zu
BṚH. AR. UP. S. 552. In der Rhetorik
eine best. Figur SĀH. D. 737.
KUVALAY. 163,b (196,a).
PRATĀPAR. 99,a,1.
Verz. d. Oxf. H. 208,b,11. Beispiel
Spr. 3350.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 112, col. 1 .
arthāpatti f.
— 1) Selbstverständlichkeit , Plausibilität.
— 2) eine best. rhetorische Figur. Beispiel Spr. 7386.
Vācaspatyam
☞
p. 371, col. 2 .
arthāpatti strī arthasya anuktārthasya āpattiḥ siddhiḥ . śabde- nānupasthāpitārthasyasiddhirūpe mīmāṃsakokte 1 pramitibhede . yathā pīnodevadattodivā na bhuṅṅkte ityādau pīnatvaviśiṣṭasya devadattasya rātribhojitvarūpārthasya śabdānuktasyāpi siddhiḥ . arthasyāpattiryataḥ . 2 tatsādhane ca yathoktaṃ ve0 pa0 . “tatropapādyajñānenopapādakakalpanamarthāpattiḥ . tatropapādya- jñānaṃ karaṇam upapādakajñānaṃ phalam . yena vinā yadanu- papannaṃ tattatropapādyam yasyābhāve yasyānupapattiḥ tatta- tropapādakaṃ yathā rātribhojanena vinā divāabhuñjānasya pīnatvamanupapannamiti tādṛśaṃ pīnatvamupapādyaṃ yathā vā rātribhojanasyābhāve tādṛśapīnatvasyānupapattiriti rātri- bhojanamupapādakaṃ rātribhojanakalpanārūpāyāṃ pramitau, artha syāpattiḥ kalpaneti ṣaṣṭhīsamāsenārthāpattiśabdovattaṃte . kalpanākaraṇepīnatvādijñāne tu artha syāpattiḥ kalpanā yasmāditi vahubrīhisamāsena varttate iti phalakaraṇayo rubhayostatprayogaḥ . naceyamarthāttiranumāne'ntarbhavitumarhati anvayavyāptyajñānenānvayiṣvanantarbhāvāt . vyatirekiṇaścānu- māpakatvaṃ prāgeva nirastam ataevārthāpattisthale'numīnomīti nānuvyavasāyaḥ kintvanenedaṃ kalpayāmīti ” . “advaitāgama- nāsīre sādhusā dhunvatī parān . sevāmevārjjayatyarthā- pattipattiparamparā ” kha0 khā0 . sāṃkhyādibhiścaneyaṃ pramāṇā- ntaramapi tu anumāne'ntarbhavatītyuktam yathā “evamarthāpattirapi na pramāṇāntaraṃ tathāhi jīvataścaitrasya gṛhābhāvadarśanena bahi- rbhāvasyādṛṣṭasya kalpanamarthāpattirabhimatā vṛddhānāṃ sāpya- numānameva . yadā khalu vyāpakaḥ sannekatra nāsti tadānya- trāsti, yadā vyāpakaekatrāsti tadānyatra nāstīti sukaraḥ svaśarīre eva vyāptigrahaḥ . tathāca sati gṛhābhāvadarśanena liṅgena bahirbhāvadarśanamanumānameva . na ca caitrasya kvaci- tsattvena gṛhābhāvaḥ śakyo'pahnotuṃ yenāsiddhogṛhābhāvo bahirbhāve na hetuḥ syāt . na ca gṛhābhāvena vā sattvama- pahnūyate yena sattvamevānupapadyamānamātmanaḥ sattāṃ bahirava- sthāpayet tathāhi caitrasya gṛhāsattvena sattvamātraṃ vā virudhyate, gṛhasattvaṃ vā? na tāvadyatra kvacana sattvasyāsti virodho gṛhāsattvena, bhinnaviṣayatvāt . deśasāmānyena gṛhaviśeṣākṣepo'pi pākṣika iti samāna- viṣayakatayā virogha iti cenna pramāṇaniścitasya gṛhe'- sattvasya pākṣikatayā sāṃśayikena gṛhasattvena pratikṣepā- togāt . nāpi pramāṇaniścitogṛhābhāvaḥ pākṣikamasya gṛhasattvaṃ pratikṣipan sattvamātramapi pratikṣeptuṃ sāṃśa- yikatvaṃ vāpanetūmarhatīti yuktaṃ gṛhāvacchinne na caitrābhāvena gṛhasattvaṃ virudvatvāt pratikṣipyate na tu sattvamātraṃ tasya tatraudāsīnyāt . tasmāt gṛhābhāvena liṅgena matī bahirbhāvo'numīvata iti yuktam . etena viru- ddhayoḥ pramāṇayorviṣayavyavasthayā avirodhāpādanamarthāpatte- rviṣayaiti parāstam avacchinnānavacchinnayorvirodhābhāvāt . udāharaṇāntarāṇi cārthāpatte revamevānumāne'ntarbhāvanīyā- nīti ” sāṃ kau0 . vyākhyātañcaitadasmābhistaṭṭīkāyāṃ yathā “vyāpakasya deśaviśeṣe'sthitāvapi deśāntare sattvamavagamyate ityāha vyāpakaḥ sannityādi . san sattvāśrayaḥ . vyāpakaḥ sattvavyāpakaḥ, tathā ca . san caitro vahirasti gṛhe'sthi- tatvātsvaerīravadityanumānādevārthāpatti —viṣaya —siddhiriti bhāvaḥ . sattvāśrayasya sataḥ pakṣīkaraṇāt sattvāsattva- yośva virodhitayā sattvapratiruddhaḥ kathaṃ gṛhe'sattvarūpo hitustiṣṭhet tathāca svarūpāsiddhahetunā kathaṃ bahiḥsattva- rūpasādhyasiddhiriti āśaṅkya samādhatte na ca caitrasye- tyādinā . gṛhābhāvaḥ gṛhāsattvam bahirbhāvaḥ bahiḥsattvam . nanu gṛhe'sattvavataḥ kathaṃ sattvāśrayatā sattvāsattva- yorvirodhitvāttathā cāśnayāsiddhirityāśaṅkya samādhatte na ca mṛhābhāvenaiti gṛhāsattvemetyarthaḥ . gṛhāsattvasya gṛha- sattvaṃ pratyeva virodhitā na tu sattvasāmānyaṃ pratīti samartha- yituṃ vikalpayati tathāhi caitrastheti . nanu sattvamāśraya- māmānyamākṣipat deśamāmānyamevākṣipati deśasāmānyamākṣi- patā ca tena tanmadhyavarttinogṛharūpadeśasyāpi samākṣepāt mṛhasyāpi pākṣikasattvalābhena tena saha gṛhāsattvasya viro- ghitvāt punaḥ svarūpāsiddhirityāśaṅkate deśasāmānyeneti ākṣipyamāṇenetyādistaghāca sāmānyadeśākṣepeṇaivaviśeṣadeśa- syāpyākṣepaiti bhāvaḥ . parihariti neti . pākṣikatayā pakṣe prāptatayā . sāṃśayikena saṃśayamāpannena . “sāmānyaviṣayaṃ sattāvākyaṃ “gṛhaṃviṣayaṃ na veti ” saṃśayamātralabdhena- gṛhasattvena pratikṣepāyogāt tastha durbalatayā pratibandhaka- tvānaucityāt . pramāṇaniścitasya prātyakṣikasya gṛhāsa- ttvasya gṛhasattvaṃ pratyeva pratibandhakatvaṃ na tu sattvasāmānyaṃ pratīti vyavasthāpayannāha nāpi pramāṇeti . asya caitrasya . pratikṣipan pratirunghan . pratikṣeptuṃ pratiroddhumarhatītya- greṇānvayaḥ . sāṃśayikatvaṃ saṃśayamāpannatvam . etasya ca sattvamātrasyetyādiḥ . apanetumapavārayitum . viṣaya- viśeṣe eva virodhitvamityupasaṃharati yuktamityādinā etāvatā prabandhena vyavasthāpivamarthaṃ nigamayannāha tasmā- diti . gṛhāsattvapramāṇaṃ pratyakṣaṃ, sattvasāmānyapramāṇamanu- mānametayorviṣayaviśeṣe vyavasthāpanenāvirodhāpādanam samā- veśanamityevārthāpatteḥ phalaṃ tat nirasyati eteneti . vakṣya- māṇahetunetyarthaḥ parāstamityagreṇāsyānvayaḥ . virodhā- bhāve hetuṃ vadan nirasanahetuṃ dyotayati avacchinnetyādi gṛhāvacchinnasattvaṃ pratyakṣaviṣayaḥ, gṛhānavacchinnasattvamanu- mānaviṣaya ityekaviṣayatvābhāvena —virodhābhāvāt viro- dhasyaiba tatrāsadbhāvāt arthāpattyā kiṃ samādhāsyate iti bhāvaḥ ” . 3 arthālaṅkārabhede “daṇḍāpūpikayānyārthāgamo'rthā- pattiriṣyate ” sā0 da0 . “mūṣikeṇa daṇḍo bhakṣita ” ityanena tatsahacaritamapūpabhakṣaṇamarthādāyātaṃ bhavati ityeṣa nyāyo daṇḍāpūpikā . atra ca kvacit prākaraṇikā- darthādaprākaraṇikasyārthasyāpatanaṃ kvacidaprākaraṇikārthāt prākaraṇikārthasyeti dvau bhedau . krameṇodāharaṇe . “hāro'yaṃ hariṇākṣīṇāṃ luṭhati stanamaṇḍale . muktānāmapyava- stheyaṃ ke vayaṃ smarakiṅkarāḥ ” . vilalāpa savāṣpagadgadaṃ sahajā- mapyavahāya dhīratām . abhitaptamayo'pi mārddavaṃ bhajate kaiva kathā śarīriṇām ” .. “yadakīrttitamarthādāpadyate sārthā- pattiḥ ” iti suśrutokte 4 tantrayuktibhede ca .