• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • arthāpatti


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 70.
    arthāpatti f. (-ttiḥ)

    1 A figure of speech, a quibble, the use of one word in a double sense.

    2 An inference from circumstances.

    E. artha, and āpatti gaining.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 55, col. 1.
    arthā_patti (ttiḥ) f. Use of a word in a
    double sense; inference.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 1182, col. 1.
    Arthāpatti; add — a disjunctive hypothetical syl-

    logism.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 91, col. 2.
    arthāpatti f. inference from circumstances, a disjunctive hypothetical syllogism.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 58, col. 1.
    arthāpatti

    f. (-ttiḥ)

    1. A figure of speech, a quibble, the use of one word
    in a double sense.

    2. An inference from circumstances.

    E. artha,
    and āpati gaining.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 437.
    arthāpatti (a° + āpa°) f. eine Folge aus den Umständen: yadakīrtitamarthādāpadyate sārthāpattiḥ SUŚR. 2, 558, 10. NYĀYA-S. 5, 22. presumption COLEBR. Misc. Ess. I, 303. Voraussetzung MÜLLER in Z. d. d. m. G. 7, 299. 310.
    ☞ vol. 5, p. 1048.
    arthāpatti lies das sich-von-selbst-Verstehen. BHĀṢĀP. 142. GAUḌAP. zu SĀṂKHYAK. 4. SĀH. D. 434. 460. ŚAṂK. zu BṚH. AR. UP. S. 552. In der Rhetorik eine best. Figur SĀH. D. 737. KUVALAY. 163,b (196,a). PRATĀPAR. 99,a,1. Verz. d. Oxf. H. 208,b,11. Beispiel Spr. 3350.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 112, col. 1.
    arthāpatti f.

    — 1) Selbstverständlichkeit , Plausibilität.

    — 2) eine best. rhetorische Figur. Beispiel Spr. 7386.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 371, col. 2.
    arthāpatti strī arthasya anuktārthasya āpattiḥ siddhiḥ . śabde-
    nānupasthāpitārthasyasiddhirūpe mīmāṃsakokte 1 pramitibhede .
    yathā pīnodevadattodivā na bhuṅṅkte ityādau pīnatvaviśiṣṭasya
    devadattasya rātribhojitvarūpārthasya śabdānuktasyāpi siddhiḥ .
    arthasyāpattiryataḥ . 2 tatsādhane ca yathoktaṃ ve0 pa0 .
    “tatropapādyajñānenopapādakakalpanamarthāpattiḥ . tatropapādya-
    jñānaṃ karaṇam upapādakajñānaṃ phalam . yena vinā yadanu-
    papannaṃ tattatropapādyam yasyābhāve yasyānupapattiḥ tatta-
    tropapādakaṃ yathā rātribhojanena vinā divāabhuñjānasya
    pīnatvamanupapannamiti tādṛśaṃ pīnatvamupapādyaṃ yathā vā
    rātribhojanasyābhāve tādṛśapīnatvasyānupapattiriti rātri-
    bhojanamupapādakaṃ rātribhojanakalpanārūpāyāṃ pramitau, artha
    syāpattiḥ kalpaneti ṣaṣṭhīsamāsenārthāpattiśabdovattaṃte .
    kalpanākaraṇepīnatvādijñāne tu artha syāpattiḥ kalpanā
    yasmāditi vahubrīhisamāsena varttate iti phalakaraṇayo
    rubhayostatprayogaḥ . naceyamarthāttiranumāne'ntarbhavitumarhati
    anvayavyāptyajñānenānvayiṣvanantarbhāvāt . vyatirekiṇaścānu-
    māpakatvaṃ prāgeva nirastam ataevārthāpattisthale'numīnomīti
    nānuvyavasāyaḥ kintvanenedaṃ kalpayāmīti” . “advaitāgama-
    nāsīre sādhusā dhunvatī parān . sevāmevārjjayatyarthā-
    pattipattiparamparā” kha0 khā0 . sāṃkhyādibhiścaneyaṃ pramāṇā-
    ntaramapi tu anumāne'ntarbhavatītyuktam yathā “evamarthāpattirapi
    na pramāṇāntaraṃ tathāhi jīvataścaitrasya gṛhābhāvadarśanena bahi-
    rbhāvasyādṛṣṭasya kalpanamarthāpattirabhimatā vṛddhānāṃ sāpya-
    numānameva . yadā khalu vyāpakaḥ sannekatra nāsti tadānya-
    trāsti, yadā vyāpakaekatrāsti tadānyatra nāstīti sukaraḥ
    svaśarīre eva vyāptigrahaḥ . tathāca sati gṛhābhāvadarśanena
    liṅgena bahirbhāvadarśanamanumānameva . na ca caitrasya kvaci-
    tsattvena gṛhābhāvaḥ śakyo'pahnotuṃ yenāsiddhogṛhābhāvo
    bahirbhāve na hetuḥ syāt . na ca gṛhābhāvena vā sattvama-
    pahnūyate yena sattvamevānupapadyamānamātmanaḥ sattāṃ bahirava-
    sthāpayet tathāhi caitrasya gṛhāsattvena sattvamātraṃ
    vā virudhyate, gṛhasattvaṃ vā? na tāvadyatra kvacana
    sattvasyāsti virodho gṛhāsattvena, bhinnaviṣayatvāt .
    deśasāmānyena gṛhaviśeṣākṣepo'pi pākṣika iti samāna-
    viṣayakatayā virogha iti cenna pramāṇaniścitasya gṛhe'-
    sattvasya pākṣikatayā sāṃśayikena gṛhasattvena pratikṣepā-
    togāt . nāpi pramāṇaniścitogṛhābhāvaḥ pākṣikamasya
    gṛhasattvaṃ pratikṣipan sattvamātramapi pratikṣeptuṃ sāṃśa-
    yikatvaṃ vāpanetūmarhatīti yuktaṃ gṛhāvacchinne na caitrābhāvena
    gṛhasattvaṃ virudvatvāt pratikṣipyate na tu sattvamātraṃ tasya
    tatraudāsīnyāt . tasmāt gṛhābhāvena liṅgena
    matī bahirbhāvo'numīvata iti yuktam . etena viru-
    ddhayoḥ pramāṇayorviṣayavyavasthayā avirodhāpādanamarthāpatte-
    rviṣayaiti parāstam avacchinnānavacchinnayorvirodhābhāvāt .
    udāharaṇāntarāṇi cārthāpatte revamevānumāne'ntarbhāvanīyā-
    nīti” sāṃ kau0 . vyākhyātañcaitadasmābhistaṭṭīkāyāṃ yathā
    “vyāpakasya deśaviśeṣe'sthitāvapi deśāntare sattvamavagamyate
    ityāha vyāpakaḥ sannityādi . san sattvāśrayaḥ . vyāpakaḥ
    sattvavyāpakaḥ, tathā ca . san caitro vahirasti gṛhe'sthi-
    tatvātsvaerīravadityanumānādevārthāpatti—viṣaya—siddhiriti
    bhāvaḥ . sattvāśrayasya sataḥ pakṣīkaraṇāt sattvāsattva-
    yośva virodhitayā sattvapratiruddhaḥ kathaṃ gṛhe'sattvarūpo
    hitustiṣṭhet tathāca svarūpāsiddhahetunā kathaṃ bahiḥsattva-
    rūpasādhyasiddhiriti āśaṅkya samādhatte na ca caitrasye-
    tyādinā . gṛhābhāvaḥ gṛhāsattvam bahirbhāvaḥ bahiḥsattvam .
    nanu gṛhe'sattvavataḥ kathaṃ sattvāśrayatā sattvāsattva-
    yorvirodhitvāttathā cāśnayāsiddhirityāśaṅkya samādhatte na
    ca mṛhābhāvenaiti gṛhāsattvemetyarthaḥ . gṛhāsattvasya gṛha-
    sattvaṃ pratyeva virodhitā na tu sattvasāmānyaṃ pratīti samartha-
    yituṃ vikalpayati tathāhi caitrastheti . nanu sattvamāśraya-
    māmānyamākṣipat deśamāmānyamevākṣipati deśasāmānyamākṣi-
    patā ca tena tanmadhyavarttinogṛharūpadeśasyāpi samākṣepāt
    mṛhasyāpi pākṣikasattvalābhena tena saha gṛhāsattvasya viro-
    ghitvāt punaḥ svarūpāsiddhirityāśaṅkate deśasāmānyeneti
    ākṣipyamāṇenetyādistaghāca sāmānyadeśākṣepeṇaivaviśeṣadeśa-
    syāpyākṣepaiti bhāvaḥ . parihariti neti . pākṣikatayā
    pakṣe prāptatayā . sāṃśayikena saṃśayamāpannena . “sāmānyaviṣayaṃ
    sattāvākyaṃ “gṛhaṃviṣayaṃ na veti” saṃśayamātralabdhena-
    gṛhasattvena pratikṣepāyogāt tastha durbalatayā pratibandhaka-
    tvānaucityāt . pramāṇaniścitasya prātyakṣikasya gṛhāsa-
    ttvasya gṛhasattvaṃ pratyeva pratibandhakatvaṃ na tu sattvasāmānyaṃ
    pratīti vyavasthāpayannāha nāpi pramāṇeti . asya caitrasya .
    pratikṣipan pratirunghan . pratikṣeptuṃ pratiroddhumarhatītya-
    greṇānvayaḥ . sāṃśayikatvaṃ saṃśayamāpannatvam . etasya
    ca sattvamātrasyetyādiḥ . apanetumapavārayitum . viṣaya-
    viśeṣe eva virodhitvamityupasaṃharati yuktamityādinā
    etāvatā prabandhena vyavasthāpivamarthaṃ nigamayannāha tasmā-
    diti . gṛhāsattvapramāṇaṃ pratyakṣaṃ, sattvasāmānyapramāṇamanu-
    mānametayorviṣayaviśeṣe vyavasthāpanenāvirodhāpādanam samā-
    veśanamityevārthāpatteḥ phalaṃ tat nirasyati eteneti . vakṣya-
    māṇahetunetyarthaḥ parāstamityagreṇāsyānvayaḥ . virodhā-
    bhāve hetuṃ vadan nirasanahetuṃ dyotayati avacchinnetyādi
    gṛhāvacchinnasattvaṃ pratyakṣaviṣayaḥ, gṛhānavacchinnasattvamanu-
    mānaviṣaya ityekaviṣayatvābhāvena—virodhābhāvāt viro-
    dhasyaiba tatrāsadbhāvāt arthāpattyā kiṃ samādhāsyate iti
    bhāvaḥ” . 3 arthālaṅkārabhede “daṇḍāpūpikayānyārthāgamo'rthā-
    pattiriṣyate” sā0 da0 . “mūṣikeṇa daṇḍo bhakṣita”
    ityanena tatsahacaritamapūpabhakṣaṇamarthādāyātaṃ bhavati ityeṣa
    nyāyo daṇḍāpūpikā . atra ca kvacit prākaraṇikā-
    darthādaprākaraṇikasyārthasyāpatanaṃ kvacidaprākaraṇikārthāt
    prākaraṇikārthasyeti dvau bhedau . krameṇodāharaṇe .
    “hāro'yaṃ hariṇākṣīṇāṃ luṭhati stanamaṇḍale . muktānāmapyava-
    stheyaṃ ke vayaṃ smarakiṅkarāḥ” . vilalāpa savāṣpagadgadaṃ sahajā-
    mapyavahāya dhīratām . abhitaptamayo'pi mārddavaṃ bhajate kaiva
    kathā śarīriṇām” .. “yadakīrttitamarthādāpadyate sārthā-
    pattiḥ” iti suśrutokte 4 tantrayuktibhede ca .