arocakaḥ
See also
arocaka.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 97.
arocakaḥ , puṃ, (na rocayati prīṇayati, ruc +
ṇic + ṇvul, nañsamāsaḥ .) rogaviśeṣaḥ .
aruciroga iti bhāṣā . tasya nidānarūpe .
“vātādibhiḥ śokabhayātilobha-
krodhairmanoghnāśanarūpagandhaḥ .
arocakāḥ syuḥ pariśiṣṭadantaḥ
kaṣāyavaktro'sya mato'nilena ..
kadvamlamuṣṇaṃ virasañca pūti
pittena vidyāllavaṇañca vaktraṃ .
mādhuryyapaicchilyagurutvaśaitya-
vibaddhasambandhayutaṃ kaphena” .. iti mādhavakaraḥ ..
arocakāḥ na bhojane rucimutpādayantītyarocakā
vyādhayaḥ pañca vātajādibhedaiḥ .. * .. vātikasya la-
kṣaṇamāha . parihṛṣṭadantaḥ amlabhakṣaṇeneva pari-
hṛṣṭo danto yatra saḥ . tathā kaṣāyavaktraḥ . kaṣāya-
rasaṃ vaktraṃ yatra saḥ .. * .. paittikamāha .
“kaṭvamlamuṣṇaṃ virasañca pūti
pittena vidyāllavaṇañca vaktraṃ” .
kaṭvamlamityādinā vidyādityantena paittikasya la-
kṣaṇaṃ .. * .. ślaiṣmikamāha . lavaṇañca vaktraṃ kaphaja-
lakṣaṇena paṭhanīyaḥ . yato vidagdhaḥ śleṣmā lavaṇa-
bhāvamupaiti .
“mādhuryyapaicchilyagurutvaśaitya-
snigdhatvadaurgandhayutaṃ kaphena” .
paicchilyaṃ mukhasyābhyantare . snigdhatvaṃ vahiḥ .. * ..
āgantujamāha .
“arocake śokabhayātilobhāt
krodhādyahṛdyāśucigandhaje syāt .
svābhāvikaṃ cāsyamathāruciśca
tridoṣaje naikarasambhavecca” ..
krodhādityādiśabdenāhṛdyayoraśanarūpayorgrahaṇaṃ .
svābhāvikaṃ . avikṛtarasaṃ .. * .. tridoṣajamāha .
naikarasaṃ anekarasamāsyaṃ syāt . vātajādibhedena
mukhe vikṛtimabhidhāyānyadeśe vikṛtimāha .
“hṛcchralapīḍanayutaṃ pavanena pittāt
tṛḍdāhacoṣabahulaṃ sakaphaprasekaṃ .
śleṣmātmakaṃ bahurujaṃ bahubhiśca vidyāt
vaiguṇyamohajaḍatābhirathāparañca” ..
hṛcchalapīḍanayutaṃ hṛdi śūlena pīḍanaṃ tena yutaṃ .
coṣaḥ pārśvasthitāgnineva santāpaḥ . bahubhistribhi-
rdoṣaiḥ . bahurujaṃ uktavātādirogayuktaṃ . vaiguṇyaṃ
manaso vyākulatvaṃ . jaḍatā śūnyāṅgatā . aparaṃ
āgantujaṃ . bhaktadveṣābhaktacchandau carakasuśrutābhyā-
marocakatvenaiva saṃgṛhītau .. * .. vṛddhabhojastveṣāṃ
lakṣaṇāni pṛthagāha .
“prakṣiptantu mukhe cānnaṃ yatra nāsvādate naraḥ .
arocakaḥ sa vijñeyo bhaktadveṣamataḥ śṛṇu” ..
āsvādate annasya miṣṭatāṃ na prāpnoti . tadannaṃ
miṣṭaṃ na lagati iti yāvat .
“cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā spuṣṭvā ca bhojanaṃ .
dveṣamāyāti yojanturbhaktadveṣaḥ sa ucyate ..
kupitasya bhayārttasya tathā bhaktanirodhataḥ .
yatra nānne bhavecchuddhaḥ so'bhaktacchanda ucyate” .. * ..
athārocakasya cikitsā .
“bhojanāgre sadā pathyaṃ lavaṇārdrakabhakṣaṇaṃ .
rocanaṃ dīpanaṃ vahnerjihvākaṇṭhaviśodhanaṃ .. 1 ..
śṛṅgaverarasañcāpi madhunā saha yojayet .
aruciśvāsakāsaghnaṃ pratiśyāyakaphāpahaṃ .. 2 ..
pakvāmlikā sitā śītavāriṇā vastragālitā .
elālavaṅgakarpūramaricairavadhūlitā ..
pānakasyāsya gaṇḍūṣaṃ dhārayitvā mukhe muhuḥ .
aruciṃ nāśayatyeva pittaṃ praśamayettathā” ..
amlikāpānaṃ .. 3 ..
“rājikā jīrako bhṛṣṭo bhṛṣṭaṃ hiṅgu sanāgaraṃ .
saindhavaṃ dadhi goḥ sarvvaṃ vastrapūtaṃ prakalpayet ..
tāvanmātraṃ kṣipettatra yathā syādruciruttamā .
takrametadbhavet sadvyo rocanaṃ vahnivarddhanaṃ” ..
takraṃ .. 4 ..
“gavyamāvarttitaṃ dugdhaṃ nibaddhaṃ dadhi māhiṣaṃ .
ekīkṛtya paṭe ghṛṣṭaṃ śubhraśarkkarayā samaṃ ..
elālavaṅgakarpūramaricaiśca samanvitaṃ .
nāmnā śikhariṇī kuryyāt ruciṃ sakalavallabhā ..
śikhariṇī .. 5 ..
dve pale dāḍimādaṣṭau khaṇḍādvyoṣaṃpalatrayaṃ .
trisugandhipalañcaikaṃ cūrṇamekatra kārayet ..
taccūrṇaṃ mātrayā bhuktamarocakaharaṃ paraṃ .
dīpanaṃ pācanañca syāt pīnasajvarakāsajit” ..
dāḍimādicūrṇaṃ .. 6 ..
“lavaṅgakakkolamuśīracandanaṃ
nataṃ sanīlotpalakṛṣṇajīrakaṃ .
jalaṃ sakṛṣṇāgurubhṛṅgakesaraṃ
kaṇā saviśvā naladaṃ sahailayā ..
tuṣārajātīphalavaṃśarocanā-
sitābhrabhāgāḥ sakalaṃ vicūrṇitaṃ .
surocanaṃ tarpaṇamagnidīpanaṃ
balapradaṃ vṛṣyatamantridoṣajit ..
urovibandhaṃ tamakaṃ galagrahaṃ
sakāsahikkāruciyakṣmapīnasaṃ .
grahaṇyatīsāramurakṣataṃ tṛṣāṃ
tathā pramehānnikhilānnihanti hi” ..
kakkolaṃ phalaṃ sugandhaviśeṣaḥ . nataṃ tagaraṃ . jalaṃ
bālakaṃ . bhṛṅgaṃ tvak . naladamuśīraṃ . tuṣāraḥ karpūraḥ .
lavaṅgādicūrṇaṃ .. 7 .. ityarocakādhikāraḥ . iti
bhāvaprakāśaḥ ..
(“yavāgūḥ pañcakolasya kulatthāḍhakyayūṣakaṃ .
mudgayūṣeṇa vā samyak bhaktānāṃ bhojanaṃ hitaṃ ..
sahiṅgutryuṣaṇāḍhyañca vyañjanaṃ saṃpraśasyate .
agastighṛtavat śreṣṭhaṃ bhojanārocakeṣvapi ..
kāravellaṃ paṭolañca palāṇḍuḥ śuraṇaṃ śaṭhī .
lavaṇaṃ dhānyakaṃ śreṣṭhaṃ pralehañca kaṭutrikaṃ ..
śaṭhīsarṣapavāstūkaṃ śatapuṣpā yamānikā .
tuṇḍīrakasya mūlānāṃ śākaṃ śreṣṭhaṃ praśasyate ..
godhūmapulikā śreṣṭhā bhṛṣṭvāṅgārairarocake .
jāṅgalāni ca māṃsāni bhojayedbhiṣagūttamaḥ” ..
iti hārītoktapathyādiniyamaḥ .. * ..
“arucau kavalo grāhyo dhūmāḥ samukhadhāvanāḥ .
manojñamannapānañca harṣaṇāśvāsanāni ca ..
kuṣṭhasauvarccalājājī śarkarāmaricaṃ viḍaṃ .
dhātrelāpadmakośīrapippalyutpalacandanaṃ ..
lodhraṃ tejovatī pathyā tryūṣaṇaṃ sayavāgrajaṃ .
ārdrā dāḍimaniryyāsāścājājī śarkarāyutaḥ ..
satailamākṣikāstvete catvāraḥ kavalagrahāḥ .
caturo'rocakān hanyurvvātādyekajasarvvajān ..
kāravī maricājājī drākṣāvṛkṣāmladāḍimaṃ .
sauvarñcalaṃ guḍaṃ kṣaudraṃ sarvvārocakanāśanaṃ ..
vastiḥ samīraṇe pitte virekaṃ vamanaṃ kaphe .
kuryyāddhṛdyānukūlāni harṣaṇañca manoghnaje” ..
iti carakoktāsyacikitsā . sanidānalakṣaṇāṃ ci-
kitsāñcāha .. * .. suśrutaḥ .
“doṣaiḥ pṛthak saha ca cittaviparyyayāñca,
bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate pragāḍhaṃ .
nānne'rucirbhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ,
bhaktopaghātamiha pañcavidhaṃ vadanti ..
hṛcchūlapīḍanayutaṃ virasānanatvaṃ,
vātātmake bhavati liṅgamarocake tu .
hṛddāhacoṣabahutā mukhatiktatā ca,
mūrcchā satṛḍ bhavati pittakṛte tathaiva ..
kaṇḍūgurutvakaphasaṃsravasādatandrāḥ,
śleṣmātmake madhuramāsyamarocake tu .
sarvvātmake pavanapittakaphā bahūni,
rūpāṇyathāsya hṛdaye samudīrayanti ..
saṃrāgaśokabhayaviplutacetasastu,
cintākṛto bhavati so'śucidarśanācca” .. * ..
cikitsā yathā, —
“vāte vacāmbu vamanaṃ kṛtavān pibecca,
snehaiḥ surābhirathavoṣṇajalena cūrṇaṃ .
kṛṣṇāviḍaṅgayavabhasmahareṇubhārgī,
rāsnailahiṅgulavaṇottamanāgarāṇāṃ ..
pitte guḍāmbumadhurairvamanaṃ praśastaṃ,
snehaḥ sasaindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ .
nimbāmbuvāmitavataḥ kaphaje'nupānaṃ,
rājadrumāmbumadhunā tu sadīpyakaṃ syāt ..
cūrṇaṃ yaduktamathavānilaje tadeva,
sarvvaiśca sarvvakṛtamevamupakrameta ..
drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimba-
mūrvvābhayākṣavadarāmalakendravṛkṣaiḥ .
vījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiśca piṣṭai-
rlehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat ..
mustāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ rajanīdvayañca,
bhārgīñca kuṣṭhamatha nirdahanīñca piṣṭvā .
mūtre'vije dviradamūtrayute pacedvā,
pāṭhāntagāmativiṣāṃ rajanīñca mukhyāṃ ..
maṇḍūkimarkamamṛtāñca salāṅgalākhyāṃ,
mūtre pacettu mahiṣasya vidhānavidvā .
etānna santi caturo lihatastu lehān,
gulmāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayāśca ..
sātmyān svadeśaracitān vividhāṃśca bhakṣyān,
pānāni mūlaphalaṣāḍavarāgayogān .
adyādrasāṃśca vividhān vividhaiḥ prakārai-
rbhuñjīta vāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni ..
āsthāpanaṃ vidhivadatra virecanañca,
kuryyānmṛdūni śirasaśca virecanāni .
trīṇyūṣaṇāni rajanītriphalāyutāni,
cūrṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni ..
kṣudrāyutāni vitarenmukhadhāvanārtha-
manyāni tiktakaṭukāni ca bheṣajāni .
mustādirājataruvargadaśāṅgasiddhaiḥ,
kvāthairjayenmadhuyutairvividhaiśca lehaiḥ ..
mūtrāsavairguḍakṛtaiśca tathātvariṣṭaiḥ,
kṣārāsavaiśca madhumādhavatulyagandhaiḥ .
syādeṣaeva kaphavātahate vidhiśca,
śāntiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya ..
icchābhighātabhayaśokahate'ntaragnau,
bhāvān bhavāya vitaret khalu śakyarūpān .
artheṣu cāpyapaciteṣu punarbhavāya,
paurāṇikaiḥ śrutipathairanumānayettaṃ ..
dainyaṃ gate manasi bodhanamatra śastaṃ,
yadyat priyaṃ tadupasevyamarocake tu .. * ..
rasagandhau samau śuddhau dantīkvāthena bhāvayet .
jambīrasya rasairvāpi ārdrakasya rasena vā ..
mātuluṅgasya toyena tasya majjarasairbudhaḥ .
paścādviśoṣya sarvvāṃstān ṭaṅgaṇañcāvacārayet ..
devapuṣpaṃ bāṇamitaṃ rasapādaṃ mṛtāmṛtaṃ .
māsamātrañca tat sarvvaṃ nāgareṇa guḍena vā ..
sarvvārocakaśūlārttimāmavātaṃ sudāruṇaṃ .
so'yaṃ nivārayatyāśu keśarī kariṇaṃ yathā” ..
sudhānidhirasaḥ .. * .. iti vaidyakarasendrasāra-
saṃgrahaḥ ..)