• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • arocakaḥ

    See also arocaka.


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 97.
    arocakaḥ , puṃ, (na rocayati prīṇayati, ruc +
    ṇic + ṇvul, nañsamāsaḥ .) rogaviśeṣaḥ .
    aruciroga iti bhāṣā . tasya nidānarūpe .
    “vātādibhiḥ śokabhayātilobha-
    krodhairmanoghnāśanarūpagandhaḥ .
    arocakāḥ syuḥ pariśiṣṭadantaḥ
    kaṣāyavaktro'sya mato'nilena ..
    kadvamlamuṣṇaṃ virasañca pūti
    pittena vidyāllavaṇañca vaktraṃ .
    mādhuryyapaicchilyagurutvaśaitya-
    vibaddhasambandhayutaṃ kaphena” .. iti mādhavakaraḥ ..
    arocakāḥ na bhojane rucimutpādayantītyarocakā
    vyādhayaḥ pañca vātajādibhedaiḥ .. * .. vātikasya la-
    kṣaṇamāha . parihṛṣṭadantaḥ amlabhakṣaṇeneva pari-
    hṛṣṭo danto yatra saḥ . tathā kaṣāyavaktraḥ . kaṣāya-
    rasaṃ vaktraṃ yatra saḥ .. * .. paittikamāha .
    “kaṭvamlamuṣṇaṃ virasañca pūti
    pittena vidyāllavaṇañca vaktraṃ” .
    kaṭvamlamityādinā vidyādityantena paittikasya la-
    kṣaṇaṃ .. * .. ślaiṣmikamāha . lavaṇañca vaktraṃ kaphaja-
    lakṣaṇena paṭhanīyaḥ . yato vidagdhaḥ śleṣmā lavaṇa-
    bhāvamupaiti .
    “mādhuryyapaicchilyagurutvaśaitya-
    snigdhatvadaurgandhayutaṃ kaphena” .
    paicchilyaṃ mukhasyābhyantare . snigdhatvaṃ vahiḥ .. * ..
    āgantujamāha .
    “arocake śokabhayātilobhāt
    krodhādyahṛdyāśucigandhaje syāt .
    svābhāvikaṃ cāsyamathāruciśca
    tridoṣaje naikarasambhavecca” ..
    krodhādityādiśabdenāhṛdyayoraśanarūpayorgrahaṇaṃ .
    svābhāvikaṃ . avikṛtarasaṃ .. * .. tridoṣajamāha .
    naikarasaṃ anekarasamāsyaṃ syāt . vātajādibhedena
    mukhe vikṛtimabhidhāyānyadeśe vikṛtimāha .
    “hṛcchralapīḍanayutaṃ pavanena pittāt
    tṛḍdāhacoṣabahulaṃ sakaphaprasekaṃ .
    śleṣmātmakaṃ bahurujaṃ bahubhiśca vidyāt
    vaiguṇyamohajaḍatābhirathāparañca” ..
    hṛcchalapīḍanayutaṃ hṛdi śūlena pīḍanaṃ tena yutaṃ .
    coṣaḥ pārśvasthitāgnineva santāpaḥ . bahubhistribhi-
    rdoṣaiḥ . bahurujaṃ uktavātādirogayuktaṃ . vaiguṇyaṃ
    manaso vyākulatvaṃ . jaḍatā śūnyāṅgatā . aparaṃ
    āgantujaṃ . bhaktadveṣābhaktacchandau carakasuśrutābhyā-
    marocakatvenaiva saṃgṛhītau .. * .. vṛddhabhojastveṣāṃ
    lakṣaṇāni pṛthagāha .
    “prakṣiptantu mukhe cānnaṃ yatra nāsvādate naraḥ .
    arocakaḥ sa vijñeyo bhaktadveṣamataḥ śṛṇu” ..
    āsvādate annasya miṣṭatāṃ na prāpnoti . tadannaṃ
    miṣṭaṃ na lagati iti yāvat .
    “cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā spuṣṭvā ca bhojanaṃ .
    dveṣamāyāti yojanturbhaktadveṣaḥ sa ucyate ..
    kupitasya bhayārttasya tathā bhaktanirodhataḥ .
    yatra nānne bhavecchuddhaḥ so'bhaktacchanda ucyate” .. * ..
    athārocakasya cikitsā .
    “bhojanāgre sadā pathyaṃ lavaṇārdrakabhakṣaṇaṃ .
    rocanaṃ dīpanaṃ vahnerjihvākaṇṭhaviśodhanaṃ .. 1 ..
    śṛṅgaverarasañcāpi madhunā saha yojayet .
    aruciśvāsakāsaghnaṃ pratiśyāyakaphāpahaṃ .. 2 ..
    pakvāmlikā sitā śītavāriṇā vastragālitā .
    elālavaṅgakarpūramaricairavadhūlitā ..
    pānakasyāsya gaṇḍūṣaṃ dhārayitvā mukhe muhuḥ .
    aruciṃ nāśayatyeva pittaṃ praśamayettathā” ..
    amlikāpānaṃ .. 3 ..
    “rājikā jīrako bhṛṣṭo bhṛṣṭaṃ hiṅgu sanāgaraṃ .
    saindhavaṃ dadhi goḥ sarvvaṃ vastrapūtaṃ prakalpayet ..
    tāvanmātraṃ kṣipettatra yathā syādruciruttamā .
    takrametadbhavet sadvyo rocanaṃ vahnivarddhanaṃ” ..
    takraṃ .. 4 ..
    “gavyamāvarttitaṃ dugdhaṃ nibaddhaṃ dadhi māhiṣaṃ .
    ekīkṛtya paṭe ghṛṣṭaṃ śubhraśarkkarayā samaṃ ..
    elālavaṅgakarpūramaricaiśca samanvitaṃ .
    nāmnā śikhariṇī kuryyāt ruciṃ sakalavallabhā ..
    śikhariṇī .. 5 ..
    dve pale dāḍimādaṣṭau khaṇḍādvyoṣaṃpalatrayaṃ .
    trisugandhipalañcaikaṃ cūrṇamekatra kārayet ..
    taccūrṇaṃ mātrayā bhuktamarocakaharaṃ paraṃ .
    dīpanaṃ pācanañca syāt pīnasajvarakāsajit” ..
    dāḍimādicūrṇaṃ .. 6 ..
    “lavaṅgakakkolamuśīracandanaṃ
    nataṃ sanīlotpalakṛṣṇajīrakaṃ .
    jalaṃ sakṛṣṇāgurubhṛṅgakesaraṃ
    kaṇā saviśvā naladaṃ sahailayā ..
    tuṣārajātīphalavaṃśarocanā-
    sitābhrabhāgāḥ sakalaṃ vicūrṇitaṃ .
    surocanaṃ tarpaṇamagnidīpanaṃ
    balapradaṃ vṛṣyatamantridoṣajit ..
    urovibandhaṃ tamakaṃ galagrahaṃ
    sakāsahikkāruciyakṣmapīnasaṃ .
    grahaṇyatīsāramurakṣataṃ tṛṣāṃ
    tathā pramehānnikhilānnihanti hi” ..
    kakkolaṃ phalaṃ sugandhaviśeṣaḥ . nataṃ tagaraṃ . jalaṃ
    bālakaṃ . bhṛṅgaṃ tvak . naladamuśīraṃ . tuṣāraḥ karpūraḥ .
    lavaṅgādicūrṇaṃ .. 7 .. ityarocakādhikāraḥ . iti
    bhāvaprakāśaḥ ..
    (“yavāgūḥ pañcakolasya kulatthāḍhakyayūṣakaṃ .
    mudgayūṣeṇa vā samyak bhaktānāṃ bhojanaṃ hitaṃ ..
    sahiṅgutryuṣaṇāḍhyañca vyañjanaṃ saṃpraśasyate .
    agastighṛtavat śreṣṭhaṃ bhojanārocakeṣvapi ..
    kāravellaṃ paṭolañca palāṇḍuḥ śuraṇaṃ śaṭhī .
    lavaṇaṃ dhānyakaṃ śreṣṭhaṃ pralehañca kaṭutrikaṃ ..
    śaṭhīsarṣapavāstūkaṃ śatapuṣpā yamānikā .
    tuṇḍīrakasya mūlānāṃ śākaṃ śreṣṭhaṃ praśasyate ..
    godhūmapulikā śreṣṭhā bhṛṣṭvāṅgārairarocake .
    jāṅgalāni ca māṃsāni bhojayedbhiṣagūttamaḥ” ..
    iti hārītoktapathyādiniyamaḥ .. * ..
    “arucau kavalo grāhyo dhūmāḥ samukhadhāvanāḥ .
    manojñamannapānañca harṣaṇāśvāsanāni ca ..
    kuṣṭhasauvarccalājājī śarkarāmaricaṃ viḍaṃ .
    dhātrelāpadmakośīrapippalyutpalacandanaṃ ..
    lodhraṃ tejovatī pathyā tryūṣaṇaṃ sayavāgrajaṃ .
    ārdrā dāḍimaniryyāsāścājājī śarkarāyutaḥ ..
    satailamākṣikāstvete catvāraḥ kavalagrahāḥ .
    caturo'rocakān hanyurvvātādyekajasarvvajān ..
    kāravī maricājājī drākṣāvṛkṣāmladāḍimaṃ .
    sauvarñcalaṃ guḍaṃ kṣaudraṃ sarvvārocakanāśanaṃ ..
    vastiḥ samīraṇe pitte virekaṃ vamanaṃ kaphe .
    kuryyāddhṛdyānukūlāni harṣaṇañca manoghnaje” ..
    iti carakoktāsyacikitsā . sanidānalakṣaṇāṃ ci-
    kitsāñcāha .. * .. suśrutaḥ .
    “doṣaiḥ pṛthak saha ca cittaviparyyayāñca,
    bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate pragāḍhaṃ .
    nānne'rucirbhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ,
    bhaktopaghātamiha pañcavidhaṃ vadanti ..
    hṛcchūlapīḍanayutaṃ virasānanatvaṃ,
    vātātmake bhavati liṅgamarocake tu .
    hṛddāhacoṣabahutā mukhatiktatā ca,
    mūrcchā satṛḍ bhavati pittakṛte tathaiva ..
    kaṇḍūgurutvakaphasaṃsravasādatandrāḥ,
    śleṣmātmake madhuramāsyamarocake tu .
    sarvvātmake pavanapittakaphā bahūni,
    rūpāṇyathāsya hṛdaye samudīrayanti ..
    saṃrāgaśokabhayaviplutacetasastu,
    cintākṛto bhavati so'śucidarśanācca” .. * ..
    cikitsā yathā, —
    “vāte vacāmbu vamanaṃ kṛtavān pibecca,
    snehaiḥ surābhirathavoṣṇajalena cūrṇaṃ .
    kṛṣṇāviḍaṅgayavabhasmahareṇubhārgī,
    rāsnailahiṅgulavaṇottamanāgarāṇāṃ ..
    pitte guḍāmbumadhurairvamanaṃ praśastaṃ,
    snehaḥ sasaindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ .
    nimbāmbuvāmitavataḥ kaphaje'nupānaṃ,
    rājadrumāmbumadhunā tu sadīpyakaṃ syāt ..
    cūrṇaṃ yaduktamathavānilaje tadeva,
    sarvvaiśca sarvvakṛtamevamupakrameta ..
    drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimba-
    mūrvvābhayākṣavadarāmalakendravṛkṣaiḥ .
    vījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiśca piṣṭai-
    rlehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat ..
    mustāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ rajanīdvayañca,
    bhārgīñca kuṣṭhamatha nirdahanīñca piṣṭvā .
    mūtre'vije dviradamūtrayute pacedvā,
    pāṭhāntagāmativiṣāṃ rajanīñca mukhyāṃ ..
    maṇḍūkimarkamamṛtāñca salāṅgalākhyāṃ,
    mūtre pacettu mahiṣasya vidhānavidvā .
    etānna santi caturo lihatastu lehān,
    gulmāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayāśca ..
    sātmyān svadeśaracitān vividhāṃśca bhakṣyān,
    pānāni mūlaphalaṣāḍavarāgayogān .
    adyādrasāṃśca vividhān vividhaiḥ prakārai-
    rbhuñjīta vāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni ..
    āsthāpanaṃ vidhivadatra virecanañca,
    kuryyānmṛdūni śirasaśca virecanāni .
    trīṇyūṣaṇāni rajanītriphalāyutāni,
    cūrṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni ..
    kṣudrāyutāni vitarenmukhadhāvanārtha-
    manyāni tiktakaṭukāni ca bheṣajāni .
    mustādirājataruvargadaśāṅgasiddhaiḥ,
    kvāthairjayenmadhuyutairvividhaiśca lehaiḥ ..
    mūtrāsavairguḍakṛtaiśca tathātvariṣṭaiḥ,
    kṣārāsavaiśca madhumādhavatulyagandhaiḥ .
    syādeṣaeva kaphavātahate vidhiśca,
    śāntiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya ..
    icchābhighātabhayaśokahate'ntaragnau,
    bhāvān bhavāya vitaret khalu śakyarūpān .
    artheṣu cāpyapaciteṣu punarbhavāya,
    paurāṇikaiḥ śrutipathairanumānayettaṃ ..
    dainyaṃ gate manasi bodhanamatra śastaṃ,
    yadyat priyaṃ tadupasevyamarocake tu .. * ..
    rasagandhau samau śuddhau dantīkvāthena bhāvayet .
    jambīrasya rasairvāpi ārdrakasya rasena vā ..
    mātuluṅgasya toyena tasya majjarasairbudhaḥ .
    paścādviśoṣya sarvvāṃstān ṭaṅgaṇañcāvacārayet ..
    devapuṣpaṃ bāṇamitaṃ rasapādaṃ mṛtāmṛtaṃ .
    māsamātrañca tat sarvvaṃ nāgareṇa guḍena vā ..
    sarvvārocakaśūlārttimāmavātaṃ sudāruṇaṃ .
    so'yaṃ nivārayatyāśu keśarī kariṇaṃ yathā” ..
    sudhānidhirasaḥ .. * .. iti vaidyakarasendrasāra-
    saṃgrahaḥ ..)