arkaḥ

arkaḥ , puṃ, (arca + karmmaṇi ghañ, kutvam .) sūryyaḥ .
indraḥ . tāmraṃ . sphaṭikaḥ . iti medinī .. paṇḍitaḥ .
iti śabdaratnāvalī .. jyeṣṭhabhrātā . iti daṇḍā-
dināthaḥ .. lakṣaṇayā ravivāraḥ . iti jyotighaṃ ..
vṛkṣaviśeṣaḥ . ākanda iti bhāṣā . tatparyyāyaḥ .
kṣīradalaḥ 2 pucchī 3 pratāpaḥ 4 kṣīrakāṇḍakaḥ
5 vikṣīraḥ 6 kṣīrī 7 kharjjughnaḥ 8 śītapuṣpakaḥ
9 jambhanaḥ 10 kṣīraparṇī 11 vikīraṇaḥ 12
sadāpuṣpaḥ 13 sūryyāhvaḥ 14 āsphotakaḥ 15 tūla-
phalaḥ 16 śukaphalaḥ 17 . iti rājanirghaṇṭaḥ ..
vasukaḥ 18 āsphotaḥ 19 gaṇarūpaḥ 20 mandāraḥ
21 arkaparṇaḥ 22 . ityamaraḥ .. * .. atha śvetā-
rkaparyyāyaḥ . alarkaḥ 1 rājārkaḥ 2 pratāpasaḥ 3
gaṇarūpī 4 .. * .. atha raktārkaparyyāyaḥ . viśvoraḥ
1 sadāpuṣpī 2 rūpikā 3 ādityapuṣpikā 4
divyapuṣpikā 5 arkaḥ 6 . iti ratnamālā ..
asya guṇāḥ . kaṭutvaṃ . uṣṇatvaṃ . agnikāritvaṃ .
vātaśothavraṇārśaḥkuṣṭhakrimināśitvañca . iti rāja-
nirghaṇṭaḥ .. kaphadoṣanāśitvaṃ . tīkṣṇatvañca . asya
kṣīraguṇāḥ . krimidoṣavraṇanāśitvaṃ . kuṣṭhārśa-
udararogeṣu hitakāritvañca . iti rājavallabhaḥ ..
tasya paryyāyaguṇāḥ .
“śvetārko gaṇarūpaḥ syānmandāro vasuko'pi ca .
śvetapuṣpaḥ sadāpuṣpaḥ sa bālārkaḥ pratāpasaḥ ..
rakto'paro'rkanāmā syādarkaparṇo vikīraṇaḥ .
raktapuṣpaḥ śuklaphalastathāsphotaḥ prakīrttitaḥ ..
arkadvayaṃ saraṃ vātakuṣṭhakaṇḍūviṣavraṇān .
nihanti plīhagulmārśaḥśleṣmodarayakṛtkṛmīn ..
śuklārkakusubhaṃ vṛṣyaṃ laghu dīpanapācanaṃ .
arocakaprasekārśaḥkāsaśvāsanivāraṇaṃ ..
raktārkapuṣpaṃ madhuraṃ satiktaṃ
kuṣṭhakṛmighnaṃ kaphanāśanañca .
arśo viṣaṃ hanti ca raktapittaṃ
saṃgrāhi gulme śvayathau hitaṃ tat ..
kṣīramarkasya tiktoṣṇaṃ snigdhaṃ salavaṇaṃ laghu .
kuṣṭhagulmodaraharaṃ śreṣṭhametadvirecanaṃ” ..
iti bhāvaprakāśaḥ .. * .. niryāsaviśeṣaḥ . āraka
iti āravībhāṣā . tasya vidhiryathā, —
“dravyakalpaḥ pañcadhā syāt kalkacūrṇaṃ rasastathā .
tailamarkaḥ kramājjñeyaṃ yathottaraguṇaṃ priye ..
pṛthak dvandve sannipāte saṅkare'sādhyarogiṇi .
kramādete prayoktavyā anyathā nu vināśakāḥ ..
ādye guṇā guṇāḥ sarvve dvitīyañca tato laghu .
tṛtīyaṃ śīghrakāri syāt caturthaṃ nātidoṣakṛt ..
pañcamaṃ doṣarahitaṃ guṇasadyaḥprakāśakaṃ .
pañcamasya tu sāmarthyaṃ svayaṃ pañcānano'bravīt .
varṣāṇāntu sahasrāṇi kathyate'harniśaṃ mayā .
sampūrṇo naiva jāyeta kalpo'rkasya daśānana .. * ..
puṃvāre puruṣarkṣe ca divārko yastu nirmmitaḥ ..
ramaṇīṣu pradātavyo vilomāt puṃsu yojayet ..
lohacūrṇaṃ gaurikañca khaṭikā bhṛṣṭamṛttikā .
mṛttikāsthibhavaṃ cūrṇaṃ kācaṃ kīkasajaṃ rajaḥ ..
etāni samabhāgāni sarvvatulyā ca mṛttikā .
bhraṃśanīyā pañcamūtraiḥ kharāśvamahiṣodbhavaiḥ ..
gajājasambhavābhyāñca śaṭitaṃ tadviśoṣayet .
yathā gandhavināśaḥ syāt tathā saṃmardayettataḥ ..
laghuhastaḥ kulālo'sya kuryyādyantraṃ sunirmmalaṃ .
yatheṣṭāṃ sthālikāṃ kuryyāt aṅgulaprāntasārikāṃ ..
pṛthubudhnodarākārāṃ dvyaṅgulotsedhaveṣṭanīṃ .
sārikānte tu paridhiṃ tryaṅgulotsedhaśobhitāṃ ..
vinirmāyātha sāryyante yathā śilpavinirmmitāṃ .
chidraṃ kṛtvā nalaṃ dadyādgajaśuṇḍasamaṃ budhaḥ ..
sārikāparidherantastasya kuryyāt pidhānakaṃ .
arddhanimbaphalasamaṃ paridhiṃ tasya cāntataḥ ..
vedāṅgulaṃ mastakorddhvaṃ kāryyaṃ toyasya dhāraṇe .
samarthāṃ tatra nalikāṃ kuryyāttoyavimocanīṃ ..
tasyaivāntarato lepyā jīrṇāsthnāṃ mṛttikāmbunā .
athavā śvetakācaṃ tu sarvvadoṣāpanuttaye .. * ..
atha vakṣye tu jīrṇāsthimṛttikākaraṇaṃ priye .
śilājatusthale kuryyāt dīrghagarttaṃ manoharaṃ ..
nikṣipettatra nānāsthisañcayaṃ dvicatuṣpadāṃ .
sarjikṣāraṃ mahākṣāraṃ mṛtkṣāraṃ lavaṇāni ca ..
gandhakoṣṇajalaṃ kṣepyaṃ nānāmūtrāṇi tatra vai .
evaṃ kṛtvā māsaṣaṭkaṃ dadyāt pāṣāṇamṛttikāṃ ..
kaṅkāsthyūrddhvaṃ tadūrddhvantu kuryyādvahnīṣṭikāṃ śubhāṃ .
trivarṣājjāyate sarvvamekībhūtaṃ dṛśatsamaṃ ..
tato niṣkāśya taccūrṇaṃ kṛtvā pātrāṇi nirmamet .
praśastaṃ bhojanaṃ tatra sūcayedannadūṣaṇaṃ ..
mahāviṣasya saṃyogāttasya bhaṅgaṃ prajāyate .
sūcīviṣādisaṃyogāt yatra sphoṭā bhavanti ca ..
tatra kṣiptaṃ kṣudraviṣaṃ pātraṃ kṛṣṇaṃ prajāyate .
evaṃ jñātvā tatra dadyānna kadācidviṣādikaṃ ..
viṣādīnāmarkasiddhyai kuryyāt pātrantu lohajaṃ .
svarṇajaṃ raupyajaṃ vāpi kuryyāt pātramakalmaṣaṃ ..
athavā tāmrajaṃ kuryyādantarvvaṅgavilepitaṃ .
pātrantu buddhvā kurvvīta kaṣāyo na bhavedrasaḥ ..
dravyāntarasya saṃyogādarkaṃ tailañca garbhataḥ .
sarvveṣāṃ niḥsaratyeva pāṣāṇasyāpi kiṃ punaḥ ..
anagnyarkastathā tailaṃ gandhatālādisambhavaṃ .
bedhakaṃ sarvvadhātūnāṃ dehasyāpi ca siddhidaṃ ..
yastailakaraṇe dakṣaścārkaniḥsāraṇe kṣamaḥ .
tattatsevākaro nityaṃ sa rogairnaiva bādhyate .. * ..
kutsitārkastu yāmena dviyāmābhyāntu madhyamaḥ .
tribhiryāmairbhavecchreṣṭhaḥ sa evārkastu siddhidaḥ ..
dravyādadhikasaugandhyaṃ yasminnarke pradṛśyate .
jīrṇāsthipātrasaṅkṣiṇṇo dravyavarṇaḥ pradṛśyate ..
śaṅkhakundendudhavalo'nyathā pātrāntare sthitaḥ .
jihvoparigataḥ svādaṃ dadyāddravyabhavantu yaḥ ..
tamevārkaṃ vijānīyādanyajjñeyaṃ rasādivat .
kṛtvā sugandhaṃ durgandhamarkaṃ puṣpādibhiḥ sudhīḥ ..
guṇārthaṃ paścāt seveta hyanyathāpaguṇo bhavet .
durgandhaṃ bhakṣayedarkaṃ yadi mohāt kathañcana ..
tadāsya jāyate glānirvvāntirālasyakaṃ tṛṣā .
taddoṣasya vināśāya kuryyādvāntimatandritaḥ ..
dvīpodgamaprasūnānāṃ pibedarkapalaṃ janaḥ .
cambelyarkapalaṃ vāpi śītārtto mālatībhavaṃ .. * ..
arkaniṣkāśanārthāya kramājjñeyāḥ ṣaḍagnayaḥ .
dhūmāgniścaiva dīpāgnirmandāgnirmadhyamastathā ..
kharāgniśca bhaḍāgniśca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ .
vijvālo yo dhamaśikho dhūmāgniḥ sa udāhṛtaḥ ..
sasāramatiśuṣkaṃ yat muṣṭimadhye sameṣyati .
tatkāṣṭhaṃ kāṣṭhamityāhuḥ khadirādisamudbhavaṃ ..
dvābhyāṃ tasya caturthābhyāṃ yo'gnirdīpāgnirucyate .
caturaṃśena tenaiva mandāgniḥ parikīrttitaḥ ..
arddhīkṛtābhyāṃ dvābhyāntu madhyamāgnirudāhṛtaḥ .
arddhaistaiḥ pañcabhiḥ proktaḥ kharāgniḥ sarvvakarmmasu ..
mastakāvadhipātrasyaṃ caturdikṣu krameṇa ca .
prasaranti yadā jvālāḥ sa bhaḍāgnirudīritaḥ ..
sārddhayāmañca yāmañca yāmamekaṃ muhūrttakaṃ .
muhūrttamātramityevamarkārthaṃ vahnayaḥ smṛtāḥ .. * ..
jīrṇāsthipātre gṛhṇīyādarkaṃ vā kācasambhave .
pāṣāṇasambhave pātre kāṃsyaje'tha himasthale ..
pibedarkamanirvvāpaṃ pītvā tāmbū labhakṣaṇaṃ .
kuryyādanuktatāmbū le lavaṅgaṃ bhakṣayettataḥ ..
mardanādiṣu sarvvatra dravyatailaṃ prayojayet .
arka eva prayoktavyo bhakṣaṇe na tu mardane ..
ye ye dravyaguṇāḥ proktāḥ sarvve te'rkasamāśritāḥ .
sevetārkaṃ priye tasmādrājā paramadhārmmikaḥ ..
svasthe'pi vā rogiṇe vā yācyate'rkestu yena vā .
jñātvā tallakṣaṇaṃ dadyādanyathā brahmahā bhavet .. * ..
varṇasvarāṇāṃ pramitiṃ dūtoktasya tu kārayet .
śakairyuktā viguṇitā tribhirbhāgaṃ samāharet ..
ekaśeṣe guṇāḥ śīghraṃ dviśeṣe varddhate gadaḥ .
triśeṣe maraṇaṃ vācyaṃ svārthaṃ vācayate yadi ..
arkaṃ tadaitat vijñāya dadyādarkaṃ na cānyathā .
gadinā tu yadā dūtaḥ preṣitaścedvicāryyate ..
napuṃsakāntyairūṇāstu svarā ekādaśa priye .
varṇāstatsaṅkhyakā lekhyāḥ kaṭhavādyāśca tattale ..
ekādaśasu koṣṭheṣu kramādaṅkān pravinyaset .
rasāstrayo dvayaṃ vedāḥ parbbatā ṛtavaḥ kṛtāḥ ..
vahnayaḥ pṛthivī śūnyaṃ candramā iti ca kramāt .
vihāya jīvaṃ dūtasya nāmāṅkākṣarayojanaṃ ..
evamevāture kṛtvā dvayoraṣṭāvaśeṣitaṃ .
kṛtvāṅkayogaṃ gadino'dhike śeṣe śubhaṃ bhavet ..
samaśeṣe dīrgharogaḥ nyūnaśeṣe ca tanmṛtiḥ .
etadvicāryya dātavyamanyadapyauṣadhaṃ budhaiḥ ..
cakradvayantu yo'jñātvā dadyādarkaṃ vimohitaḥ .
jāyate tvayaśastasya yathā mama mṛte sati” ..
iti śrīlaṅkānāthakṛtārkacikitsāyāṃ yantravidhi-
śatakaṃ prathamaṃ .. * ..
“athātaḥ saṃpravakṣyāmi nirgamo'rkasya bhāmini .
pañcaprakāradravyasya kuryyānniṣkāśanaṃ bhiṣak ..
atyantakaṭhinaṃ cādyaṃ kaṭhinañca dvitīyakaṃ .
ārdraṃ tṛtīyamuddiṣṭaṃ caturthaṃ vulvulaṃ bhavet ..
pañcamañca dravadravyaṃ teṣāṃ vidhirathocyate .. * ..
rasavaccūrṇayet dravyamatyantakaṭhinantu yat ..
dviguṇe niḥkṣipettoye chāyāyāṃ sthāpayecca tat .
yāvacchuṣkaṃ bhavettoyaṃ dravyañca śithilaṃ yathā ..
tataḥ punaḥ kṣipettoyaṃ pūrvvadravyasamaṃ bhiṣak .
kṛtvāṣṭapraharaṃ tattu sūryyacandrakarairalaṃ ..
saṃpūjya gaṇapatiṃ sūryyaṃ bhairavaṃ kuladevatāṃ .
niḥkṣipedarkayantre tat kṣiptvāsyārkaṃ samāharet ..
varṣādhikantu yat dravyamatyantakaṭhinantu tat .
candanādīni sarvvāṇi atyantakaṭhināni ca ..
kīṭairbhuktaṃ ghuṇairyuṣṭaṃ yacca gandhavivarjjitaṃ .
rahitaṃ svarasenāpi nārkakarmmaṇi yojayet ..
yathārkesaṃsthitaṃ dravyaṃ kuryyādbhoktustathā vapuḥ .
arke taruṇabhaiṣajyaṃ tasmāt saṃyojayet priye .. * ..
yavānyajājītrikaṭubhūnimbādikamauṣadhaṃ .
jñeyaṃ tat kaṭhinaṃ dravyaṃ tadarkasya vidhiṃ śṛṇu ..
dviguṇaṃ niḥkṣipettoyaṃ dravye tu kaṭhine mate .
aṣṭapraharikaṃ tacca kuryyāt paryyāyamekakaṃ ..
rakṣet dravyaṃ dviguṇitaṃ dṛṣṭvā deśe tu kautukaṃ .
paścāt dattvārkayantre tat arkaṃniṣkāśayecchanaiḥ .. * ..
ārdradravyaṃ dvidhāproktaṃ sarasaṃ nīrasaṃ tathā .
sadugdhaṃ guptarasakaṃ dvidhā nīrasamucyate ..
vāstūkaṃ sārṣapaṃ śākaṃ nirguṇḍyeraṇḍamārṣakaṃ .
dhattūrādyamidaṃ sarvvamārdraṃ sarasamucyate ..
eṣāṃ nālān cūrṇayitvā viṃśāṃśaṃ niḥkṣipejjalaṃ .
muhūrttamuṣṇe saṃsthāpya grāhyo'rko vibudhottamaiḥ ..
patrāṇāntu śatāṃśena tulyatoyena secayet .
dadyāt ghaṭīmarkakarāṃ tato'rkaṃ kalayecchanaiḥ ..
vaṭāśvatthakarīrādyamārdradravyantu nīrasaṃ .
viṃśāṃśaṃ niḥkṣipettoyaṃ jalaṃ gharmme ca dhārayet ..
tato niṣkāśayedarkaṃ kramavṛddhyāgninoktavat .
sadugdhantu dvidhā proktaṃ mṛdu tīkṣṇamiti kramāt ..
sātalāvajrasehuṇḍasauriṇyādyāstu tīkṣṇakāḥ .
khaṇḍāni teṣāṃ kṛtvātha niḥkṣipet puṣkale jale ..
dinatrayañca niṣkāśya toyādīṣacca kuṭṭayet .
tadā na dṛśyate dugdhaṃ dadynāttoyaṃ radāṃśakaṃ ..
niṣkāśayecchanairarkaṃ sa tu tīkṣṇārkasaṃjñakaḥ .
dugdhikārkakṣīriṇyādyā mṛdudugdhāḥ prakīrttitāḥ ..
jale caturguṇe dadyāttān gharmme viniveśayet .
yāvajjalasyoṣṇatā syāt tato yantre viniḥkṣipet ..
ādāvīṣaccūrṇayitvā ṣaṣṭhāṃśajalasaṃyutaṃ .
evaṃ dravyaṃ lakṣayitvā svayuktyārkaṃ vinirharet ..
khaṇḍīkṛtya ca āmānāṃ phalānāṃ mṛdukāyināṃ .
sarasānāñca gṛhṇīyādarkaṃ toyena varjjitaṃ .. * ..
kāṣṭhoḍambarikādīnāṃ āmānāṃ dāryyabhāgināṃ .
kṛtvā svalpāni khaṇḍāni aśītyaṃśaṃ pradāpayet ..
pṛthak pṛthak ca tuvarīṃ sarjikṣārañca saindhavaṃ .
dattvā vimardayet sarvvaṃ catvāriṃśāṃśakaṃ jalaṃ ..
kṣiptvā tatkalasaṃ dharmme yāmārddhenoṣṇatā bhavet
tato yantre tu taddattvā gṛhṇīyādarkamuttamaṃ ..
atipakvaphalānāntu vīryyataścārkamāharet .
puṣpārkārthaṃ ṣoḍaśāṃśaṃ jalaṃ puṣpeṣu dāpayet ..
bahuvāraphalādīni cillikādīni yāni ca .
kṣepyāṇyuktodake tāni vulvulatvasya śāntaye ..
tataścatvāriṃśadaṃśaṃ jalaṃ dattvā samāharet .
teṣāmarkamatha drāvadravyārkopāya ucyate ..
dravadravyotkṣepaśāntyai procyate vāpakalpanā .. * ..
pidhānāni vicitrāṇi teṣāmanto na vidyate ..
śatapatraprasūnairvvā jātyutthairmālatībhavaiḥ .
gulāvapārijātaiśca ketakījaiḥ samācaret ..
dugdhe dadhni rase takre kṣaudre taile ca sarpiṣi .
mūtrādau dehatoye ca cambelyādipidhānakaṃ .. * ..
kāntapāṣāṇasatvasya kṛtaṃ yantramanuttamaṃ .
niṣkāśayet sarvvathārkaṃ dravadravyasya nānyathā ..
athavā stambhakaṃ dravyaṃ dadhnastu navanītakaṃ .
varṣadallījalasyoktā madhūcchiṣṭantu sarpiṣaḥ ..
gokaṇṭhakantu dugdhasya tathā madyasya kiṇvakaṃ .
tailasya tasya piṇyākaṃ sarvvaṃ ghṛtasamanvitaṃ ..
yantra dattvā dravadravyaṃ yayosthāloniveśanaṃ .
tathā sthalaṃ sthāpayitvā dravairyantraṃ prapūrayet ..
ācchādyaṃ sārakaiḥ pūrṇaṃ sthālīṃ dadyādadhomukhīṃ .
tathā cākarṣitaḥ sarvvo dravaḥ phenaṃ parityajet .. * ..
durgandhiryyo bhavedarkantaṃ kuryyāt śucigandhakaṃ .
marvveṣāmeva māṃsānāṃ durgandhānāñca sarvvaśaḥ ..
ghṛtābhyaktā hiṅgujīramethikā rājikā kṛtā .
navīnāyāṃ haṇḍikāyāṃ dadyāt dravyaṃ punaḥ punaḥ ..
tatra dadyāttadarkastu yathā durgandhatāṃ vrajet .
tathā punaḥ punaḥ kāyyaṃ jāyate gandhabāraṇaṃ ..
āyāti rocako gandho bhavettadvahṇidīpanaṃ .. * ..
sarvveṣvarkaprayogeṣu gandhapāṣāṇavāsanā ..
arkāṇāntu pradātavyā te bhavantyarkasambhavāḥ .
sarvvatra vātarogeṣu mahiṣākṣādivāsanā ..
mahiṣākṣastathā rālaṃ niryyāsaḥ sarjjakasya ca .
kṛṣṇāguruḥ kadambañca mahiṣākṣādipañcakaṃ ..
sarvveṣu pittarogeṣu candanādikavāsanā .
sarvveṣu kapharogeṣu jaṭāmāṃsyādivāsanaṃ ..
candanañca tathośīraṃ karpūro gandhavākucī .
elākarcūragohūlāḥ saptaite candanādayaḥ ..
jaṭāmāṃsī nakhaṃ patrī lavaṅgaṃ tagaraṃ rasaḥ .
śilāyā gandhapāṣāṇaḥ sapta māṃsyādikā amī ..
vāsayedvā daśāṅgena tridoṣāptena cārkakaṃ .
naśyanti yasya dhūpena avagrahapiśācakāḥ ..
pañcāśadgandhapāṣāṇāt tāvanmahiṣagugguluḥ .
caturaṃśaṃ candanañca jaṭāmāṃsī ca tāvatī ..
tribhāgaḥ sarjjakaḥ sārastāvadeva hi rālakaṃ .
uśīraṃ tu dvibhāgaṃ syāt ghṛtabhṛṣṭaṃ nakhaṃ samaṃ ..
karpūro mṛganābhiśca ekabhāgau prakīrttitau .
eṣa daśāṅgadhūpastu rudrasyāpi mano haret .. * ..
palāṇḍulaśunādīnāṃ nirgandhīkaraṇaṃ śṛṇu .
utpādyāntarvviṣaṃ samyak takramadhye viniḥkṣipet ..
paryyāyamekamatyamlamadhye'smin virase sati .
dadyānniṣkāśyānyatakraṃ kuryyāttaccāṣṭamāṃśakaṃ ..
droṇapuṣpīrase'pyevaṃ mūrvvāpatrarase'pi vā .
triparyyāyottaraṃ tattu rasonaṃ kṣālayet sudhīḥ ..
haridrārājikātoye sthāpyaṃ paryyāyamekakaṃ .
uṣṇodakena saṃkṣālya paryyāyaṃ vāsayettataḥ ..
sahasrapatrīpuṣpairvvā abhāve pallavairapi .
āloḍayeddaśāṃśena pañcāṃśena ca mastunā ..
yuktaṃ kṛtvā yāmamātraṃ sthāpayet prakaṭātape .
tato niṣkāśayedaka jātyādikapidhānitaṃ ..
asyārkasya sugandhena ekadā mohito haraḥ .
ko jānāti rasonasya hyarko'yamiti bhūtale ..
ekataḥ sarvva evārkā māsārkastu tathaikataḥ .
mayā svarge gṛhītastu prāptaṃ tatra ca nāmṛtaṃ ..
tadā proktaṃ śivasyāgre mama dhig jīvitaṃ prabho .
nītā vātha prabhuktā vā sudhā devairmayā śrutaṃ ..
na dṛṣṭā tatra deveśa śiraśchedaṃ karomyahaṃ .
tataḥ prasanno giriśo vākyaṃ māṃ prati so'vravīt ..
dattaṃ mayā samastaṃ te devābadhyatvameva ca .
kinte kāryyantu sudhayā sudhāto'dhikarocanaṃ .. * ..
saṃpravakṣyāmi māṃsārkaṃ madyasyārkaṃ tathaiva ca .
dravyāṇāṃ vijayādīnāṃ labhyate yaiḥ sukhaṃ mahat ..
māṃsantu trividhaṃ jñeyaṃ mṛdulaṃ kaṭhinaṃ ghanaṃ .
teṣāmarkaṃ yathā proktaṃ yantrānniṣkāśayecchanaiḥ ..
mṛdulaṃ yadbhavenmāṃsaṃ catvāriṃśāṃśakaṃ paṭuḥ .
sthūlakhaṇḍīkṛte tasmin dattvā tat kṣālayecchanaiḥ ..
ṣaṣṭyaṃśenāṣṭagandhena tadviloḍya ca niḥkṣipet .
rasamikṣoraṣṭamāṃśaṃ tadabhāve payaḥ kṣipet ..
jātīpatraṃ lavaṅgañca tvagelā nāgakeśaraṃ .
maricaṃ mṛganābhiśca vidurgandhāṣṭakaṃ tvidaṃ ..
kāryyaṃ puṣpapidhānādyamarkaṃ niṣkāśayettataḥ .
jāyate'sau mahāsvāduḥ sudhāsamarasaḥ priye ..
dṛḍhamāṃsasya khaṇḍāni laghūnyeva prakalpayet .
dadyācca tuvarīṃ tatra lavaṅgaṃ proktayā dviśā ..
kṣālayedāranālena trivāraṃ koṣṇavāriṇā .
kṣālayet saptavārāṇi haredarkantu pūrvvavat ..
dṛḍhamāṃsasya khaṇḍāni kuryyādatilaghūni ca .
āloḍya śaṅkhadrāveṇa kṣālayet payasā punaḥ ..
saptavārāṇi lavaṇaṃ cayet pūrvvavadeva hi .
taddattvā yantramadhye tu haret pūrvvavadarkakaṃ ..
sarjjikṣāraṃ yavakṣāraṃ śvetakṣārañca ṭaṅkaṇaṃ .
saubhāgyakṣārakaṃ saurakṣāraṃ śaṅkhabhavaṃ tathā ..
arkasehuṇḍapālāśakṣārañca tuvarī tathā .
apāmārgabhavaṃ kṣāraṃ tathāṣṭau lavaṇāni ca ..
lavaṇāṣṭakametacca saindhavañca suvarccalaṃ .
viḍaṃ samudrasaṃjātaṃ udbhidaṃ romakaṃ gaḍaṃ ..
kṛtvā sarvvāṇi caikatra nimbunīreṇa bhāvayet .
ekaviṃśativārāṇi kācakūpyāṃ viniḥkṣipet ..
nakhāṃśanimburasakaiḥ sarvvamārdrīkṛtañca tat .
adhaḥsacchidrapīṭharīṃ madhye kūpyāṃ niveśayet ..
mṛtkarpaṭasamāyuktāṃ sahedagniṃ yathāvidhi .
tasyāgre kūpikā yojyā dīrghakaṇṭhā manoharā ..
sā kūpikā tale sthāpyā melayecca dvayormmukhaṃ .
jalamuṣṇaṃ yathā na syāt tathā cāparakūpikā ..
agnayaḥ kramato deyā yāmaṃ yāmañca pañca ca .
anenaiva prakāreṇa kṣārārkāṇāṃ samudbhavaḥ ..
dadyādasthīni māṃsāni śaṅkhaśuktyādikānyapi .
sarvvāṇyapi vilīyante śaṅkhadrāve na saṃśayaḥ .. * ..
pārāvatājacaṭakaśaśaśūkaraṭiṭṭibhāḥ .
kṣudramatsyādikāḥ sarvve māṃseṣu mṛdulāḥ smṛtāḥ ..
mṛgarohitakādyāśca matsyāḥ śallakisambarāḥ .
ete kaṭhinamāṃsāḥ syuḥ pakṣiṇo jalacāriṇaḥ ..
gajakumbhīraghaṇṭādyāḥ sugandhā varkarādayaḥ .
godhā go'śvā lulāpādyāḥ ghanamāṃsāḥ prakīrttitāḥ ..
annādisambhavo yo'rkastanmadyaṃ parikīrttitaṃ .
tasya bhedān pravakṣyāmi śaṭitaṃ tat samuddharet ..
tadvāsanānivṛtyarthamaṣṭagandhaṃ prayojayet .
pūrvvoktairdhūpayeddhūpairjjāyate gandhaparjjitaṃ ..
arddhaṃ tatra jalaṃ deyaṃ siddhe deyo'ṣṭagandhakaḥ .
tuṣodakairyavairāmaiḥ satuṣaiḥ sakalīkṛtaiḥ ..
sauvīrantu yavairāmaiḥ satuṣaiḥ sakalīkṛtaiḥ .
godhūmairapi sauvīraṃ jāyate svalpamādakaṃ ..
āranālantu godhūmairāmaiḥ syānnistaṣīkṛtaiḥ .
dhānyāmlaṃ śālicūrṇādikodravādikṛtaṃ bhavet ..
śaṇḍākīrājikāyuktaiḥ syānmūlakadaladravaiḥ .
sarṣapasvarasairvvāpi śālipiṣṭakasaṃyutaiḥ ..
kandamūlaphalādīṃśca sasnehalavaṇāni ca .
ekīkṛtya kṛto'rko yastatsūktamabhiṃdhīyate ..
pakvauṣadhāmbusaṃsiddho yo'rkastat syādariṣṭakaṃ .
ariṣṭalaghupākena sarvvataśca guṇādhikaṃ ..
śālipiṣṭakapiṣṭādikṛtau yo'rkaḥ surā tu sā .
punarnavāśivāpiṣṭairvihitā vāhanī smṛtā ..
ikṣoḥ pakvairasaiḥ siddhaḥ sīdhuḥ pakvarasasya ca .
āmaistaireva yaḥ siddhaḥ sa ca śītarasaḥ smṛtaḥ ..
paryyāyāvāmbhavenmadyaṃ tāmasyaṃ rākṣasapriyaṃ .
maṇḍalāvāgrājasantu taṭūrddhvaṃ sātvikaṃ bhavet ..
sātvike gītahāsyādi rājase sāhasādikaṃ .
tāmase nindyakarmmāṇi nidrāñca madirā caret ..
bhaṅgādimattadravyāṇāṃ yavānīpādayogataḥ .
arkaṃ niṣkāśayeddhīmān bodhakaḥ syānmadasya saḥ ..
dhustūrādikavījāni takraṃ payasi niḥkṣipet .
kaṇṭhaśoṣavibandhādirahito'rko bhavet sahi” ..
iti śrīlaṅkānāthakṛtārkacikitsāyāṃ yantraśatakaṃ
dvitīyaṃ .. * ..
“athātaḥ saṃpravakṣyāmi kevalārkaguṇān priye .
harītakyāḥ śūlakṛcchrakāmalānāhanāśanaḥ ..
vibhītakasya tṛṭcharddikaphakāsavināśanaḥ .
āmalasya tridoṣāsrapittamehān vināśayet ..
pippalyāḥ śvāsakāsāmavātārśojvaraśūlahṛt .
marīcasya kṛmīn śvāsaṃ haret sarvvān gadānapi ..
granthikasya plīhagulmakaphavātodarāpahaḥ .
cavyārko'tyantarucikṛt viśeṣādgudajāpahaḥ ..
arkastu gajapippalyā vātaśleṣmāgnimāndyanut .
citrakasyāgnikṛt kāsagrahaṇīkṛmiśothahā ..
yavānyāḥ pācano rucyo dīpanaḥ śukraśūlahṛt .
ajamododbhavo vātakaphahā vastiśodhanaḥ ..
pārasīkayavānyāstu grāhī pācanamādanaḥ .
jīrakasya tu saṃgrāhī garbhāśayaviśuddhikṛt ..
kṛṣṇajīrasya cakṣuṣyo gulmacchardyatisārajit .
kāravyā balakṛt hyarko jvaraghnaḥ pācanaḥ saraḥ ..
dhānyārkasya tṛṣādāhavamiśvāsatridoṣahṛt .
śothajvarānilaśleṣmavraṇaśūlākṣirogahṛt ..
miśreyāyā vahnimāndyayoniśūlakṛmīn haret .
jvālāmarīcakasyāpasmārabhūtatridoṣahṛt ..
methikāyāḥ śleṣmavātajvarāmakaphanāśanaḥ .
vanamethyāḥ sarvvarogān haret kuñjaravājināṃ ..
candraśūrasya hikkāsṛgvātahṛt puṣṭivarddhanaḥ .
hiṅgunaḥ pācano rucyaḥ kṛmiśūlodarāpahaḥ ..
vacāyā vahnivamikṛt vibandhādhmānaśūlahṛt .
pārasīkavacāyāstu bhūtonmādabalaṃ haret ..
kuliñjanasya svarakṛt hṛtkaṇṭhamukhaśodhanaḥ .
sthūlagranthibhavaścārko viśeṣāt kaphakāsanut ..
dvīpāntaravacāyāstu harecchūlaṃ phiraṅgakaṃ .
hapuṣāyā haret plīhaṃ viṣaṃ mohañca dāruṇaṃ ..
hapuṣāyāḥ samīrārśograhaṇīgulmaśūlahṛt .
viḍaṅgasyodaraśleṣmakṛmivātavibandhanut ..
tumburorgurutāśvāsakāsaplīhakṛmīn haret .
vaṃśarocanajastṛṣṇākṣayakāsajvarān haret ..
samudraphenajaḥ śīto lekhanaḥ kaphahṛt saraḥ .
jīrakotthaḥ śukrakaphabalakṛcchītalaḥ samaḥ ..
ārṣabhaḥ pittadāhāsrakāsavātakṣayāpahaḥ .
mahāmedodbhavo'rkastu vṛṣyastanyaḥ kaphāvahaḥ ..
mahāmedodbhavaḥ śīto raktapittajvarapraṇut .
kākolyāḥ śukralaḥ śītaḥ pittaśoṣajvarāpahaḥ ..
kṣīrakākolikājāto vṛṃhaṇo dāhavātahā .
ṛddhyā balyastridoṣaghno raktapittavināśanaḥ .
vṛddhyā garbhapradaḥ śītaḥ kṣatakāsakṣayāpahaḥ ..
madhuyaṣṭyāḥ keśakaraḥ svaryyaḥ pittānilāsrajit .
jalayaṣṭyā viṣaccharditṛṣṇāglānikṣayāpahaḥ ..
kampillasya virekī syāt mehānāhavikāranut .
ārambadhasya pittāmlavātodāvarttaśūlahṛt ..
kaṭvyā mehaśvāsakāsakṛmikuṣṭhajvarāpahaḥ .
bhūnimbasya tṛṣākuṣṭhajvaravraṇakṛmipraṇut ..
bhadrāyā vastupittāsrakṛmivīsarpakuṣṭhanut .
madanotthaḥ charddanena cāturthajvarakādihṛt ..
rāsrodbhavaḥ samīrāsravātaśūlodarāpahaḥ .
nāgabhinnodbhavo bhogilutādyākhuvikārahṛt ..
mācikājastu pittāsrapakvātīsārahā laghuḥ .
tejasvinyāḥ śvāsakāsakaphahṛdvahnidīpanaḥ ..
jyotiṣmatyā vāntikaro vahnibuddhismṛtipradaḥ .
kuṣṭhasya hanti vātāsrakāsakuṣṭhamahatkaphān ..
pauṣkarasyāruciśvāsān viśeṣāt pārśvaśūlanut .
hemāhvāyā rekavāntikaraḥ kaṇḍūvināśanaḥ ..
śṛṅgyā haredūrddhvavātahikkātṛṣṇākṣayasvarān .
kaṭphalotthaḥ śvāsakāsapramehārśo'rucon haret ..
bhārgyā haret kaphaśvāsapīnasajvaramārutān .
pāṣāṇabhedajo yonirogakṛcchrāsmagulmahā ..
dhātakījastṛṣāsāraviṣakrimivisarpajit .
mañjiṣṭhājo viṣaśleṣmaraktātīsārakuṣṭhahā ..
kusummajo varṇakaro raktapittakaphāpahaḥ .
lākṣājaḥ kṛmivīsarpavraṇorakṣatakuṣṭhahā ..
haridrāyā mehaśothatvagdoṣavraṇapāṇḍunut .
āraṇyakaharidrāyāḥ kuṣṭhavātāsranāśanaḥ ..
karpūrakaharidrāyāḥ sarvvakaṇḍūvināśanaḥ .
dārvyā viśeṣato lepāt netrakarṇāsyaroganut ..
rasāñjanodbhavo netravikāravraṇadoṣahṛt .
vākucyāḥ kṛmiviṣṭambhapāṇḍuśothakaphāpahaḥ ..
prapunnāṭasya hantyeva kaṇḍūdadruviṣānilān .
viṣājo dīptikṛt pāke kaphapittātisārahā ..
lodhrajaḥ śītalo grāhī cakṣuṣyaḥ kaphapittanut .
vṛhatpatrodbhavo netryodarātīsāraśothahṛt ..
bhallātakodbhavo hanyāt jvarodarakṛmivraṇān .
guḍūcyā dīpano grāhī kāsapāṇḍujvarāpahaḥ ..
tāmbūlyā mukhadaurgandhyamalavātaśramāpahaḥ ..
vailvaḥ śleṣmaharo balyo laghuruṣṇaśca pācanaḥ ..
gambhārījo bhramatṛṣṇāśūlārśoviṣadāhahṛt .
pāṭalyāścharddiśothāsratṛṭśleṣmārucidāhahā ..
agnimanthodbhavaḥ śothakṛmipāṇḍubalāsanut .
śyenākajastu gulmārśaḥkṛmihṛdrucidīptikṛt ..
śāliparṇyāḥ kṣatakṛmijvaracchardyatisārahā .
pṛśniparṇyā jvaraśvāsaraktātīsāradāhajit ..
vārttākyā jvaravairasyamalārocakaśūlahā .
kaṇṭakāryyā garbhakaraḥ pācanaḥ kaphakāsahā ..
gokṣurasyāśmarīmehakṛcchrahṛdrogavātahā .
jīvantyāḥ sārahṛnnetradoṣatritayanāśanaḥ ..
mudgaparṇyāḥ śothadāhagrahaṇyarśo'tisārahṛt .
māṣaparṇyāḥ śukrakaro vātapittajvarāsrajit ..
pañcāṅgulodbhavaḥ śūlaśiraḥpīḍodarāpahaḥ .
ruvukottho vradhnaśvāsakāsakuṣṭhāmamārutān ..
mandārajo vātakuṣṭhakaṇḍūvraṇaviṣāpahaḥ .
arkārkaḥ plīhagulmārśaḥśleṣmodarakṛmīn haret ..
vajrījo lepato hanyādvraṇaśothodaravraṇān .
sātalotthaḥ kaphānāhapittodāvarttaśothahā ..
lāṅgalyā lepato hanyāt śophāsravraṇarugjitaḥ .
karavīrodbhavo netrakopakuṣṭhavraṇāpahaḥ ..
caṇḍālotthastu viṣavat bhakṣaṇe lepane suhṛt .
dhatturajo haret kleśayūkākṛmiviṣādikaṃ ..
vāsodbhavī jvaraccharddimehakuṣṭhakṣayāpahaḥ .
pārpaṭo hanti pittāsrabhramatṛṣṇākaphajvarān ..
nimbajo bhramatṛṭkāsajvarārucivamipraṇut .
mahānimbodbhavo gulmamūṣikāviṣanāśanaḥ ..
pāribhadro'nilaśleṣmaśothamedakṛmipraṇut .
kāñcanāro gaṇḍamālāgudabhraṃśavraṇāpahaḥ ..
kovidārastu pittāsrapradarakṣayakāsahā .
śaubhāñjanārko rucikṛt śukralo grāhidīpanaḥ ..
madhuśigrūdbhavo hanyāt vidradhiśvayathukrimīn .
śigrujo viṣahṛnnetryo nasyenāśvakṣirogahṛt ..
girikarṇyāḥ kuṣṭhaśūlaśothavraṇaviṣāpahaḥ .
sindhuvārodbhavo hanti śūlaśothāmamārutān ..
nirguṇḍyarko harejjantuvraṇakuṣṭhārucīn laghuḥ .
kauṭajo dīpanaḥ śītaḥ kaphatṛṣṇāmakuṣṭhajit ..
kārañjaḥ kaphagulmārśovraṇakrimiviṣāpahaḥ .
ghṛtakārañjako bhedī vātārśaḥkṛmikuṣṭhajit ..
karañjyā vamivātārśaḥkṛmikuṣṭhapramehajit .
uccaṭārkaḥ keśakaro vātapittakaphāpahaḥ ..
guñjāyā harate śvāsamukhaśoṣabhramajvarān .
kapikacchūdbhavo vṛṣyo vṛṃhaṇo vājikarmmakṛt ..
māṃsarohiṇyudbhavastu vṛṣyo doṣatrayāpahaḥ .
cihlaḥ kuryyāddhātupuṣṭiṃ tatphalānmārayejjanān ..
pustakāntare celhuriti ca pāṭhaḥ ..
kaṇṭakāryyā dīpanaḥ śleṣmaśothodararujaṃ haret .
vaitaso harate dāhaṃ śothārśoyonirugvraṇān ..
jalavetasajo grāhī śīto vātaprakopanaḥ ..
ijjalārkastu harate carācaraviṣaṃ sphuṭaṃ ..
aṅkoṭhakasya śūlāmaśothagrahaviṣāpahaḥ .
balārko grāhī vātāsrapittāsrakṣatanāśanaḥ ..
atipūrvvabalārkastu mūtrātīsāranāśanaḥ .
mahābalārko harate kṛcchraṃ vātānulomanaḥ ..
nāgapūrvvabalārkastu mūrcchāmohaharaḥ paraḥ .
lakṣmaṇārkantu seveta bandhyāpi labhate sutaṃ ..
svarṇavallyāḥ śiraḥpīḍātridoṣān hanti ṭugdhadaḥ
kārpāsārkaḥ karṇasaṃsthaḥ karṇarogān vināśayet ..
vaṃśajaḥ kaphapittaghnaḥ kuṣṭhāsravraṇaśothajit .
nalārko vastiyonyarttidāhapittavisarpahṛt ..
pāṭyā jayet jvaraccharddikuṣṭhatīsārahṛdrujaḥ .
śvetavṛkṣodbhavo rekī pittajārśodarāpahaḥ ..
śarapuṅkhodbhavaḥ plīhān gulmavraṇaviṣāpahaḥ .
javāsajo madabhrāntipittāsṛkkuṣṭhakāsajit ..
maṇḍijo'tyantabalakṛt plīhamohānilārttijit .
apāmārgabhavaścharddikaphamedo'nilāpahaḥ ..
āraktāpāmārgabhavo dhātustambhanakārakaḥ .
kokilākṣabhavaḥ śīghraṃ sekācchophānnivārayet ..
asthisaṃhārikāyāstu bhagnasandhānakṛcchive .
kumārikāyā uttho'gridagdhavisphoṭakān jayet ..
punarnavāyāḥ śvetāyāḥ sarvvanetrāmayāpahaḥ .
punarnavāyā raktāyā grāhī pittāsranāśanaḥ ..
prasāriṇyā vātaharo vṛṣyaḥ sandhānakṛt saraḥ .
sārivāyā vahnimāndyakāsāmaviṣanāśanaḥ ..
bhṛṅgarājasya datto'rkaḥ keśyastvacyaḥ śiro'rttihṛt .
śaṇapuṣpīlatāyāstu arkaḥ pittakaphāntakaḥ ..
trāyantyarkaḥ śūlaviṣavilepījvaranāśanaḥ .
mūrvvāyā mohahṛdrogakaṇḍūkuṣṭhajvarāpahaḥ ..
kākamācyā netrahitaśchardihṛdroganāśanaḥ .
kākanāsābhavo vāmī śothārśaścitrakuṣṭhahṛt ..
kākajaṅghodbhavo hanyāt jvarakaṇḍūviṣakrimīn .
nāginyāstu harecchūlayonidoṣavamikrirmīn ..
meṣaśṛṅgyāḥ śvāsakāsavraṇaśleṣmākṣiśūlahā .
haṃsapādyā hanti śūlabhūtaraktaviṣavraṇān ..
somavallyāstridoṣaghnaḥ kṣīrahṛcca rasāyanaḥ .
ākāśavallyāḥ śīto'rkaḥ pittaśleṣmāmanāśanaḥ ..
pātālagaruḍījāto'rko vṛṣyaḥ pavanāpahaḥ .
vṛndāvṛkṣodbhavo'rkastu viṣarakṣovraṇāpahaḥ ..
vaṭapatrībhavaścoṣṇo yonimūtragadāpahaḥ .
hiṅgupatryā vibandhārśaḥśleṣmagulmānilāpahaḥ ..
vaṃśapatryāḥ pācanoṣṇo hṛdvastigadasaṃghahṛt .
matsyākṣyarko grāhiśītakuṣṭhapittakaphāsrajit ..
sarpākṣyā ropaṇaḥ sarpavṛścikonduradaṃśahṛt .
śaṅkhapuṣpyā viṣaharaḥ smṛtikāntibalāgnidaḥ ..
arkapuṣpyāḥ kṛmiśleṣmamehapittavikārajit .
lajjālukāyā bhagarugraktapittātisārahṛt ..
alambu ṣāsambhavo'rkaḥ kṛmipittakaphāpahaḥ .
dugdhikāyāḥ kaphaharo vṛṣyastambhī krimipraṇut ..
bhūmyāmalyāḥ kāsatṛṣṇākaphapāṇḍukṣatāpahaḥ .
brāhmyā buddhipradaścārkaḥ ṣaṇmāsābhyāsataḥ kaviḥ ..
brahmamaṇḍukikā pāṇḍuviṣaśothajvarān haret .
droṇapuṣpyā jvaraśvāsakāmalāśothajantujit ..
sūryyamukhyā haret sphoṭayonirukkṛmipāṇḍutāḥ .
bandhyākarkoṭikājātaḥ sarpadarpavraṇāpahaḥ ..
mārkaṇḍikāyā durgandhaviṣagalmodarāpahaḥ .
devadālyāḥ śūlagulmaśleṣmārśovātajit paraḥ ..
dhattūrajo grāhihimo vahnikṛdvraṇadāhahā .
gojihvāyā mehakāsavraṇasārajvarāpahaḥ ..
nāgapuṣpyāḥ sarpaviṣasarvvagrahanivāraṇaḥ .
vellantaro mūtraghātāsmarīyonyanilārttijit ..
chikkanyā vahnirucikṛdarśaḥkuṣṭhakṛmipraṇut .
kaukundaro jvaraṃ raktaṃ mukhaśoṣaṃ kaphaṃ haret ..
sudarśanārkaścātyuṣṇaḥ kaphaśothāsravātajit” .
iti śrīlaṅkānāthakṛtārkacikitsāyāmauṣadhyarka-
vidhānaṃ tṛtīyaśatakaṃ .. * .. ataḥparaṃ nānauṣadha-
vidhānaṃ caturthaśatakaṃ . nānāroganivāraṇārthaṃ
pañcamaśatakaṃ . visphoṭakanivāraṇārthaṃ ṣaṣṭhaśatakaṃ .
kṣudrarogādernivāraṇaṃ saptamaśatakaṃ . kārmmaṇaṃ nā-
māṣṭamaśatakaṃ . gaṇasaṃkhyā navamaśatakaṃ . dhātu-
śuddhirdaśamaśatakaṃ . etat sarvvaṃ arkaprakāśe
rāvaṇamandodarīsaṃvāde asti bāhulyabhiyā na
likhitaṃ ..
(“arkakṣīraṃ sudhākṣīraṃ tiktatumbyāśca pallavāḥ .
karañjo vastamūtrañca lepanaṃ śreṣṭhamarśasāṃ” ..
iti cakrapāṇisaṅgrahaḥ .. * ..
“arkānarkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārgīrāsne-
ndrapuṣpīkṣadraśvetāmahāśvetāvṛścikālyalavaṇā stā
pasavṛkṣaśceti” . iti arkādigaṇaḥ ..
“arkādiko gaṇo hyeṣa kaphamedoviṣāpahaḥ .
krimikuṣṭhapraśamano viśeṣādvraṇaśodhanaḥ” ..
iti suśrutaḥ ..)