• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ariṣṭaṃ


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 95.
    ariṣṭaṃ , klī, (riṣa hiṃsāyāṃ karttari kta, nañ-
    samāsaḥ .) sūtikāgṛhaṃ . (“ariṣṭaśayyāṃ parito
    visāriṇā sujanmanastasya nijena tejasā” . iti
    raghuvaṃśe .) aśubhaṃ . takraṃ . maraṇacihnaṃ . (yaduktam,
    “rogiṇo maraṇaṃ yasmādavaśyambhāvi lakṣyate .
    tallakṣaṇamariṣṭaṃ syād riṣṭamapyabhidhīyate” ..)
    śubhaṃ . iti medinī .. upadravaḥ . tatparyyāyaḥ . upa-
    liṅgaḥ 2 upasargaḥ 3 ajanyaṃ 4 ītiḥ 5 utpātaḥ 6 .
    iti hemacandraḥ .. (madyaṃ . yathā . drākṣāriṣṭaṃ .
    daśasūlāriṣṭaṃ . vavvūlāriṣṭaṃ .
    “ariṣṭaṃ laghupākena sarvvataśca guṇādhikam .
    ariṣṭasya guṇā jñeyā vījadravyaguṇaiḥ samāḥ” ..
    iti vaidyake .)
    (“maraṇacihnārthe lakṣaṇaṃ yathā . niyatamaraṇā-
    khyāpakaliṅgaṃ .. iti mādhavasaṃgṛhītarogavini-
    ścayagranthaṭīkākṛdvijayarakṣitaḥ .. * .. tatra prakṛta-
    varṇo'rddhaśarīre vikṛtavarṇo'rddhaśarīre dvāvapi varṇau
    maryyādāvibhaktau dṛṣṭvā yadyevaṃ savyadakṣiṇavibhā-
    gena yadyevaṃ pūrvvapaścimavibhāgena yadyuttarādhara-
    vibhāgena yadyantarvahirvibhāgenāturasyāriṣṭamiti
    vidyāt” .. iti carakaḥ .
    “śarīraśīlayoryasya prakṛtervikṛtirbhavet .
    tattvariṣṭaṃ samāsena vyāsatastu nibodha me” ..
    iti ca suśrutaḥ ..)