Blog
Sanskrit
About
arhat
See also
arhant .
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 72 .
arhat mfn. (
-n-ntī-t )
1 Venerable, respectable.
2 Praised, celebrated. m. (-n )
1 A Jina or Jaina saint and teacher.
2 A Jain or follower of the doctrines of Jina.
3 A religious mendicant of that sect.
E. arha to worship, &c. and śatṛ affix, of the present participle.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 56, col. 2 .
arhat (t-ntī-t) a. Venerable, cele- brated. 1. m. A Jaina sage.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 85, col. 2 .
Arhat, an, antī, at, deserving, entitled to; able,
allowed to; worthy; venerable, respectable; praised,
celebrated; (
an ), m. a Buddha; the highest rank in
the Buddhist hierarchy; an Arhat or superior divinity
with the Jainas.
—Arhat-tama, as, ā, am, most
worthy, best, most venerable.
☞
p. 1182, col. 2 .
Arhat; after ‘a Buddha’ add — who is still a
candidate for
Nirvāṇa.
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 171, col. 2 .
arhat a. [
arha-śatṛ ]
1 Worthy, deserving, deserving respect, respectable, adorable;
Ś. 5. 15;
R. 5. 25; 1. 55;
Ku. 6. 56;
Ms. 3. 128.
2 Praised, celebrated (
stuta, khyāta ).
3 Worthy of, deserving, entitled to (mostly
Ved. ).
— m.
1 A Buddha; the highest rank in Buddhist hierarchy.
2 A superior divinity with the Jainas;
sarvajño jitarāgādidoṣastrailokyapūjitaḥ . yathāsthitārthavādī ca devorhan parameśvaraḥ . ; see the word
jaina also.
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 28, col. 2 .
arhat árh-at, pr. pt. deserving; m. worthy person, Arhat (with Buddhists and Jains ); -tva, n. dignity of an Arhat.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 93, col. 3 .
árhat mfn. deserving, entitled to (
acc. ),
RV.
☞
p. 93, col. 3 .
used in a respectful address for
arhasi ,
Pāṇ. iii, 2, 133, able, allowed to (
acc. ),
RV.
☞
p. 93, col. 3 .
worthy, venerable, respectable,
ŚBr. ;
AitBr. &c. (See
arhat-tama below)
☞
p. 93, col. 3 .
☞
p. 93, col. 3 .
árhat m. (an ) a Buddha who is still a candidate for Nirvāṇa
☞
p. 93, col. 3 .
(= kṣapaṇaka ) a Jaina
☞
p. 93, col. 3 .
an Arhat or superior divinity with the Jainas
☞
p. 93, col. 3 .
the highest rank in the
Buddhist hierarchy,
L.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 59, col. 2 .
arhat mfn. (-rhan-rhantī-rhat )
1. Venerable, respectable.
2. Praised, celebrated. m. (-rhan )
1. A Jina or Jaina saint and teacher.
2. A Jaina, or follow- er of the doctrines of Jaina.
3. A religious mendicant of that sect. E. arha to worship, &c. and śatṛ affix, of the present participle.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 232 .
arhat a. [arha-śatṛ ] 1 Worthy, deserving, deserving respect, respectable, adorable; tvamarhatāṃ prāgrasaraḥ smṛto'si naḥ Ś.5.15; R.5.25;1.55; Ku.6.56; Ms.3.128. -2 Praised, celebrated (stuta , khyāta ). -3 Worthy of, deserving, entitled to (mostly Ved.). m. 1 A Buddha; the highest rank in Buddhist hierarchy. -2 A superior divinity with the Jainas; sarvajño jitarāgādidoṣastrailokyapūjitaḥ | yathāsthitārthavādī ca devo'rhan parameśvaraḥ || ; see the word jaina also. -ttama a. most worthy or venerable; arhattamāya viprāya tasmai dattaṃ mahāphalam Ms.3.128.
Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 50, col. 1 .
arhat arhat a. (arh) Bd. vénérable.
— S. m. le 4e degré de perfection de l'ārya. F. arhantī.
Vācaspatyam
☞
p. 382, col. 1 .
arhat tri0 “arhaḥ praśaṃsāyāṃ karmmaṇi śatṛ . 4 pūjye “arha ṇāmarhate cakruḥ ” dvitrāṇyahānyarhasi soḍhumarhan ” ini ca raghuḥ “sarvvajño jitarāgādidoghastrailokyapūjitaḥ . yathā- sthitārthavādī ca devo'rhan parameśvaraḥ ” ityuktalakṣaṇe jaina- deve pu0 . tanmataṃ sarvvadarśanasaṃgrahāt saṃgṛhyate . “nanu na kaścit puruṣaviśeṣaḥ sarvvajñapadavedanīyaḥ pramāṇapa- ddhatimadhyāste sadbhāvagrāhakasya pramāṇapañcakasya tatrānupa- lambhāt tathācoktaṃ totātitaiḥ “sarvvajñodṛśyate tāvanne- dānīmassadādibhiḥ . dṛṣṭo na caikadevo'sti liṅgaṃ vā yo'numāpayet .. na cāgamavidhiḥ kaścinnityasarvvajña- bodhakaḥ . na ca tatrārthavādānāṃ tātpaparyyamapi kalpyate .. na cānuvadituṃ śakyaḥ pūrvvamanyairabodhitaḥ .. anāde rāgamasyārtho na ca sarvvajña ādimān . kṛtrimeṇa tvasatyena sa kathaṃ pratipādyate .. atha tadvacanenaiva sarvva- jño'nyaiḥ pratīyate . prakalpyetaṃ kathaṃ siddhiranyo- nyāśrayatastayoḥ .. sarvvajñoktatayā vākyaṃ satyaṃ tena tadastitā . kathaṃ tadubhayaṃ sidhyet siddhamūlāntarādṛte .. asarvvajñapraṇītāttu vacamānmūlavarjitāt . sarvvajñamavaga- cchantastadvākyoktaṃ na jānatu .. sarvvajñasadṛśaṃ kiñcidyadi paśyema samprati . upamānema sarvvajñaṃ jānīyāma tato vayam .. upadeśo'pi buddhasya dharmmādharmmādigocaraḥ . anyathā nopapadyeta sārvvajñyaṃ yadi nābhavadityādi ” .. atra pratividhīyate yadabhyadhāyi sadbhāvagrāhakasya pramāṇapañca- kasya tatrānupalambhāditi tadayuktaṃ tatsadbhāvāvedakasyānumā- nādeḥ sadbhāvāt . tathā hi kaścidātmā sakalapadārthasā- kṣātkārī tadgnaharṇasvabhāvatve sati prakṣīṇapratibandhapratyayatvāt yat yadgrahaṇakhabhābhavatve sati prakṣīṇapratibandhapratyayaṃ tat tat- sākṣātkāri yathā apagatatimirādipratibandhaṃ locanavijñānaṃ rūpasākṣatkāri . tadgrahaṇasvabhāvatve sati prakṣīṇapratibandha- pratyayaśca kaścidātmā tasmāt sakalapadārthasākṣātkārīti . tāvadaśeṣārthagrahaṇasvabhāvatvamātmanaḥ siddhaṃ codanābalānni- khilārthajñānāt nāpyanyathānupapattyā sarvvamanaikāntātmakaṃ sattvāditi vyāptijñānotpatteśca . codanā hi bhūtaṃ bhavantaṃ bhaviṣyantaṃ sūkṣmaṃ vyavahitaṃ viprakṛṣṭamityevaṃjātīyakamarthamavaga- mayatītyevaṃ jātīyakairadhvaramīmāṃsāgurubhirvidhipratiṣedhavicā- raṇānibandhanaṃ sakalārthaviṣayakajñānaṃ pratipadyamānaiḥ sakalā- rthagrahaṇasvabhāvakatvasātmano'bhyupagatam . na cākhilārtha- pratibandhakāvaraṇaprakṣayānupapattiḥ samyagdarśanāditrayalakṣaṇa syāvaraṇaprakṣayahetubhūtasya sāmagrīviśeṣasya pratīṃtatvāt anayā punaranye'pi kṣudropadravā vidrāvyāḥ . nanvāvaraṇaprakṣayavaśāda- śeṣaviṣayaṃ vijñājaṃ viśadaṃ mukhyapratyakṣaṃ prabhavatītyuktaṃ tadayuktaṃ tasya sarvvajñasyānādimuktatvenāvaraṇasyaivāsambhavāditi cettanna anādimuktatvasyaivāsiddheḥ sarvvajño'nādimuktaḥ muktatvādi- taramuktavat baddhāpekṣayā ca muktavyapadeśaḥ tadrahite cāsyāpya- bhāvaḥ syādākāśavat . nanvanādeḥ kṣityādikrāryyaparampa- rāyāḥ kartṛtvena tatsiddhiḥ tathāhi kṣityādikaṃ sakartṛkaṃ kārtyatvādbaṭavaditi tadapyasamīcīnaṃ kāryyatvasyaivāsiddheḥ . na ca sāvayabatvena tatsādhanamityabhidhātavyaṃ yasmādidaṃ vikalpajālamavatarati . sāvayavatvaṃ, samavetadravyatvaṃ, kimavayavasaṃyogitvaṃ avayavasamavāyitvam avayavajanyatvam 3 samavetadravyatvam samavetavabuddhiviṣayatvaṃ vā . na prathamaḥ, ākāśādāvanaikāntyāt . na dvitīyaḥ sāmā- nyādau vyabhicārāt . na tṛtīyaḥ sādhyāviśiṣṭa tvāt . na caturthaḥ vikalpayugalārgalagrahagalatvāt samavāyasambandha- vattve sati dravyatvaṃ samavetadravyatvam, anyatra samavetadravyatvaṃ vā vivakṣitaṃ hetūkriyate . ādye gaganādau vyabhi- cāraḥ tasyāpi guṇādisamavāyavattvadravyatvayoḥ sambha- vāt . dvitīye sādhyāviśiṣṭatā anyaśabdārtheṣu samavāyakāra- ṇabhūteṣvavayaveṣu samavāyasya sādhanīyatvāt . abhyupagagyaita- dabhāṇi vastutastu samavāya eva na samasti pramāṇābhāvāt . nāpi pañcamaḥ ātmādinānaikāntyāttasya sāvayavabuddhiviṣaya- tve'pi kāryyatvābhāvāt . na ca niravayavatve'pyasya sāvayava vārthasambandhena sāvayavabuddhiviṣapayatvamaupacārikamityeṣṭavyaṃ niravayavatve vyāpitvavirodhāt paramāṇuvat . kiñca kimekaḥ karttā sādhyate kiṃ vā svatantraḥ prathame prāsādādau vyabhicāraḥ sthapatyādīnāṃ bahūnāṃ puruṣāṇāṃ tatra kartṛtvo- palambhādanenaiva sakalajagajjananotpattāvitaravaiyarthyañca . tadu ktaṃ vītarāgastutau “karttāsti nityo jagataḥ sa caikaḥ sa sarvvagaḥ san svavaśaḥ sa satyaḥ . imāḥ kuheyāḥ kuviḍambanāḥ syusteṣāṃ na yeṣāmanuśāsakastvamiti ” .. anyatrāpi . “karttā na tāvadiha ko'pi yathecchayā vā dṛṣṭo'nyathā kaṭakṛtāvapi tatprasaṅgaḥ . kāryyaṃ kimatra bhavatāpi ca takṣakādyairāhatya ca tribhuvanaṃ puruṣaṃ karotīti ” tasmāt prāguktakāraṇatritayabalādāvaraṇaprakṣaye sārvvajñyaṃ yuktam . na cāsyopadeṣṭrantarābhāvāt samyagdarśanāditrita- yānupapattiriti bhaṇanīyaṃ pūrvvasarvvajñapraṇītāgamaprabhavatvāda- muṣyāśeṣārthajñānasya . nacānyonyāśrayatādidoṣaḥ āgamasa- rvvajñaparamparāyā vījāṅkuravadanāditvāṅgīkārādityalam . ratnatrayapadavedanīyatayā prasiddhaṃ samyagdarśanāditritaya- marhatpravacanasaṅgrahapare paramāgamasāre prarūpitaṃ “samyagdarśana- jñānacāritrāṇi mokṣamārga ” iti . vivṛtañca yogadevena “yena rūpeṇa jīvādyartho vyavasthitastena rūpeṇārhatā pratipā- dite tattvārtheviparītābhiniveśarahitatvādyaparaparyyāyaṃ śraddhānaṃ samyagdarśanaṃ tathā ca tattvārthasūtram, “tattvārthaṃ śraddhānaṃ samyag- darśanamiti ” . anyadapi “rucirjinoktatattveṣu samyak śraddhā- namucyate . jāyate tannisargeṇa guroradhigamena veti ” .. paropadeśanirapekṣamātmasvarūpaṃ nisargaḥ ” vyākhyānādirūpa- paropadeśajanitaṃ jñānamadhigamaḥ . yena svabhāvena jīvādayaḥ padārthāḥ vyavasthitāḥ tena svabhāvena mohasaṃśayarahitatvenā- vagamaḥ samyagjñānam . yathoktam “yathāvasthitatattvānāṃ saṃkṣe- pādvistareṇa vā . yo'vabodhastamatrāhuḥ samyagajñānaṃ bhanī- ṣiṇa ” iti .. tajjñānaṃ pañcavidhaṃ matiśrutāvadhimanaḥparyyāya- kevalabhedena . taduktam “matiśrutāvadhimanaḥparyyāyakebalāni jñānamiti ” . asyārthaḥ jñānāvaraṇakṣayopaśame sati indriya- manasī puraskatya vyāpṛtaḥ san yayārthaṃ manute sā matiḥ . jñānavaraṇakṣayopaśame sati matijanitaṃ spaṣṭaṃ jñānaṃ śrutam . asamyagdarśanādigaṇajanitakṣayopaśamanimittam avacchinna- viṣayaṃ jñānamavadhiḥ . īrṣyāntarāyajñānāvaraṇakṣayopaśame sati paramanogatasyāthesya sphuṭaṃ paricchedakaṃ jñānaṃ manaḥ paryyāyaḥ . tapaḥkriyāviśeṣān yadarthaṃ sevante tapasvinastaj- jñānamanyajñānāsaṃspṛṣṭaṃ kevalam . tatrādyaṃ parokṣaṃ pratyakṣa- manyat . taduktam “vijñānaṃ svaparābhāsi pramāṇaṃ bādhavarjjitam pratyakṣañca parokṣañja dvidhā meyaviniścayāditi ” .. antargaṇi- kabhedastu savistarastatraivāgame'vagantavyaḥ . saṃsaraṇakarmmocchi- ttāvudyatasya śraddhadānasya jñānavataḥ pāpagamanakāraṇakriyā- nivṛttiḥ samyak cāritram . tadetat saprapañcamuktamarhatā “sarvvathā'vadyayogānāṃ tyāgaścāritramucyate . kīrttitaṃ tadahiṃsādivratabhedana pañjadhā . ahiṃsāsūnṛtāsteya brahmaryyāparigrahāḥ .. na yatpramādayogena jīvita- vyaparopaṇam . carāṇāṃ sthāvarāṇāñca tadahiṃsāvrataṃ matam .. priyaṃ pathyavacastayyaṃ sūnṛtavratamucyate . tatta- thyamapi no tathyamapriyañcāhitañca yat .. anādānamada- ttasyāsteyavratamudīritam . bāhyāḥ prāṇanṛṇāmartho haratā taṃ hatā hi te .. divyaudarikakāmāṇāṃ kṛtā- numatakāritaḥ . manovākkāyatastyāgo brahmāṣṭādaśadhā matam .. sarvvābhāveṣu mūrcchāyāstyāgaḥsyādaparigrahaḥ . yadasatsvapi jāyeta mūrcchayā cittaviplavaḥ .. bhāvanābhi- rbhāvitāni pañcabhiḥ pañcadhā kramāt . mahāvratāni lokasya sādhayantyavyayaṃ padamiti ” .. bhāvanāpañcakaprapaccanañca prarūpitam “hāsyalobhabhayakodhapratyākhyānairnirantaram . ālocya bhāṣaṇe- nāpi bhāvayet sūnṛtaṃ vrata ” mityādinā .. etāni samyagda- darśanajñānacāritrāṇi militāni mokṣakāraṇaṃ na pratyekaṃ yathā rasāyanajñānaṃ śraddhānācaraṇāni sambhūya rasāyanaphalaṃ sādhayanti na pratyekam . atra saṃkṣepatastāvajjīvājīvākhye dve tattve staḥ tatra bodhātmako jīvaḥ abodhātmakastvajīvaḥ . taduktaṃ padmanandinā “cidaciddve pare tattve vivekastadvivecanam . upādeyamupādeyaṃ heyaṃ heyañca kurvvataḥ .. heyaṃ hi kartṛrāgā- di tat kāryyamavivekinaḥ . upādeyaṃ paraṃ jyotirupa- yogaikalakṣaṇamiti ” .. sahajacidrūpapariṇatiṃ svīkurvvāṇasya jñānadarśane upayogaḥ sa parasparapradeśāttu pradeśabandhāt karmma- ṇaikībhūtasyātmano'nyatvapratipattikāraṇaṃ bhavati . sakala- jīvasādhāraṇaṃ caitanyamupaśamakṣayakṣayopaśamavaśādaupaśamika- kṣayātmakakṣayaupaśamikabhāvena karmmodayavaśāt kaluṣānyā- kāreṇa ca pariṇatajīvaparyyāyajīvavivakṣāyāṃ svarūpaṃ bhavati yadavocadvācakācāryyaḥ “aupaśamikakṣāyikau bhāvau miśraśca jīvasya sattvamaudayikapāriṇāmikau ceti ” . anudayaprā- ptirūpe karmmaṇa upaśame sati jīvasyotpadyamāno bhāvaḥ aupaśamikaḥ yathā paṅke kaluṣatāṃ kurvvati katakādidravyasa- mbandhādadhaḥ patite jalasya svacchatā . karmmaṇaḥ kṣayopaśame sati jāyamāno bhāvaḥ kṣāyikaḥ yathā mokṣaḥ . ubhayātma bhāvo miśraḥ yathā jalasyārddhasvacchatā . karmmodaye sati bhavan bhāva audayikaḥ . karmmopaśamādyanapekṣaḥ sahajo bhāva- ścetanatvādiḥ pāriṇāmikaḥ . tadetat sattvaṃ yathāsambhavaṃ bhavyasyābhavyasya vā jīvasya tattvaṃ svarūpamiti sūtrārthaḥ . tadktam svarūpasambīdhane “jñānād bhinno nacābhinno bhinnā- bhinnaḥ kathañcana . jñānaṃ pūrvvāparībhūtaṃ so'yamātmeti kīrttitaḥ ” iti .. nanu bhedābhedayoḥ parasparaparihāreṇāvasthānādanya- tarasyaivāvāstavatvādubhayātmakatvamayuktamiti cettadayuktaṃ bādhe pramāṇābhāvāt anupalambho hi bādhakaṃ pramāṇaṃ na so'sti samasteṣu vastuṣvanekarasātmakatvasya syādvādino mate suprasiddha- tvādityalam . apare punarjīvājīvayoraparaṃ prapañcamācakṣate jīvākāśadharmmādharmmapudgalāstikāyamedān . eteṣu pañcasu tattveṣu kālatrayasambandhitayā sthitivyapadeśaḥ anekapradeśatvena śarīravat kāyavyapadeśaḥ . tatra jīvā dvividhāḥ saṃsāriṇomu- ktāśca . bhavād bhavāntaraprāptimantaḥ saṃsāriṇaḥ . te ca dvi- vidhāḥ samanaskāamanaskāśca tatra saṃjñinaḥ samanaskāḥ śikṣākriyākalāpagrahaṇarūpā saṃjñā tadvidhurāstvamanaskāḥ . te cāmanaskā dvividhāḥ trasasthāvarabhedāt tatra dvīndriyādayaḥ śaṅkṣagaṇḍolakaprabhṛtayaścaturvidhāstrasāḥ pṛthivyaptejovāyu- vanaspatayaḥ sthāvarāḥ . tatna mārgagatadhūliḥ pṛthivī iṣṭakādiḥ pṛthivīkāyaḥ pṛthivīkāyatvena yena gṛhītā sa pṛthivīkāyakaḥ pṛthivīṃ kāyatveta yo grahīṣyati sa pṛthi- vījīvaḥ . evamabādiṣvapi bhedacatuṣṭayaṃ yojyam . tatra pṛthivyādikāyatvena gṛhītavanto grahīṣyantaśca sthāvarā gṛhyante na pṛthivyādipṛthivīkāyādayaḥ teṣāṃ jīvatvāt . te ca sthāvarāḥ sparśanaikendriyāśca . bhavāntaraprāptibidhurā suktāḥ dharmmādharmmākāśāstikāyāste ekatvaśālino niṣkriyāśca dravyasya deśāntaraprāptihetavaḥ . tatra dharmmādharmmau prasiddhau ālokenāvicchinne nabhasi lokākāśapadavedanīye sarvvatrāva- sthitigatisthityupagraho dharmmādharmmayoruṣakāraḥ ataeva dharmmāstikāyaḥ pravṛttyanumeyaḥ adharmmāstikāyaḥ sthityanumeyaḥ anyavastupradeśamadhye'nyamya vastunaḥ praveśo'vagāhaḥ tadākāśa- kṛtyam . sparśarasavarṇavantaḥ pudgalāḥ te ca dvividhāḥ aṇavaḥ skandhāśca bhoktumaśakyā aṇavaḥ dvyaṇukādayaḥ skandhāḥ . tatra dvyaṇukādiskandhabhedādaṇvādirutpadyate aṇvādisaṃghātāt dvyaṇukādirutpadyate kvacidbhedasaṃghātābhyāṃ skandhotpattiḥ . ata eva prayanti galantīti pudgalāḥ . kālasyāneka- pradeśatvābhāvenā'stikāyatvābhāve'pi dravyatvamasti tallakṣa- ṇayogāt taduktaṃ guṇaparyyoyavaddravyamiti . dravyāśrayā nirguṇāḥ guṇā yathā jīvasya jñānatvādisāmānya- rūpāḥ pudgalasya rūpatvādisāmānyasvabhāvāḥ dharmmādharmmā- kāśakāyānāṃ yathāsambhavaṃ gatisthityavagāhahetutvādi- sāmānyāni guṇāḥ . tasya dravyasyoktarūpeṇa bhavanamutpādaḥ tadbhāvaḥ pariṇāmaḥ paryyāyaḥ iti paryyāyāḥ yathā “jīvasya ghaṭādijñānasukhakleśādayaḥ pudgalasya nṛtpiṇṭaghaṭādayaḥ dharmmādīnāṃ gatyādiviśeṣāḥ ataeva ṣaṭ dravyāṇīti prasiddhiḥ . kecana sapta tattvānīti varṇayanti tadāha jīvā- jīvāsravabandhasaṃvaranirjaramokṣāstattvānīti ” . tatra jīvā- jīvau nirūpitau āsravo nirūpyate audārikādikāyādi calanadvāreṇātmanaścalanaṃ yogapadavedanīyamāsravaḥ yathā sali- lāvagāhidvāraṃ nadyāsravaṇaṃ kāraṇatvādāsrava iti nigadyate tathā yogapraṇāḍikayā karmāsravatīti sa yoga āsravaḥ . yathā ārdraṃ vastraṃ samantādvā nītaṃ reṇujātamupādatte tathā kaṣāyajalārdra ātmā yogānītaṃ karmma sarvvapradeśairgṛhṇāti yathā vā niṣṭaptāyaḥpiṇḍe jale kṣipte ambhaḥ samantād gṛhṇāti tathā kaṣāyoṣṇo jīvo yogānītaṃ karmma samantā- dādatte . kaṣati hinastyātmānaṃ kugatiprāpaṇāditi kaṣāyaḥkrodho māno māyā lobhaśca . sa dvividhaḥ śubhāśubha- bhedāt tatrāhiṃsādiḥ śubhaḥ kāyayogaḥ satyamitahitabhāṣa- ṇādiḥ śubho vāmyogaḥ . tadetadāsravabhedaprabhedajātaṃ kāyavāṅmanaḥkarmmayogaḥ sa āsravaḥ śubhaḥ puṇḍasya, aśubhaḥ pāpatyetyādinā sūtrasandarbheṇa sasaṃrambhamabhāṇi . apare tvevaṃ menire āsravayati puruṣaṃ viṣayeṣvindriyapravṛttirā- sravaḥ, indriyadvārā hi pauruṣaṃ jyotirviṣayān spṛśadrūpā- dijñānarūpeṇa pariṇamata iti . mithyādarśanāviratipramā- dakaṣāyavaśādyogavaśāccātmā sūkṣmaikakṣetrāvagāhināmana- ntāntapradeśānāṃ pudgalānāṃ karspabanghayogyānāmādānamupaśle- paṇaṃ yat karoti sa bandhaḥ . taduktaṃ “sakaṣāyatvājjīvaḥ karmma bhāvayogyān pudgalānādattesa bandha ” iti . tatra kaṣāyagrahaṇaṃ sarvvabandhahetūpalakṣaṇārtham . bandhahetūn papāṭha vācakāryyaḥ “mithyādarśanāviratipramādakaṣāyā bandhahetavaḥ ” iti . mithyādarsanaṃ dvividhaṃ mithyākarmmodayāt paropadeśānapekṣaṃ tattvāśraddhānaṃ naisargikamekam aparaṃ paropadeśajam . pṛthi- vyādiṣaṭkāpādānakaṃ ṣaḍindriyāsaṃyamanañca aviratiḥ .. pañcasabhitiguptiṣvanutsāhaḥ pramādaḥ . kaṣāyaḥ krodhādiḥ . tatra kaṣāyāntāḥ sthityanubhāvabandhahetavaḥ prakṛtipradeśabandha- heturyoga iti vibhāgaḥ . bandhaścaturvidha ityuktaṃ prakṛtisthi- tyanubhāvapradeśāstu tadvidhaya iti yathā nimbaguḍādestiktatva- maghuratvādisvabhāvaḥ evamāvaraṇīyasya jñānadarśanāvaraṇatvamā- dityaprabhocchedakāmbhodharavat pradīpaprabhātirīdhāyakakumbhavacca sadasadvedanīyasya sukhaduḥkhotpādakatvamasidhārāmadhulehanavadda- rśanamohanīyasya tattvārthāśraddhānakāritvaṃ durjanasaṅgavaccāritre mīhanīyasyāsaṃyamahetutvaṃ madyamadavadāyuṣo dehabandhakartṛtvaṃ jalavat nāmno vicitranāmakāritvaṃ citrikavadgotrasyocca- nīcakāritvaṃ kumbhakāravaddānādonāṃ vighnanidānatvamantarā- yasya svabhāvaḥ kośādhyakṣavat . so'yaṃ prakṛtivandho'ṣṭavidhaḥ dravyakarmmāvāntarabhedamūlaprakṛtivedanīyaḥ . tathāvocadumāsvā- tivācakācāryyaḥ “ādyo jñānadarśanāvaraṇavedanīyamohanīyā- yurnāmagotrāntarāyā ” iti tadbhedañca samagṛhṇāt pañcanavā- ṣṭāviṃśaticaturdvicatvāriṃśaddvipañcadaśabhedā yathākramamiti . etacca sarvaṃ vidyānandādibhirvivṛtamiti vistarabhayānna prastū yate . yathā ajāgomahiṣyādikṣīrāṇāmetāvantamanehasaṃ mādhuryasvabhāvādapracyutisthitiḥ tathā jñānāvaraṇādīnāṃ mūlaprakṛtīnāmāditastisṛṇāmantarāyasya ca triṃśatsāgaro- pamakoṭikoṭyaḥ parā sthitirityādyuktaṃ kāladurddhānavat svoyasvabhāvādapracyutisthitiḥ . yathā ajāgomahiṣyā- dikṣīrāṇāṃ tībramandādibhāvena svakāryyakāraṇe sāmarthya- viśeṣo'nubhāvaḥ . tathā karmapudgalānāṃ kāryyakaraṇe sāmarthya viśeṣo'nubhāvaḥ karmmabhāvapariṇatapudgalaskandhānāmanantānta- pradeśānām ātmapradeśānupraveśaḥ pradeśabandhaḥ . āsravani- rodhaḥ saṃvaraḥ yenātmani praviśat karmma pratiṣidhyate sa gupti samityādiḥ saṃvaraḥ . saṃsārakāraṇādyogādātmanogopanaṃ guptiḥ . sā trividhā kāyavāṅmanonigrahabhedāt . prāṇi- pīḍāparihāreṇa samyagayanaṃ samitiḥ sā īrṣyābhāṣādibhedāt pañcadhā . prapañcitañca hemacandrācāryyaiḥ “lokātivāhite mārge cumbite bhāsvadaṃśubhiḥ . janturakṣārthamālokya gati- rorṣyā matā satām .. āpadya rāgataḥ sarvvajanīnaṃ mitabhā- ṣaṇam . priyā vācaṃyamānāṃ sā bhāṣāsamitirucyate .. dvicatvāriṃśatā bhikṣādoṣairnityamadūṣitam . muniryadanna- mādatte saiṣaṇāsamitirmatā .. āsanādīni saṃvīkṣya prati- laṅghya ca yatnataḥ . gṛhṇīyānnikṣipeddhyāyet sā dānasamitiḥ smṛtā .. kaphamūtramalaprāyairnirjantu jagatītale . “yatnādyadu tsujet sādhuḥ sotsargasamitirbhavet ” .. ata eva, “āsravaḥ srotaso dvāraṃ saṃvṛṇotīti saṃvaraḥ ” iti nirāhuḥ taduktama- bhiyuktaiḥ “āsravo bhavahetuḥ syāt svaṃvaro mokṣakāraṇam . itīyamārhatī muṣṭiranyadasyāḥ prapañcanam ” .. arjitasya karmma- ṇastapaḥprabhṛtibhirnirjaraṇaṃ nirjarākhyaṃ tattvaṃ cirakālapravṛtta- kaṣāyakalāpaṃ puṇyaṃ sūkhaduḥkhe ca dehena jarayati nāśayati keśolluñcanādikaṃ tapa ucyate . sā nirjarā dvividhā yathākālaupakramikabhedāt tatra prathamā yasmin kāle yat karmma phalapradatvenābhimataṃ tasminneva kāle phaladānādbhavantī nirjarā kāmādipākajeti ca sā goyate . yat karmma tapobalāt svakāmanayodayāvaliṃ praveśya prapadyate tat karma nirjarā . yadāha “saṃsāravījabhūtānāṃ karmmaṇāṃ jara- ṇādiha . nirjarā sammatā dvedhā sakāmā kāmanirjarā .. smṛtā sakāmā yamināmakāmā tvanyadehināmiti ” . mithyādarśanādīnāṃ bandhahetūnāṃ nirodhaḥ abhinavakarmmābhā- vāt nirjarāhetusannidhānenārjjitasya karmmaṇo nirasabādā- tyantikakarmmamokṣaṇaṃ sokṣaḥ bandhahetubhavahetunirjarābhyāṃ kṛtsnakarmmavipramokṣaṇaṃ mokṣa iti tadanantaramūrddhvaṃ gacchatyā- lokāntāt yathā hastadaṇḍādibhramipreritaṃ kulālacakramupa- rate'pi tasmin tadbalādevāsaṃskārakṣayaṃ bhramati tathā bhavasthenātmamā apavargaprāptaye bahuśo yat kṛtaṃ praṇidhānaṃ muktasya tadamāve'pi pūrvvasaṃskārādālokāntaṃ gamanamupapadyate yathā vā mṛttikālepakṛtamalāvūdravyaṃ jale'dhaḥpatati punarape- tamṛttikābandhamūrddhvaṃ gacchati tathā karmmarahita ātmā asaṅgatvādūrddhvaṃ gacchati bandhacchedāderaṇḍavījavaccorddhva- gatisvabhāvāccāgniśisvāvat . anyonyaṃ pradeśānupraveśe satyavibhāgenāvasthānaṃ bandhaḥ parasparaprāptimātraṃ saṅgaḥ . taduktaṃ “pūrvvaprayogādasaṅgatvādbandhacchedāttathā gatipariṇāmā- ccāviruddhaṃ kulālacakravadvyapagatalepālābuvaderaṇḍavījavada- gniśikhāvacceti ” . ataeva paṭhanti “gatvāgatvā nivarttante candrasūryyādayo grahāḥ . adyāpi na nivarttante tvālokā- kāśamāgatā ” iti .. anye tu gatasamastakleśatadvāsanasyānā- varaṇajñānasya sukhaikatānasyātmana uparideśāvasthānaṃ muktiri- tyāsthiṣata . evamuktāni sukhaduḥkhasāghanābhyāṃ puṇyapāṃpābhyāṃ sahitāni nava padārthān kecanāṅgīcakruḥ . taduktaṃ siddhānte “jīvājīvau puṇyapāpayutāvāsravaḥ saṃvaro nirjaraṇaṃ bandho mokṣaśca nava tattvānīti ” . saṅgrahepravṛttā vayamuparatāḥ sma . atra sarvvatra saptabhaṅginayākhyaṃ nyāyamavatārayanti jaināḥ “syādasti syānnāsti syādasti ca nāsti ca . syādavaktavyaḥ syādasti cāvaktavyaḥ syānnāsti cāvaktavyaḥ syādasti ca nāsti cāvaktavya iti ” . tatsarvvamanantavīryyaḥ pratyapīpadat “tadvidhānavivakṣāyāṃ syādastīti gatirbhavet . syānnāstīti prayogaḥ syāttanniṣeghe vivakṣite .. krameṇobhayavāñchāthāṃ pra- yogaḥ samudāyabhāk . yugapattadvivakṣāyāṃ syādavācyamaśa- ktitaḥ .. ādyovācyavivakṣāyāṃ pañcamo bhaṅga iṣyate . antyovācyāvivakṣāyāṃ ṣaṣṭhobhaṅgasamudbhavaḥ .. samuccayena yuktaśca saptamo bhaṅga ucyata iti ” . syācchabdaḥ svalvayaṃ nipātaḥ ti- ṅantapratirūpako'nekāntadyotakaḥ . yathoktram “vākyeṣvanekā- ntadyoti gamyaṃ prati viśeṣaṇam . syānnipāto'rthayogitvātti- ṅantapratirūpaka ” iti .. yadi punarekāntadyotakaḥ syāccha- bdo'yaṃ syāttadā syādastoti vākye syātpadamanarthakaṃ syāt anekāntadyotakatve tu syādasti kathañcidastīti syāt- syātpadāt kathañciditi ayamartho labhyate iti nānarthakyam . tadāha “syādvādaḥ sarvvathaikāntatyāgāt kiṃ vṛtatadvidheḥ . saptabhaṅginayāpekṣo heyādeyaviśeṣakṛditiḥ ” .. yadi vastvalyekāntataḥ sarvvathā sarvvatra sarvvātmanāstīti na upāditsājihāsābhyāṃ kvacit kadā kenacitpravatteta nivartteta vā prāptaprāpaṇīyatvaheyahānānupapatteśca . anekā- ntapakṣe tu kathañcit kenacit sattvena hānopādāne prekṣā- vatāmupapadyete . kiñca vastunaḥ sattva svabhāvaḥ asattvaṃ yetyādi praṣṭavyaṃ na tāvadastitvaṃ vastunaḥ svabhāva iti samasti ṣaṭo'stītyanayoḥ paryyāyatayā yugapatprayogāyogāt nāstīti prayogavirodhācca evamanyatrāpi yojyam . yathoktam “ghaṭo'- stīti na vaktavyaṃ sanneva hi yato ghaṭaḥ . nāstītyapi na vaktavyaṃ virodhāt sadasattvayorityādi ” tasmāditthaṃ vaktavyaṃ sadasatsadasadanirbdhacanīyavādabhedena prativādinaścaturvidhāḥ punarapyanirbdhacanīyamatenāmiśritāni sadasadādimatānīti trividhāḥ tān prati kiṃ vastvastītyādiparyyanuyoge kathañci- dastetvādiprativacanasambhavena te vādinaḥ sarvve nirviṇṇāḥ santaḥ tūṇīmāsata iti sampūrṇārthaviniścāyinaḥ syādvādama- ṅgīkurvvatastatra tatra vijaya iti sarvvamupapannam . yadavo- cadācāryyaḥ syādvādamañjaryyām . “anekāntātmakaṃ vastu gocaraḥ marvvasaṃvidām . ekadeśaviśiṣṭo'rṣo na yasya viṣayo mataḥ .. nyāyānāmekaniṣṭhānāṃ pravṛttau śrutavartmani . sampūrṇārthaviniścāyi syādvastu śrutamucyate “anyo- nyapakṣapratipakṣabhāvādyathāpare matsariṇaḥ prabādāḥ . nayā- naśeṣānaviśeṣamicchannapakṣapātī samayastathārhataḥ ” iti .. jinadattasūriṇā jainaṃ matamitthamuktam . “balabhogopabho- gānāmubhayordānalābhayoḥ . antarāyastathā nidrā bhīrajñānaṃ jugupsitam . hiṃsā ratyaratī rāgadveṣau ratiratismaraḥ . śoko mithyātvamete'ṣṭādaśa dīṣā na yasya saḥ . jino devoguruḥ samyak tattvajñānopadeśakaḥ . jñānadarśanacāritrā- ṇyapavargasya vartmani . syādvādasya pramāṇe dve pratyakṣamanumā- pi ca . nityānityātmalaṃ sarbdhaṃnava tattvāni sapta vā . jīvājīvau puṇyapāpe cāsravaḥsaṃvaro'pi ca . bandho nirja- raṇaṃ muktireṣāṃ vyākhyādhunocyate . cetanālakṣaṇo jīvaḥ syādajīvastadanyakaḥ . satkarmmapudgalāḥ puṇyaṃ pāpaṃ tasya viparyyayaḥ . āsravaḥ karmmaṇāṃ bandho nirjarastadviyojanam .. aṣṭakarmmakṣayānmīkṣo'thāntarbhāvaśca kaiścana . puṇyasya saṃsrave pāpasyāsrave kriyate punaḥ .. labdhānantacatuṣkasya lokāgū- ḍhasya cātmanaḥ . kṣīṇāṣṭakarmmaṇomuktirnirvyāvṛttirjinoditā sarajoharaṇā bhaikṣabhujo luñcitamūrddhajāḥ . śvetāmbarāḥ kṣamāśīlāḥ niḥsaṅgā jainasādhavaḥ .. luñcitāḥ picchikā- hastāḥ pāṇipātrā digambarāḥ . ūrddhvāśino gṛhe dāturdvi- tīyāḥ syurjinarṣayaḥ .. bhuṅkte na kebalaṃ na strīṃ mokṣameti digambaraḥ . prāhureṣāmayaṃ bhedomahān śvetāmbaraiḥ saheti ” ..
The Purāṇa Index
☞
vol. 1,
p. 114 .
Arhat (I) — a king of Konka, Venka, and Kuṭaka led
astray by the teachings of Ṛṣabha. Gave up his
svadharma
and adopted the path of heretics.
Bhā. V. 6. 9.
☞
vol. 1,
p. 114 .
Arhat (II) — a name of Śiva.
Br. III. 72. 173.
Indian Epigraphical Glossary
☞
p. 28 .
Arhat (EI 7-1-2), ‘twentyfour’.
(CII 3; LL), Buddhist and Jain; a class of saints.