• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • arhat

    See also arhant.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 72.
    arhat mfn. (-n-ntī-t)

    1 Venerable, respectable.

    2 Praised, celebrated. m. (-n)

    1 A Jina or Jaina saint and teacher.

    2 A Jain or follower of the doctrines of Jina.

    3 A religious mendicant of that sect.

    E. arha to worship, &c. and śatṛ affix, of the present participle.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 56, col. 2.
    arhat (t-ntī-t) a. Venerable, cele-
    brated. 1. m. A Jaina sage.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 85, col. 2.
    Arhat, an, antī, at, deserving, entitled to; able,

    allowed to; worthy; venerable, respectable; praised,

    celebrated; (an), m. a Buddha; the highest rank in

    the Buddhist hierarchy; an Arhat or superior divinity

    with the Jainas. —Arhat-tama, as, ā, am, most

    worthy, best, most venerable.
    ☞ p. 1182, col. 2.
    Arhat; after ‘a Buddha’ add — who is still a

    candidate for Nirvāṇa.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 171, col. 2.
    arhat a. [arha-śatṛ]

    1 Worthy, deserving, deserving respect, respectable, adorable; Ś. 5. 15; R. 5. 25; 1. 55; Ku. 6. 56; Ms. 3. 128.

    2 Praised, celebrated (stuta, khyāta).

    3 Worthy of, deserving, entitled to (mostly Ved.).

    — m.

    1 A Buddha; the highest rank in Buddhist hierarchy.

    2 A superior divinity with the Jainas; sarvajño jitarāgādidoṣastrailokyapūjitaḥ . yathāsthitārthavādī ca devorhan parameśvaraḥ .; see the word jaina also.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 28, col. 2.
    arhat árh-at, pr. pt. deserving; m. worthy
    person, Arhat (with Buddhists and Jains);
    -tva, n. dignity of an Arhat.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 93, col. 3.
    árhat mfn. deserving, entitled to (acc.), RV.
    ☞ p. 93, col. 3.
    used in a respectful address for arhasi, Pāṇ. iii, 2, 133, able, allowed to (acc.), RV.
    ☞ p. 93, col. 3.
    worthy, venerable, respectable, ŚBr.; AitBr. &c. (See arhat-tama below)
    ☞ p. 93, col. 3.
    praised, celebrated, L.
    ☞ p. 93, col. 3.
    árhat m. (an) a Buddha who is still a candidate for Nirvāṇa
    ☞ p. 93, col. 3.
    (= kṣapaṇaka) a Jaina
    ☞ p. 93, col. 3.
    an Arhat or superior divinity with the Jainas
    ☞ p. 93, col. 3.
    the highest rank in the Buddhist hierarchy, L.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 59, col. 2.
    arhat

    mfn. (-rhan-rhantī-rhat)

    1. Venerable, respectable.

    2. Praised, celebrated.
    m. (-rhan)

    1. A Jina or Jaina saint and teacher.

    2. A Jaina, or follow-
    er of the doctrines of Jaina.

    3. A religious mendicant of that sect.
    E. arha to worship, &c. and śatṛ affix, of the present participle.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 232.
    arhat a. [arha-śatṛ] 1 Worthy, deserving, deserving respect, respectable, adorable; tvamarhatāṃ prāgrasaraḥ smṛto'si naḥ Ś.5.15; R.5.25;1.55; Ku.6.56; Ms.3.128. -2 Praised, celebrated (stuta, khyāta). -3 Worthy of, deserving, entitled to (mostly Ved.). m. 1 A Buddha; the highest rank in Buddhist hierarchy. -2 A superior divinity with the Jainas; sarvajño jitarāgādidoṣastrailokyapūjitaḥ | yathāsthitārthavādī ca devo'rhan parameśvaraḥ ||; see the word jaina also. -ttama a. most worthy or venerable; arhattamāya viprāya tasmai dattaṃ mahāphalam Ms.3.128.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 50, col. 1.
    arhat arhat a. (arh) Bd. vénérable.

    — S. m. le 4e degré de perfection de l'ārya. F. arhantī.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 382, col. 1.
    arhat tri0 “arhaḥ praśaṃsāyāṃ karmmaṇi śatṛ . 4 pūjye “arha
    ṇāmarhate cakruḥ” dvitrāṇyahānyarhasi soḍhumarhan” ini ca
    raghuḥ “sarvvajño jitarāgādidoghastrailokyapūjitaḥ . yathā-
    sthitārthavādī ca devo'rhan parameśvaraḥ” ityuktalakṣaṇe jaina-
    deve pu0 . tanmataṃ sarvvadarśanasaṃgrahāt saṃgṛhyate .
    “nanu na kaścit puruṣaviśeṣaḥ sarvvajñapadavedanīyaḥ pramāṇapa-
    ddhatimadhyāste sadbhāvagrāhakasya pramāṇapañcakasya tatrānupa-
    lambhāt tathācoktaṃ totātitaiḥ “sarvvajñodṛśyate tāvanne-
    dānīmassadādibhiḥ . dṛṣṭo na caikadevo'sti liṅgaṃ vā
    yo'numāpayet .. na cāgamavidhiḥ kaścinnityasarvvajña-
    bodhakaḥ . na ca tatrārthavādānāṃ tātpaparyyamapi kalpyate ..
    na cānuvadituṃ śakyaḥ pūrvvamanyairabodhitaḥ .. anāde
    rāgamasyārtho na ca sarvvajña ādimān . kṛtrimeṇa
    tvasatyena sa kathaṃ pratipādyate .. atha tadvacanenaiva sarvva-
    jño'nyaiḥ pratīyate . prakalpyetaṃ kathaṃ siddhiranyo-
    nyāśrayatastayoḥ .. sarvvajñoktatayā vākyaṃ satyaṃ tena
    tadastitā . kathaṃ tadubhayaṃ sidhyet siddhamūlāntarādṛte ..
    asarvvajñapraṇītāttu vacamānmūlavarjitāt . sarvvajñamavaga-
    cchantastadvākyoktaṃ na jānatu .. sarvvajñasadṛśaṃ kiñcidyadi
    paśyema samprati . upamānema sarvvajñaṃ jānīyāma tato
    vayam .. upadeśo'pi buddhasya dharmmādharmmādigocaraḥ .
    anyathā nopapadyeta sārvvajñyaṃ yadi nābhavadityādi” ..
    atra pratividhīyate yadabhyadhāyi sadbhāvagrāhakasya pramāṇapañca-
    kasya tatrānupalambhāditi tadayuktaṃ tatsadbhāvāvedakasyānumā-
    nādeḥ sadbhāvāt . tathā hi kaścidātmā sakalapadārthasā-
    kṣātkārī tadgnaharṇasvabhāvatve sati prakṣīṇapratibandhapratyayatvāt
    yat yadgrahaṇakhabhābhavatve sati prakṣīṇapratibandhapratyayaṃ tat tat-
    sākṣātkāri yathā apagatatimirādipratibandhaṃ locanavijñānaṃ
    rūpasākṣatkāri . tadgrahaṇasvabhāvatve sati prakṣīṇapratibandha-
    pratyayaśca kaścidātmā tasmāt sakalapadārthasākṣātkārīti .
    tāvadaśeṣārthagrahaṇasvabhāvatvamātmanaḥ siddhaṃ codanābalānni-
    khilārthajñānāt nāpyanyathānupapattyā sarvvamanaikāntātmakaṃ
    sattvāditi vyāptijñānotpatteśca . codanā hi bhūtaṃ bhavantaṃ
    bhaviṣyantaṃ sūkṣmaṃ vyavahitaṃ viprakṛṣṭamityevaṃjātīyakamarthamavaga-
    mayatītyevaṃ jātīyakairadhvaramīmāṃsāgurubhirvidhipratiṣedhavicā-
    raṇānibandhanaṃ sakalārthaviṣayakajñānaṃ pratipadyamānaiḥ sakalā-
    rthagrahaṇasvabhāvakatvasātmano'bhyupagatam . na cākhilārtha-
    pratibandhakāvaraṇaprakṣayānupapattiḥ samyagdarśanāditrayalakṣaṇa
    syāvaraṇaprakṣayahetubhūtasya sāmagrīviśeṣasya pratīṃtatvāt anayā
    punaranye'pi kṣudropadravā vidrāvyāḥ . nanvāvaraṇaprakṣayavaśāda-
    śeṣaviṣayaṃ vijñājaṃ viśadaṃ mukhyapratyakṣaṃ prabhavatītyuktaṃ tadayuktaṃ
    tasya sarvvajñasyānādimuktatvenāvaraṇasyaivāsambhavāditi cettanna
    anādimuktatvasyaivāsiddheḥ sarvvajño'nādimuktaḥ muktatvādi-
    taramuktavat baddhāpekṣayā ca muktavyapadeśaḥ tadrahite cāsyāpya-
    bhāvaḥ syādākāśavat . nanvanādeḥ kṣityādikrāryyaparampa-
    rāyāḥ kartṛtvena tatsiddhiḥ tathāhi kṣityādikaṃ sakartṛkaṃ
    kārtyatvādbaṭavaditi tadapyasamīcīnaṃ kāryyatvasyaivāsiddheḥ .
    na ca sāvayabatvena tatsādhanamityabhidhātavyaṃ yasmādidaṃ
    vikalpajālamavatarati . sāvayavatvaṃ, samavetadravyatvaṃ,
    kimavayavasaṃyogitvaṃ avayavasamavāyitvam avayavajanyatvam
    3 samavetadravyatvam samavetavabuddhiviṣayatvaṃ vā . na
    prathamaḥ, ākāśādāvanaikāntyāt . na dvitīyaḥ sāmā-
    nyādau vyabhicārāt . na tṛtīyaḥ sādhyāviśiṣṭa tvāt .
    na caturthaḥ vikalpayugalārgalagrahagalatvāt samavāyasambandha-
    vattve sati dravyatvaṃ samavetadravyatvam, anyatra samavetadravyatvaṃ
    vā vivakṣitaṃ hetūkriyate . ādye gaganādau vyabhi-
    cāraḥ tasyāpi guṇādisamavāyavattvadravyatvayoḥ sambha-
    vāt . dvitīye sādhyāviśiṣṭatā anyaśabdārtheṣu samavāyakāra-
    ṇabhūteṣvavayaveṣu samavāyasya sādhanīyatvāt . abhyupagagyaita-
    dabhāṇi vastutastu samavāya eva na samasti pramāṇābhāvāt .
    nāpi pañcamaḥ ātmādinānaikāntyāttasya sāvayavabuddhiviṣaya-
    tve'pi kāryyatvābhāvāt . na ca niravayavatve'pyasya sāvayava
    vārthasambandhena sāvayavabuddhiviṣapayatvamaupacārikamityeṣṭavyaṃ
    niravayavatve vyāpitvavirodhāt paramāṇuvat . kiñca
    kimekaḥ karttā sādhyate kiṃ vā svatantraḥ prathame prāsādādau
    vyabhicāraḥ sthapatyādīnāṃ bahūnāṃ puruṣāṇāṃ tatra kartṛtvo-
    palambhādanenaiva sakalajagajjananotpattāvitaravaiyarthyañca . tadu
    ktaṃ vītarāgastutau “karttāsti nityo jagataḥ sa caikaḥ
    sa sarvvagaḥ san svavaśaḥ sa satyaḥ . imāḥ kuheyāḥ
    kuviḍambanāḥ syusteṣāṃ na yeṣāmanuśāsakastvamiti” ..
    anyatrāpi . “karttā na tāvadiha ko'pi yathecchayā vā
    dṛṣṭo'nyathā kaṭakṛtāvapi tatprasaṅgaḥ . kāryyaṃ kimatra
    bhavatāpi ca takṣakādyairāhatya ca tribhuvanaṃ puruṣaṃ karotīti”
    tasmāt prāguktakāraṇatritayabalādāvaraṇaprakṣaye sārvvajñyaṃ
    yuktam . na cāsyopadeṣṭrantarābhāvāt samyagdarśanāditrita-
    yānupapattiriti bhaṇanīyaṃ pūrvvasarvvajñapraṇītāgamaprabhavatvāda-
    muṣyāśeṣārthajñānasya . nacānyonyāśrayatādidoṣaḥ āgamasa-
    rvvajñaparamparāyā vījāṅkuravadanāditvāṅgīkārādityalam .
    ratnatrayapadavedanīyatayā prasiddhaṃ samyagdarśanāditritaya-
    marhatpravacanasaṅgrahapare paramāgamasāre prarūpitaṃ “samyagdarśana-
    jñānacāritrāṇi mokṣamārga” iti . vivṛtañca yogadevena
    “yena rūpeṇa jīvādyartho vyavasthitastena rūpeṇārhatā pratipā-
    dite tattvārtheviparītābhiniveśarahitatvādyaparaparyyāyaṃ śraddhānaṃ
    samyagdarśanaṃ tathā ca tattvārthasūtram, “tattvārthaṃ śraddhānaṃ samyag-
    darśanamiti” . anyadapi “rucirjinoktatattveṣu samyak śraddhā-
    namucyate . jāyate tannisargeṇa guroradhigamena veti” ..
    paropadeśanirapekṣamātmasvarūpaṃ nisargaḥ” vyākhyānādirūpa-
    paropadeśajanitaṃ jñānamadhigamaḥ . yena svabhāvena jīvādayaḥ
    padārthāḥ vyavasthitāḥ tena svabhāvena mohasaṃśayarahitatvenā-
    vagamaḥ samyagjñānam . yathoktam “yathāvasthitatattvānāṃ saṃkṣe-
    pādvistareṇa vā . yo'vabodhastamatrāhuḥ samyagajñānaṃ bhanī-
    ṣiṇa” iti .. tajjñānaṃ pañcavidhaṃ matiśrutāvadhimanaḥparyyāya-
    kevalabhedena . taduktam “matiśrutāvadhimanaḥparyyāyakebalāni
    jñānamiti” . asyārthaḥ jñānāvaraṇakṣayopaśame sati indriya-
    manasī puraskatya vyāpṛtaḥ san yayārthaṃ manute sā matiḥ .
    jñānavaraṇakṣayopaśame sati matijanitaṃ spaṣṭaṃ jñānaṃ śrutam .
    asamyagdarśanādigaṇajanitakṣayopaśamanimittam avacchinna-
    viṣayaṃ jñānamavadhiḥ . īrṣyāntarāyajñānāvaraṇakṣayopaśame
    sati paramanogatasyāthesya sphuṭaṃ paricchedakaṃ jñānaṃ manaḥ
    paryyāyaḥ . tapaḥkriyāviśeṣān yadarthaṃ sevante tapasvinastaj-
    jñānamanyajñānāsaṃspṛṣṭaṃ kevalam . tatrādyaṃ parokṣaṃ pratyakṣa-
    manyat . taduktam “vijñānaṃ svaparābhāsi pramāṇaṃ bādhavarjjitam
    pratyakṣañca parokṣañja dvidhā meyaviniścayāditi” .. antargaṇi-
    kabhedastu savistarastatraivāgame'vagantavyaḥ . saṃsaraṇakarmmocchi-
    ttāvudyatasya śraddhadānasya jñānavataḥ pāpagamanakāraṇakriyā-
    nivṛttiḥ samyak cāritram . tadetat saprapañcamuktamarhatā
    “sarvvathā'vadyayogānāṃ tyāgaścāritramucyate . kīrttitaṃ
    tadahiṃsādivratabhedana pañjadhā . ahiṃsāsūnṛtāsteya
    brahmaryyāparigrahāḥ .. na yatpramādayogena jīvita-
    vyaparopaṇam . carāṇāṃ sthāvarāṇāñca tadahiṃsāvrataṃ
    matam .. priyaṃ pathyavacastayyaṃ sūnṛtavratamucyate . tatta-
    thyamapi no tathyamapriyañcāhitañca yat .. anādānamada-
    ttasyāsteyavratamudīritam . bāhyāḥ prāṇanṛṇāmartho
    haratā taṃ hatā hi te .. divyaudarikakāmāṇāṃ kṛtā-
    numatakāritaḥ . manovākkāyatastyāgo brahmāṣṭādaśadhā
    matam .. sarvvābhāveṣu mūrcchāyāstyāgaḥsyādaparigrahaḥ .
    yadasatsvapi jāyeta mūrcchayā cittaviplavaḥ .. bhāvanābhi-
    rbhāvitāni pañcabhiḥ pañcadhā kramāt . mahāvratāni lokasya
    sādhayantyavyayaṃ padamiti” .. bhāvanāpañcakaprapaccanañca prarūpitam
    “hāsyalobhabhayakodhapratyākhyānairnirantaram . ālocya bhāṣaṇe-
    nāpi bhāvayet sūnṛtaṃ vrata” mityādinā .. etāni samyagda-
    darśanajñānacāritrāṇi militāni mokṣakāraṇaṃ na pratyekaṃ
    yathā rasāyanajñānaṃ śraddhānācaraṇāni sambhūya rasāyanaphalaṃ
    sādhayanti na pratyekam . atra saṃkṣepatastāvajjīvājīvākhye
    dve tattve staḥ tatra bodhātmako jīvaḥ abodhātmakastvajīvaḥ .
    taduktaṃ padmanandinā “cidaciddve pare tattve vivekastadvivecanam .
    upādeyamupādeyaṃ heyaṃ heyañca kurvvataḥ .. heyaṃ hi kartṛrāgā-
    di tat kāryyamavivekinaḥ . upādeyaṃ paraṃ jyotirupa-
    yogaikalakṣaṇamiti” .. sahajacidrūpapariṇatiṃ svīkurvvāṇasya
    jñānadarśane upayogaḥ sa parasparapradeśāttu pradeśabandhāt karmma-
    ṇaikībhūtasyātmano'nyatvapratipattikāraṇaṃ bhavati . sakala-
    jīvasādhāraṇaṃ caitanyamupaśamakṣayakṣayopaśamavaśādaupaśamika-
    kṣayātmakakṣayaupaśamikabhāvena karmmodayavaśāt kaluṣānyā-
    kāreṇa ca pariṇatajīvaparyyāyajīvavivakṣāyāṃ svarūpaṃ bhavati
    yadavocadvācakācāryyaḥ “aupaśamikakṣāyikau bhāvau miśraśca
    jīvasya sattvamaudayikapāriṇāmikau ceti” . anudayaprā-
    ptirūpe karmmaṇa upaśame sati jīvasyotpadyamāno bhāvaḥ
    aupaśamikaḥ yathā paṅke kaluṣatāṃ kurvvati katakādidravyasa-
    mbandhādadhaḥ patite jalasya svacchatā . karmmaṇaḥ kṣayopaśame
    sati jāyamāno bhāvaḥ kṣāyikaḥ yathā mokṣaḥ . ubhayātma
    bhāvo miśraḥ yathā jalasyārddhasvacchatā . karmmodaye sati bhavan
    bhāva audayikaḥ . karmmopaśamādyanapekṣaḥ sahajo bhāva-
    ścetanatvādiḥ pāriṇāmikaḥ . tadetat sattvaṃ yathāsambhavaṃ
    bhavyasyābhavyasya vā jīvasya tattvaṃ svarūpamiti sūtrārthaḥ .
    tadktam svarūpasambīdhane “jñānād bhinno nacābhinno bhinnā-
    bhinnaḥ kathañcana . jñānaṃ pūrvvāparībhūtaṃ so'yamātmeti kīrttitaḥ”
    iti .. nanu bhedābhedayoḥ parasparaparihāreṇāvasthānādanya-
    tarasyaivāvāstavatvādubhayātmakatvamayuktamiti cettadayuktaṃ bādhe
    pramāṇābhāvāt anupalambho hi bādhakaṃ pramāṇaṃ na so'sti
    samasteṣu vastuṣvanekarasātmakatvasya syādvādino mate suprasiddha-
    tvādityalam . apare punarjīvājīvayoraparaṃ prapañcamācakṣate
    jīvākāśadharmmādharmmapudgalāstikāyamedān . eteṣu pañcasu
    tattveṣu kālatrayasambandhitayā sthitivyapadeśaḥ anekapradeśatvena
    śarīravat kāyavyapadeśaḥ . tatra jīvā dvividhāḥ saṃsāriṇomu-
    ktāśca . bhavād bhavāntaraprāptimantaḥ saṃsāriṇaḥ . te ca dvi-
    vidhāḥ samanaskāamanaskāśca tatra saṃjñinaḥ samanaskāḥ
    śikṣākriyākalāpagrahaṇarūpā saṃjñā tadvidhurāstvamanaskāḥ .
    te cāmanaskā dvividhāḥ trasasthāvarabhedāt tatra dvīndriyādayaḥ
    śaṅkṣagaṇḍolakaprabhṛtayaścaturvidhāstrasāḥ pṛthivyaptejovāyu-
    vanaspatayaḥ sthāvarāḥ . tatna mārgagatadhūliḥ pṛthivī
    iṣṭakādiḥ pṛthivīkāyaḥ pṛthivīkāyatvena yena gṛhītā sa
    pṛthivīkāyakaḥ pṛthivīṃ kāyatveta yo grahīṣyati sa pṛthi-
    vījīvaḥ . evamabādiṣvapi bhedacatuṣṭayaṃ yojyam . tatra
    pṛthivyādikāyatvena gṛhītavanto grahīṣyantaśca sthāvarā
    gṛhyante na pṛthivyādipṛthivīkāyādayaḥ teṣāṃ jīvatvāt .
    te ca sthāvarāḥ sparśanaikendriyāśca . bhavāntaraprāptibidhurā suktāḥ
    dharmmādharmmākāśāstikāyāste ekatvaśālino niṣkriyāśca
    dravyasya deśāntaraprāptihetavaḥ . tatra dharmmādharmmau prasiddhau
    ālokenāvicchinne nabhasi lokākāśapadavedanīye sarvvatrāva-
    sthitigatisthityupagraho dharmmādharmmayoruṣakāraḥ ataeva
    dharmmāstikāyaḥ pravṛttyanumeyaḥ adharmmāstikāyaḥ sthityanumeyaḥ
    anyavastupradeśamadhye'nyamya vastunaḥ praveśo'vagāhaḥ tadākāśa-
    kṛtyam . sparśarasavarṇavantaḥ pudgalāḥ te ca dvividhāḥ aṇavaḥ
    skandhāśca bhoktumaśakyā aṇavaḥ dvyaṇukādayaḥ skandhāḥ .
    tatra dvyaṇukādiskandhabhedādaṇvādirutpadyate aṇvādisaṃghātāt
    dvyaṇukādirutpadyate kvacidbhedasaṃghātābhyāṃ skandhotpattiḥ .
    ata eva prayanti galantīti pudgalāḥ . kālasyāneka-
    pradeśatvābhāvenā'stikāyatvābhāve'pi dravyatvamasti tallakṣa-
    ṇayogāt taduktaṃ guṇaparyyoyavaddravyamiti . dravyāśrayā
    nirguṇāḥ guṇā yathā jīvasya jñānatvādisāmānya-
    rūpāḥ pudgalasya rūpatvādisāmānyasvabhāvāḥ dharmmādharmmā-
    kāśakāyānāṃ yathāsambhavaṃ gatisthityavagāhahetutvādi-
    sāmānyāni guṇāḥ . tasya dravyasyoktarūpeṇa bhavanamutpādaḥ
    tadbhāvaḥ pariṇāmaḥ paryyāyaḥ iti paryyāyāḥ yathā “jīvasya
    ghaṭādijñānasukhakleśādayaḥ pudgalasya nṛtpiṇṭaghaṭādayaḥ
    dharmmādīnāṃ gatyādiviśeṣāḥ ataeva ṣaṭ dravyāṇīti
    prasiddhiḥ . kecana sapta tattvānīti varṇayanti tadāha jīvā-
    jīvāsravabandhasaṃvaranirjaramokṣāstattvānīti” . tatra jīvā-
    jīvau nirūpitau āsravo nirūpyate audārikādikāyādi
    calanadvāreṇātmanaścalanaṃ yogapadavedanīyamāsravaḥ yathā sali-
    lāvagāhidvāraṃ nadyāsravaṇaṃ kāraṇatvādāsrava iti nigadyate
    tathā yogapraṇāḍikayā karmāsravatīti sa yoga āsravaḥ .
    yathā ārdraṃ vastraṃ samantādvā nītaṃ reṇujātamupādatte tathā
    kaṣāyajalārdra ātmā yogānītaṃ karmma sarvvapradeśairgṛhṇāti
    yathā vā niṣṭaptāyaḥpiṇḍe jale kṣipte ambhaḥ samantād
    gṛhṇāti tathā kaṣāyoṣṇo jīvo yogānītaṃ karmma samantā-
    dādatte . kaṣati hinastyātmānaṃ kugatiprāpaṇāditi
    kaṣāyaḥkrodho māno māyā lobhaśca . sa dvividhaḥ śubhāśubha-
    bhedāt tatrāhiṃsādiḥ śubhaḥ kāyayogaḥ satyamitahitabhāṣa-
    ṇādiḥ śubho vāmyogaḥ . tadetadāsravabhedaprabhedajātaṃ
    kāyavāṅmanaḥkarmmayogaḥ sa āsravaḥ śubhaḥ puṇḍasya, aśubhaḥ
    pāpatyetyādinā sūtrasandarbheṇa sasaṃrambhamabhāṇi . apare
    tvevaṃ menire āsravayati puruṣaṃ viṣayeṣvindriyapravṛttirā-
    sravaḥ, indriyadvārā hi pauruṣaṃ jyotirviṣayān spṛśadrūpā-
    dijñānarūpeṇa pariṇamata iti . mithyādarśanāviratipramā-
    dakaṣāyavaśādyogavaśāccātmā sūkṣmaikakṣetrāvagāhināmana-
    ntāntapradeśānāṃ pudgalānāṃ karspabanghayogyānāmādānamupaśle-
    paṇaṃ yat karoti sa bandhaḥ . taduktaṃ “sakaṣāyatvājjīvaḥ
    karmma bhāvayogyān pudgalānādattesa bandha” iti . tatra
    kaṣāyagrahaṇaṃ sarvvabandhahetūpalakṣaṇārtham . bandhahetūn papāṭha
    vācakāryyaḥ “mithyādarśanāviratipramādakaṣāyā bandhahetavaḥ”
    iti . mithyādarsanaṃ dvividhaṃ mithyākarmmodayāt paropadeśānapekṣaṃ
    tattvāśraddhānaṃ naisargikamekam aparaṃ paropadeśajam . pṛthi-
    vyādiṣaṭkāpādānakaṃ ṣaḍindriyāsaṃyamanañca aviratiḥ ..
    pañcasabhitiguptiṣvanutsāhaḥ pramādaḥ . kaṣāyaḥ krodhādiḥ .
    tatra kaṣāyāntāḥ sthityanubhāvabandhahetavaḥ prakṛtipradeśabandha-
    heturyoga iti vibhāgaḥ . bandhaścaturvidha ityuktaṃ prakṛtisthi-
    tyanubhāvapradeśāstu tadvidhaya iti yathā nimbaguḍādestiktatva-
    maghuratvādisvabhāvaḥ evamāvaraṇīyasya jñānadarśanāvaraṇatvamā-
    dityaprabhocchedakāmbhodharavat pradīpaprabhātirīdhāyakakumbhavacca
    sadasadvedanīyasya sukhaduḥkhotpādakatvamasidhārāmadhulehanavadda-
    rśanamohanīyasya tattvārthāśraddhānakāritvaṃ durjanasaṅgavaccāritre
    mīhanīyasyāsaṃyamahetutvaṃ madyamadavadāyuṣo dehabandhakartṛtvaṃ
    jalavat nāmno vicitranāmakāritvaṃ citrikavadgotrasyocca-
    nīcakāritvaṃ kumbhakāravaddānādonāṃ vighnanidānatvamantarā-
    yasya svabhāvaḥ kośādhyakṣavat . so'yaṃ prakṛtivandho'ṣṭavidhaḥ
    dravyakarmmāvāntarabhedamūlaprakṛtivedanīyaḥ . tathāvocadumāsvā-
    tivācakācāryyaḥ “ādyo jñānadarśanāvaraṇavedanīyamohanīyā-
    yurnāmagotrāntarāyā” iti tadbhedañca samagṛhṇāt pañcanavā-
    ṣṭāviṃśaticaturdvicatvāriṃśaddvipañcadaśabhedā yathākramamiti .
    etacca sarvaṃ vidyānandādibhirvivṛtamiti vistarabhayānna prastū
    yate . yathā ajāgomahiṣyādikṣīrāṇāmetāvantamanehasaṃ
    mādhuryasvabhāvādapracyutisthitiḥ tathā jñānāvaraṇādīnāṃ
    mūlaprakṛtīnāmāditastisṛṇāmantarāyasya ca triṃśatsāgaro-
    pamakoṭikoṭyaḥ parā sthitirityādyuktaṃ kāladurddhānavat
    svoyasvabhāvādapracyutisthitiḥ . yathā ajāgomahiṣyā-
    dikṣīrāṇāṃ tībramandādibhāvena svakāryyakāraṇe sāmarthya-
    viśeṣo'nubhāvaḥ . tathā karmapudgalānāṃ kāryyakaraṇe sāmarthya
    viśeṣo'nubhāvaḥ karmmabhāvapariṇatapudgalaskandhānāmanantānta-
    pradeśānām ātmapradeśānupraveśaḥ pradeśabandhaḥ . āsravani-
    rodhaḥ saṃvaraḥ yenātmani praviśat karmma pratiṣidhyate sa gupti
    samityādiḥ saṃvaraḥ . saṃsārakāraṇādyogādātmanogopanaṃ
    guptiḥ . sā trividhā kāyavāṅmanonigrahabhedāt . prāṇi-
    pīḍāparihāreṇa samyagayanaṃ samitiḥ sā īrṣyābhāṣādibhedāt
    pañcadhā . prapañcitañca hemacandrācāryyaiḥ “lokātivāhite
    mārge cumbite bhāsvadaṃśubhiḥ . janturakṣārthamālokya gati-
    rorṣyā matā satām .. āpadya rāgataḥ sarvvajanīnaṃ mitabhā-
    ṣaṇam . priyā vācaṃyamānāṃ sā bhāṣāsamitirucyate ..
    dvicatvāriṃśatā bhikṣādoṣairnityamadūṣitam . muniryadanna-
    mādatte saiṣaṇāsamitirmatā .. āsanādīni saṃvīkṣya prati-
    laṅghya ca yatnataḥ . gṛhṇīyānnikṣipeddhyāyet sā dānasamitiḥ
    smṛtā .. kaphamūtramalaprāyairnirjantu jagatītale . “yatnādyadu
    tsujet sādhuḥ sotsargasamitirbhavet” .. ata eva, “āsravaḥ
    srotaso dvāraṃ saṃvṛṇotīti saṃvaraḥ” iti nirāhuḥ taduktama-
    bhiyuktaiḥ “āsravo bhavahetuḥ syāt svaṃvaro mokṣakāraṇam .
    itīyamārhatī muṣṭiranyadasyāḥ prapañcanam” .. arjitasya karmma-
    ṇastapaḥprabhṛtibhirnirjaraṇaṃ nirjarākhyaṃ tattvaṃ cirakālapravṛtta-
    kaṣāyakalāpaṃ puṇyaṃ sūkhaduḥkhe ca dehena jarayati nāśayati
    keśolluñcanādikaṃ tapa ucyate . sā nirjarā dvividhā
    yathākālaupakramikabhedāt tatra prathamā yasmin kāle yat
    karmma phalapradatvenābhimataṃ tasminneva kāle phaladānādbhavantī
    nirjarā kāmādipākajeti ca sā goyate . yat karmma
    tapobalāt svakāmanayodayāvaliṃ praveśya prapadyate tat
    karma nirjarā . yadāha “saṃsāravījabhūtānāṃ karmmaṇāṃ jara-
    ṇādiha . nirjarā sammatā dvedhā sakāmā kāmanirjarā ..
    smṛtā sakāmā yamināmakāmā tvanyadehināmiti” .
    mithyādarśanādīnāṃ bandhahetūnāṃ nirodhaḥ abhinavakarmmābhā-
    vāt nirjarāhetusannidhānenārjjitasya karmmaṇo nirasabādā-
    tyantikakarmmamokṣaṇaṃ sokṣaḥ bandhahetubhavahetunirjarābhyāṃ
    kṛtsnakarmmavipramokṣaṇaṃ mokṣa iti tadanantaramūrddhvaṃ gacchatyā-
    lokāntāt yathā hastadaṇḍādibhramipreritaṃ kulālacakramupa-
    rate'pi tasmin tadbalādevāsaṃskārakṣayaṃ bhramati tathā
    bhavasthenātmamā apavargaprāptaye bahuśo yat kṛtaṃ praṇidhānaṃ
    muktasya tadamāve'pi pūrvvasaṃskārādālokāntaṃ gamanamupapadyate
    yathā vā mṛttikālepakṛtamalāvūdravyaṃ jale'dhaḥpatati punarape-
    tamṛttikābandhamūrddhvaṃ gacchati tathā karmmarahita ātmā
    asaṅgatvādūrddhvaṃ gacchati bandhacchedāderaṇḍavījavaccorddhva-
    gatisvabhāvāccāgniśisvāvat . anyonyaṃ pradeśānupraveśe
    satyavibhāgenāvasthānaṃ bandhaḥ parasparaprāptimātraṃ saṅgaḥ .
    taduktaṃ “pūrvvaprayogādasaṅgatvādbandhacchedāttathā gatipariṇāmā-
    ccāviruddhaṃ kulālacakravadvyapagatalepālābuvaderaṇḍavījavada-
    gniśikhāvacceti” . ataeva paṭhanti “gatvāgatvā nivarttante
    candrasūryyādayo grahāḥ . adyāpi na nivarttante tvālokā-
    kāśamāgatā” iti .. anye tu gatasamastakleśatadvāsanasyānā-
    varaṇajñānasya sukhaikatānasyātmana uparideśāvasthānaṃ muktiri-
    tyāsthiṣata . evamuktāni sukhaduḥkhasāghanābhyāṃ puṇyapāṃpābhyāṃ
    sahitāni nava padārthān kecanāṅgīcakruḥ . taduktaṃ siddhānte
    “jīvājīvau puṇyapāpayutāvāsravaḥ saṃvaro nirjaraṇaṃ bandho
    mokṣaśca nava tattvānīti” . saṅgrahepravṛttā vayamuparatāḥ sma .
    atra sarvvatra saptabhaṅginayākhyaṃ nyāyamavatārayanti jaināḥ
    “syādasti syānnāsti syādasti ca nāsti ca . syādavaktavyaḥ
    syādasti cāvaktavyaḥ syānnāsti cāvaktavyaḥ syādasti ca
    nāsti cāvaktavya iti” . tatsarvvamanantavīryyaḥ pratyapīpadat
    “tadvidhānavivakṣāyāṃ syādastīti gatirbhavet . syānnāstīti
    prayogaḥ syāttanniṣeghe vivakṣite .. krameṇobhayavāñchāthāṃ pra-
    yogaḥ samudāyabhāk . yugapattadvivakṣāyāṃ syādavācyamaśa-
    ktitaḥ .. ādyovācyavivakṣāyāṃ pañcamo bhaṅga iṣyate .
    antyovācyāvivakṣāyāṃ ṣaṣṭhobhaṅgasamudbhavaḥ .. samuccayena yuktaśca
    saptamo bhaṅga ucyata iti” . syācchabdaḥ svalvayaṃ nipātaḥ ti-
    ṅantapratirūpako'nekāntadyotakaḥ . yathoktram “vākyeṣvanekā-
    ntadyoti gamyaṃ prati viśeṣaṇam . syānnipāto'rthayogitvātti-
    ṅantapratirūpaka” iti .. yadi punarekāntadyotakaḥ syāccha-
    bdo'yaṃ syāttadā syādastoti vākye syātpadamanarthakaṃ syāt
    anekāntadyotakatve tu syādasti kathañcidastīti syāt-
    syātpadāt kathañciditi ayamartho labhyate iti
    nānarthakyam . tadāha “syādvādaḥ sarvvathaikāntatyāgāt
    kiṃ vṛtatadvidheḥ . saptabhaṅginayāpekṣo heyādeyaviśeṣakṛditiḥ” ..
    yadi vastvalyekāntataḥ sarvvathā sarvvatra sarvvātmanāstīti
    na upāditsājihāsābhyāṃ kvacit kadā kenacitpravatteta
    nivartteta vā prāptaprāpaṇīyatvaheyahānānupapatteśca . anekā-
    ntapakṣe tu kathañcit kenacit sattvena hānopādāne prekṣā-
    vatāmupapadyete . kiñca vastunaḥ sattva svabhāvaḥ asattvaṃ
    yetyādi praṣṭavyaṃ na tāvadastitvaṃ vastunaḥ svabhāva iti samasti
    ṣaṭo'stītyanayoḥ paryyāyatayā yugapatprayogāyogāt nāstīti
    prayogavirodhācca evamanyatrāpi yojyam . yathoktam “ghaṭo'-
    stīti na vaktavyaṃ sanneva hi yato ghaṭaḥ . nāstītyapi na
    vaktavyaṃ virodhāt sadasattvayorityādi” tasmāditthaṃ vaktavyaṃ
    sadasatsadasadanirbdhacanīyavādabhedena prativādinaścaturvidhāḥ
    punarapyanirbdhacanīyamatenāmiśritāni sadasadādimatānīti
    trividhāḥ tān prati kiṃ vastvastītyādiparyyanuyoge kathañci-
    dastetvādiprativacanasambhavena te vādinaḥ sarvve nirviṇṇāḥ
    santaḥ tūṇīmāsata iti sampūrṇārthaviniścāyinaḥ syādvādama-
    ṅgīkurvvatastatra tatra vijaya iti sarvvamupapannam . yadavo-
    cadācāryyaḥ syādvādamañjaryyām . “anekāntātmakaṃ vastu gocaraḥ
    marvvasaṃvidām . ekadeśaviśiṣṭo'rṣo na yasya viṣayo
    mataḥ .. nyāyānāmekaniṣṭhānāṃ pravṛttau śrutavartmani .
    sampūrṇārthaviniścāyi syādvastu śrutamucyate “anyo-
    nyapakṣapratipakṣabhāvādyathāpare matsariṇaḥ prabādāḥ . nayā-
    naśeṣānaviśeṣamicchannapakṣapātī samayastathārhataḥ” iti ..
    jinadattasūriṇā jainaṃ matamitthamuktam . “balabhogopabho-
    gānāmubhayordānalābhayoḥ . antarāyastathā nidrā bhīrajñānaṃ
    jugupsitam . hiṃsā ratyaratī rāgadveṣau ratiratismaraḥ .
    śoko mithyātvamete'ṣṭādaśa dīṣā na yasya saḥ . jino
    devoguruḥ samyak tattvajñānopadeśakaḥ . jñānadarśanacāritrā-
    ṇyapavargasya vartmani . syādvādasya pramāṇe dve pratyakṣamanumā-
    pi ca . nityānityātmalaṃ sarbdhaṃnava tattvāni sapta vā .
    jīvājīvau puṇyapāpe cāsravaḥsaṃvaro'pi ca . bandho nirja-
    raṇaṃ muktireṣāṃ vyākhyādhunocyate . cetanālakṣaṇo jīvaḥ
    syādajīvastadanyakaḥ . satkarmmapudgalāḥ puṇyaṃ pāpaṃ tasya
    viparyyayaḥ . āsravaḥ karmmaṇāṃ bandho nirjarastadviyojanam ..
    aṣṭakarmmakṣayānmīkṣo'thāntarbhāvaśca kaiścana . puṇyasya saṃsrave
    pāpasyāsrave kriyate punaḥ .. labdhānantacatuṣkasya lokāgū-
    ḍhasya cātmanaḥ . kṣīṇāṣṭakarmmaṇomuktirnirvyāvṛttirjinoditā
    sarajoharaṇā bhaikṣabhujo luñcitamūrddhajāḥ . śvetāmbarāḥ
    kṣamāśīlāḥ niḥsaṅgā jainasādhavaḥ .. luñcitāḥ picchikā-
    hastāḥ pāṇipātrā digambarāḥ . ūrddhvāśino gṛhe dāturdvi-
    tīyāḥ syurjinarṣayaḥ .. bhuṅkte na kebalaṃ na strīṃ mokṣameti
    digambaraḥ . prāhureṣāmayaṃ bhedomahān śvetāmbaraiḥ saheti” ..

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 114.
    Arhat (I) — a king of Konka, Venka, and Kuṭaka led

    astray by the teachings of Ṛṣabha. Gave up his svadharma

    and adopted the path of heretics.

    Bhā. V. 6. 9.
    ☞ vol. 1, p. 114.
    Arhat (II) — a name of Śiva.

    Br. III. 72. 173.

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 28.
    Arhat (EI 7-1-2), ‘twentyfour’.

    (CII 3; LL), Buddhist and Jain; a class of saints.