arditaṃ

arditaṃ , klī, (arda + ktaḥ .) vāyuvyādhiviśeṣaḥ . tasya
(nidānapūrvvarūpasamprāptipūrvvakaṃ) lakṣaṇamāha (suśrutaḥ) .
“uccairvyāharato'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni ca .
hasato jṛmbhato bhārādviṣamācchayanādapi ..
śironāsauṣṭhacivukalalāṭekṣaṇasandhijaḥ .
arddayitvānilo vaktramardditaṃ janayatyataḥ ..
vakrībhavati vaktrārddhaṃ grīvā cāpyapavarttate .
śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāñca vaikṛtam ..
grīvācivukadantānāṃ tasmin pārśve tu vedanā ..
(yasyāgrajo romaharṣo vepathurnetramāvilaṃ .
vāyarūrddhvaṃ tvaci svāpastodo manyāhanugrahaḥ ..)
tamardditamiti prāhurvyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ” ..
tasyāsādhyalakṣaṇañcāha ..
“kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ .
na sidhyatyardditaṃ vāḍhaṃ trivarṣaṃ vepanasya ca .. * ..
bhāvaprakāśe'pyeyaṃ vyākhyā .. vyāharataḥ vadataḥ .
kaṭhināni pūgaphalādīni . viṣamācchayanāsanā-
diti pāṭhāntare . viṣamācchayanāsanāt grīvādi-
vaiparītyena śayanādāsanācca . arddayati pīḍayati .
janayettata iti pāṭhāntare . tatastadanantaraṃ ardditaṃ
janayet . arddite jāte kiṃ syāttadāha . vakrī-
bhavatītyādi . apavarttate vakrībhavati . calati
kampate . vāksaṅgaḥ vāṅnirodhaḥ . netrādīnā-
mityādiśabdena bhrūgaṇḍanāsikādīnāṃ grahaṇaṃ .
vaikṛtaṃ vedanāsphuraṇavakratvādi . grīvetyādi yasmin
pārśve ardditaṃ tasmin pārśve grīvādīnāṃ vedanā ..
animiṣākṣasya nimeṣāsamarthacakṣuṣaḥ . prasaktaṃ
prakarṣeṇa lagnaṃ avyaktañca bhāṣituṃ śīlaṃ yasya . tasya
ardditaṃ na sidhyati trivarṣaṃ atītavarṣatrayaṃ . athavā
trayāṇāṃ cakṣurnāsāmukhānāṃ varṣaḥ srāvo yatra tat .
vepanasya kampanaśīlasya ca . vāḍhamatiśayena na
sidhyati ityanvayaḥ . gāḍhamityarthe ca sa evārthaḥ .. * ..
(carakaścāha .
“ativṛddhaḥ śarīrārddhamekaṃ vāyuḥ prapadyate .
yadā tadopaśoṣyāsṛk bāhuṃ pādañca jānu ca ..
tasmin saṅkocayatyarddhe mukhaṃ jihmaṃ karoti ca .
vakrīkaroti nāsābhrulalāṭākṣihanuntathā ..
tato vakraṃ vrajatyāsye bhojanaṃ vakranāsikaṃ .
stabdhaṃ netraṃ kathayataḥ kṣarathuśca nigṛhyate ..
dīnā jihmā samutkṣiptā kalā sajjati cāsyavāk .
dantāścalanti bādhyete śravaṇau bhidyate svaraḥ ..
pādahastākṣijaṅghoruśaṅkhaśravaṇagaṇḍaruk .
arddhe tasmin mukhārddhe vā kevale syāttadardditaṃ” .. * ..
vābhaṭasvāha .
“śira sā bhāraharaṇādatihāryaprabhāṣaṇāt .
uttrāsavaktrakṣarathusvarakārmukakarṣaṇāt ..
viṣamādupadhānācca kaṭhinānāñca carbbaṇāt .
vāyurvivṛddhastaistaiśca vātalairūrddhvamāsthitaḥ ..
vakrīkaroti vaktrārddhamūrddhvaṃ hasitamīkṣitaṃ .
tato'sya kampate mūrddhā vāksaṅgastabdhanetratā ..
dantacālaḥ svarabhraṃśaḥ śrutihāniḥ kṣaragrahaḥ .
gandhājñānaṃ smṛtermmohastrāsaḥ suptasya jāyate ..
niṣṭhīvaḥ pārśvatoyāyādekasyākṣṇonimīlanaṃ .
jatrorurddhvaṃ rujā tīvrā śarīrārddhe'dharepi vā ..
tamāhurarditaṃ kecidekāyāmatha cāpare” .. * ..
hārītasaṃhitāyāmapyuktaṃ .
“santāpadāhaśoṣāśca mūrcchāpittānvitomarut .
śaityaṃ śotho'rucirjāḍyaṃ vātaśleṣmasamanvitaṃ ..
yo dvandvajāśrito dhīrāstaṃ sādhyaṃ mārutaṃ viduḥ .
kevalo'pi samīro'pi so'pi sādhyatamaḥ smṛtaḥ ..
vaktraṃ bhavati vakrārddhaṃ grīvā cāpyapavarttate .
vaikṛtyaṃ nayanānāñca visaṃjño vedanāturaḥ ..
grīvāyāṃ gaṇḍayordantapārśve yasyātivedanā .
tamardditamiti prāhurvātavyādhivicakṣaṇāḥ ..
lālāsrāvo'tha śoṣaśca hanugrāho virasyatā .
dantaśūlaṃ bhavedyasya vātenārdditameva ca ..
pītārddhaṃ sajvaraṃ tṛṣṇā pittaje moha evaca .
śophastambho'sya bhavati kaphodbhūte'thavārddite” .. * ..)
“vātātpittātkaphācca syāt trividhaṃ tatsamāsataḥ .
lālāsrāvo vyathā kampaḥ sphuraṇaṃ hanuvāggrahaḥ ..
oṣṭhayoḥ śvayathuḥ śūlaścārdite vātaje bhavet .
pītamāsyaṃ jvarastṛṣṇā pittaje mohadhūpane ..
gaṇḍe śirasi manyāyāṃ śothaḥ stambhaḥ kaphātmake” .. * ..
(atha tasya cikitsāmāha suśrutaḥ .. ardditāturaṃ
balavantamupakaraṇavantañca vātavyādhividhānenopaca-
redvaiśeṣikaiśca mastiṣkaśirovastinasyadhūpopanāha-
snehanāḍīsvedādibhiḥ . tataḥ satṛṇaṃ mahāpañcamūlaṃ
kākolyādiṃ vidārigandhādi saudakānūpamāṃsaṃ ta-
thaivaudakandāṃśca saṃhṛtya dviguṇodake kṣīradrīṇe ni-
kvāthya pādāvaśiṣṭamavatāryya parisrāvya tailaprasthe-
nonmiśrya punaragnāvadhiśrayet tatastailaṃ kṣīrānu-
gatamavatāryya śītībhūtamabhimanthīyāttatra yaḥ snehaḥ
uttiṣṭhettamādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vi-
pacedetat kṣīratailamardditāturāṇāṃ pānābhyaṅgādi-
dhūpayojyaṃ .. tailahīnaṃ vā kṣīrasarpirakṣitarpaṇa-
miti .. * .. carakastu ..
“arddite nāvanaṃ mūrddhni tailaṃ tarpaṇameva ca ..
nāḍīsvedopanāhāśca ānūpapiśitairhitāḥ” .. * ..
vābhaṭaśca ..
“arddite nāvanaṃ mūrddhni tailaṃ śrotrākṣitarpaṇaṃ .
saśophe vamanaṃ dāharāgayukte śirāvyadhaḥ” .. * ..
hārītasaṃhitāyāṃ .
“arddhaṃ palaṃ rasonañca hiṅgusaindhavajīrakaiḥ .
sauvarccalena saṃyuktaṃ tathaiva kaṭukatrikaṃ ..
ghṛtena saṃyutaṃ bhakṣenmāsamekaṃ dine dine .
nihanti vātarogañca ardditañca pratānakaṃ” .. * ..
cakrapāṇisaṃgrahe ..
“rasonaṃ navanītena prāśya hantyarditaṃ drutaṃ .
arddite navanītena khādenmāṣaṇḍarīṃ naraḥ ..
kṣīramāṃsarasairbhuktvā daśamūlīrasaṃ pibet .
snaihābhyaṅgaśirovastipānanasyaparāyaṇaḥ .
ardditaṃ sa jayet sarpiḥ pibedauttarabhaktikaṃ” .. * ..
bhāvaprakāśe'pyetadatiriktaṃ yatsaṃgṛhītaṃ taccaitat ..)
“snehapānāni nasyañca bhojyānyanilahṛnti ca .
upanāhāśca śasyante svedanaṃ vastayo'rddite” ..
vastiratraśirovastireva .
“daśamūlīkaṣāyeṇa mātuluṅgarasena vā .
balayā pañcamūlyā vā kṣīraṃ vātātmake hitaṃ ..
piṣṭaṃ māṣakṛtaṃ jagdhvā navanītena so'rdditī .
kṣīraṃ māṃsarasairbhuktvā daśamūlīrasaṃ pibet ..
ardite pittaje śītān snehāṃścaiva vinirddiśet .
ghṛtavastiprasekañca kṣīrasekaṃ tathaiva ca ..
jihmībhūtānano mūko dāhavān yo'rdditī bhavet .
kuryyāt pratikriyāṃ tasya vātapittavināśinīṃ ..
śleṣmabhāge kṣayaṃ nīte vṛṃhaṇaiḥ samupācaret .
ardite śothasaṃyukte vamanañca praśasyate ..
rasonakalkaṃ tilatailamiśraṃ
khādennaro yo'rdditarogayuktaḥ .
tasyārdditaṃ nāśamupaiti śīghraṃ
vṛndaṃ ghanānāmiva vāyuvegāt” .. iti .