arbbudaḥ

arbbudaḥ , puṃ, klī, (arbba + vic, tasmai udeti, ud
+ iṇa + ḍa .) daśakoṭisaṃkhyā . rogaviśeṣaḥ .
māṃsakīlaḥ . māṃsapuruṣaḥ . āv iti bhāṣā .
iti liṅgādisaṃgrahe amaro medinī ca .. tasya
nidānalakṣaṇe .
“gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ
saṃmūrcchitā māṃsamasṛk pradūṣya .
vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahānta-
manalpamūlaṃ ciravṛddhyapākaṃ ..
kurbbanti māṃsocchrayamatyagādhaṃ
tamarbbadaṃ śāstravido vadanti” .
mahāntaṃ granthyapekṣayā cireṇa vṛddhirapākaśca yasya
tat ciravṛddhyapākaṃ . apākamiti grantheḥ sakā-
śādasya bhedajñāpakaṃ . atyagādhaṃ dūrānupraviṣṭaṃ .. * ..
nidānapūrvvakāṇi viśiṣṭāni lakṣaṇānyāha .
“vātena pittena kaphena vāpi
raktena māṃsena ca medasā ca .
tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni
grantheḥ samānāni sadā bhavanti” ..
grantheḥ samānāni vātikapaittikaślaiṣmikamedojānāṃ
granthīnāṃ lakṣaṇairvvātikapaittikaślaiṣmikamedojānā-
marbbudānāṃ lakṣaṇāni tulyāni bhavanti .. * .. raktā-
rbbudamāha .
“doṣapraduṣṭe rudhiraṃ śirāśca
saṅkocya saṃpīḍya tatastvapākaṃ .
sasrāvamunnahyati māsapiṇḍaṃ
māṃsāṅkurairāvṛtamāśu vṛddhiṃ ..
sravatyajasraṃ rudhiraṃ praduṣṭa-
masādhyametadrudhirātmakantu .
raktakṣayopadravapīḍitatvāt
pāṇḍurbhavedarbbudapīḍitastu” ..
doṣo'tra pittaṃ rudhiraṃ śirāśca saṅkocya saṃpīḍya
saṃhatīkṛtyamāṃsāsṛjoḥ sarveṣvarbbudeṣu dūṣyatvaṃ raktaje
tu viśeṣatorakvaduṣṭiḥ . evaṃ māṃsārbbude viśeṣato
māṃsaduṣṭirboddhavyā . tato māṃsapiṇḍamunnahyati
udgataṃ karoti . apākaṃ īṣatpākaṃ yathā syādeva-
miti kriyāviśeṣaṇaṃ īṣatpākaśca ekadeśapākena .
raktakṣayopadravapīḍitatvāt . raktakṣayopadravāḥ
suśrutenoktāḥ . taiḥ pīḍitatvāt . arbbudapīḍitaḥ
raktārbbudapīḍitaḥ .. * .. māṃsārbbudasya saṃprāptimāha
“muṣṭiprahārādibhirardite'ṅge
māṃsaṃ praduṣṭaṃ samupaiti śothaṃ .
avedanaṃ snigdhamananyavarṇa-
mapākamaśmopamamapracālyaṃ” ..
māṃsaṃ praduṣṭaṃ vātena . avedanaṃ vedanārahitaṃ
īṣadvedanaṃ vā . apākaṃ pākarahitaṃ īṣatpākaṃ
vā . aśmopamaṃ pāṣāṇavat kaṭhinaṃ . apracālyaṃ
sthiraṃ . yadyapi raktamāṃsārbbudayo raktamāṃsayo-
rhetutvenoktiḥ tathāpi raktaje pittaṃ māṃsaje vāyu-
rārambhakaḥ .. * .. nidānamāha .
“praduṣṭamāṃsasya narasya gāḍha-
metadbhavenmāṃsaparāyaṇasya” .
māṃsāśanābhyāsena yaḥ praduṣṭamāṃsastasyaiva bhavati
ityarthaḥ .. * .. asādhyamāha .
“māṃsārbudaṃ tvetadasādhyamāhuḥ
sādhyeṣvapīmāni vivarjayecca .
saṃprastutaṃ marmmasu yacca jātaṃ
srotaḥsu vā yacca bhavedacālyaṃ” ..
sādhyeṣvapi vātajādiṣvapi . imāni vakṣyamāṇāni
saṃprastutādīni .. * .. aparāsādhyamāha .
“yajjāyate'nyat khalu pūrvvajāte
jñeyaṃ tadadhyarbbudamarbbudajñaiḥ ..
yaddvandvajātaṃ yugapat kramādvā
dvirarbbudaṃ tacca bhavedasādhyaṃ” .. * ..
arbbudānāṃ pākābhāve hetumāha .
“na pākamāyāti kaphādhikatvā-
nmedobahutvācca viśeṣatastu .
doṣasthiratvāt grathanācca teṣāṃ
sarvvārbbudānyeva nisargatastu” .
grathanāt granthirūpatvāt . nanvapacyāṃ kaphameda-
sorādhikye'pi pāko dṛśyate tathātra kathaṃ na pāka
ityāha nisargāt svabhāvāt .. * ..
athārbbudasya cikitsā .
“granthyarbbudānāṃ na yato viśeṣaḥ
pradoṣahetvākṛtidoṣaduṣṭeḥ .
ataścikitsedbhiṣagarbbudāni
vidhānavidgranthicikitsitena ..
haridrā-lodhra-pattaṅga-gṛhadhūma-manaḥśilā .
madhupragāḍho lepo'yaṃ medo'rbbudaharaḥ paraḥ .. 1 ..
mūlakasya kṛtaḥ kṣāro haridrāyāstathaiva ca .
śaṅkhacūrṇena saṃyukto lepaḥ siddho'rbbudāpahaḥ .. 2 ..
vaṭadugdhakuṣṭharomakaliptaṃ baddhaṃ vaṭasya patreṇa . adhya-
sthisaptarātrāt mahādapyupaśāntimarbbudaṃ gacchet .. 3 ..
śigrumūlakayorbbījaṃ rakṣoghnaṃ surasāṃ yavaṃ .
takreṇāśvaripuṃ piṣṭvā limpedarbbudaśāntaye .. 4 ..
rakṣoghnaṃ sarṣapaṃ . surasāṃ tulasīṃ . yavaṃ randrayavaṃ .
aśvaripuṃ karavīraṃ . ityarbbudādhikāraḥ . iti
bhāvaprakāśaḥ ..