arśaḥ

arśaḥ , [s] klī, (ṛ + asun, śuṭ .) svanāma-
khyātapāyurogaḥ . tatparyyāyaḥ . durnāmakaṃ 2 . itya-
maraḥ .. durnāma 3 gudakīlaḥ 4 gudāṅkuraḥ 5 .
iti rājanirghaṇṭaḥ .. anāmakaṃ 6 . iti śabda-
ratnāvalī .. yathā . athārśo'dhikāraḥ . tatrārśasaḥ
sannikṛṣṭanidānānyāha .
“pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca śoṇitāt sahajāni ca .
arśāṃsi ṣaṭprakārāṇi vidyādgudavalitraye” ..
kecidrudhirasyāpi doṣatvaṃ manyante . tanmatamāśri-
grāha . śoṇitāditi . sahajāni śarīreṇa saha
jātāni . saṅkhyāñcāha . ṣaṭprakārāṇīti . guda-
valitraye sārddhacaturaṅgulaṃ gudasya mānaṃ tasyāvayava-
bhūtāstisro valayaḥ śaṅkhāvarttanibhā uparyyupari
santi . tāsāṃ nāma pravāhiṇī visarjanī saṃva-
raṇī ceti . tatra gudauṣṭho'rddhāṅgulamānastadūrddhva-
maṅgulamānā prathamā valiḥ . sārddhaikāṅgulamānā
dvitīyā . tṛtīyā ca tāvatī . uktañca .
“arddhāṅgulapramāṇena gudauṣṭhaṃ paricakṣate .
gudauṣṭhādaṅgulaṃ caikaṃ prathamāntu valiṃ viduḥ ..
sārddhaikāṅgulamānena pṛthaganye prakīrttitāḥ” .. * ..
atha vātārśaso viprakṛṣṭaṃ nidānamāha .
“kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca .
pramitālpāśanaṃ tīkṣṇaṃ madyaṃ maithūnasevanaṃ ..
laṅghanaṃ deśakālau ca śītau vyāyāmakarmma ca .
śoko vātātapasparśo heturvvātārśasāṃ mataḥ” ..
pramitamaparimitaṃ . tīkṣṇamiti madyaviśeṣaṇaṃ .
paiṣṭyādimṛdumadyasya vātasamakatvāt . ātapa-
stūṣṇavīryyo'pyudbhūtaraukṣyādvātaprakope hetuḥ vātā-
rśasāṃ . nanvarśāṃsi sarvvāṇi tridoṣajāni . yata-
āha .
“pañcātmā mārutaḥ pittaṃ kapho gudavalitraye .
sarva eva prakupyanti gudajānāṃ samudbhavaḥ” .. iti .
tathā sati kathaṃ vātārśasāmiti ucyate . tatta-
dādhikyādvyapadeśabheda iti na doṣaḥ . ataeva
agre vakṣyate . pittolvaṇānāmiti tathāca carakaḥ .
“arśāṃsi nāma jāyante nāsannipatitaistribhiḥ .
doṣairdoṣaviśeṣāttu viśeṣaḥ kathyate'rśasāṃ” ..
iti .. * .. atha pittārśaso viprakṛṣṭanidāna-
māha .
“kaṭvamlalavaṇoṣṇāni vyāyāmāgnyātapaprabhāḥ .
deśakālāvaśiśirau krodhomadyamasūyanaṃ
vidāhi tokṣṇamuṣṇaṃ yat tat sarvvaṃ pānabhojanaṃ .
pittelvāṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasāṃ” ..
uṣṇadravyasya sparśanādi boddhavyaṃ uṣṇapānabhojana-
syāgre vakṣyamāṇatvāt . agnyātapaprabhā agnyā-
tapayoḥ prabhā tejaḥ . athavā agnyātapetarateja-
svidravyasya dīptiḥ prabhā . aśiśiro deśo maruḥ .
asūyanaṃ parasampattidveṣaḥ . pānabhojanaṃ pīyata iti
pānaṃ . bhujyate iti bhojanaṃ prakope utpattau .. * ..
atha kaphārśaso viprakṛṣṭaṃ nidānamāha .
“madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca .
avyāyāmadivāsvapnaśayyāsanasukhe ratiḥ ..
prāgvātasevāśītau ca deśakālāvacintanaṃ .
ślaiṣmikāṇāṃ samuddiṣṭametat kāraṇamarśasāṃ” ..
acintanaṃ niścintatā .. * .. atha tridoṣārśaso
viprakṛṣṭaṃ nidānamāha .
“sarvvo hetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaṃ samaṃ” .
janakatvena trayo doṣā yeṣāṃ tāni tridoṣāṇi
arśāṃsi teṣāṃ sarvvo hetuḥ . pṛthagvātapitta-
kaphārśohetuḥ . tridoṣārśasāṃ lakṣaṇañca sahajaiḥ
sahajārśobhiḥ samaṃ sadṛśaṃ . nanu tridoṣāṇāṃ iti
viśeṣaṇaṃ vyarthaṃ . yataḥ sarvva eva vyādhayastridoṣajāḥ .
uktañca .
“dravyamekarasaṃ nāsti na rogo'pyekadoṣajaḥ .
ekastu kupito doṣa itarāvapi kopayet” ..
iti . yuktimapyāha . svakāraṇādvaddho vāyuḥ śai-
tyācchītalaṃ śleṣmāṇaṃ lāghavāttejorūpaṃ pittaṃ varddha-
yate . tathā pittaṃ kaṭukatvāt vātaṃ dravatvāt kaphaṃ
varddhayate . śleṣmā ca śaityādvāyuṃ dravatvāt pittaṃ
varddhayate iti . ucyate . yatra svasvakāraṇāttrayo
doṣāḥ kupyanti tatra tridoṣajavyapadeśa iti na
doṣaḥ .. * .. athārśasāṃ pūrvvarūpamāha .
“viṣṭambho'nnasya daurbalyaṃ kukṣerāṭopa eva ca .
kārśyamudgārabāhulyaṃ sakthisādo'plaviṭkatā ..
grahaṇīdoṣapāṇḍvartteḥ praśaṅkā codarasya ca .
pūrvvarūpāṇi nirddiṣṭānyarśasāmabhivṛddhaye” ..
daurbalyamābalyaṃ . āṭopaḥ guḍguḍāśabdaḥ . abhi-
vṛddhaye utpattaye .. * .. athārśasāṃ saṃprāptipūrvvakaṃ
sāmānyaṃ lakṣaṇamāha .
“doṣāstvaṅmāṃsamedāṃsi saṃdūṣya vividhākṛtīn .
māṃsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tān jaguḥ” ..
tvaṅmāṃsapadena tvaṅmāṃsāśritaṃ raktamapi gṛhyate .
cikitsāyāṃ raktasrāvaṇopadeśāt . apānaṃ gudaṃ .
ādiśabdānnāsānetranābhimeḍhrādiṣvapi kurvanti .. * ..
atha vātārśolakṣaṇamāha .
“gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimicimānvitāḥ .
mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viśadāḥ paruṣāḥ kharāḥ ..
mithovisadṛśā vakrāstīkṣṇā visphuṭitānanāḥ .
vimbīkarkkandhukharjjūrakārpāsīphalasannibhāḥ ..
kecitkadambapuṣpābhāḥ kecit siddhārthakopamāḥ .
śiraḥpārśvāṃsakaṭyūruvaṅkṣaṇābhyadhikavyathāḥ ..
kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛdgrahārocakapradāḥ .
kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ ..
tairārtto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ sapravāhikaṃ .
rukphenapicchānugataṃ viḍbaddhamupaveśyate ..
kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetravaktrañca jāyate .
gulmaplīhodarāṣṭhīlāsambhavastata eva ca” ..
bahvanilāḥ vātolvaṇāḥ . gudāṅkurāḥ arśāṃsi .
cimicimānvitāḥ cimicimā vyathāviśeṣaḥ
caracarāva iti loke tadanvitāḥ . śyāvāruṇāḥ
śyāvā dhūmravarṇāḥ . aruṇā īṣadraktāḥ . stabdhāḥ
kaṭhināḥ . viśadāḥ apicchilāḥ . paruṣāḥ go-
jihvāvat sparśe karkaśāḥ . kharāḥ karkkoṭakaphala-
vat sūkṣmānekakaṇṭakācitāḥ . vimbādiphala-
sannibhāḥ ākṛtyāḥ . atra vikalpabodhakaṃ vakṣyamāṇaṃ
kecit keciditi padaṃ sagvandhanīyaṃ .
“kadambapuṣpābhāḥ sthūlā anekasūkṣmaśikharāḥ .
siddhārthakopamāḥ pītasūkṣmapiḍakāśritāḥ” ..
tairārtta iti arśobhiḥ pīḍitaḥ . tairārtto viḍupa-
veśyata ityārttasya prayojyakarttuḥ karmmatārthatvāt .
grathitaṃ malaguṭikāgrathitaviḍvarttirūpaṃ . picchā
picchilo dravabhāgaḥ . baddhaṃ saṃhataṃ . viṣśabdo-
napuṃsake'pyasti . upaveśyate tyajyate . ataeva
vātārśasa eva gulmādīnāṃ sambhavaḥ . aṣṭhīlā
nābheradhobhāge pāṣāṇapiṇḍikāvadvātavyādhiviśeṣaḥ
.. * .. atha pittārśolakṣaṇamāha ..
“pittottarā nīlamukhā raktapītāsitaprabhāḥ .
tanvasrasrāviṇo visrāstanavo mṛdavaḥ ślathaḥ ..
śuṣkajihvāyakṛtkhaṇḍajalaukovaktrasannibhāḥ .
dāhapākajvarasvedatṛṣṇāmūrcchāratipradāḥ ..
soṣmāṇo dravanīloṣṇapītaraktāmavarccasaḥ .
yavamadhyā haritpītahāridratvaṅnakhādayaḥ” ..
pittottarāḥ pittolvaṇāḥ . tanu aghanaṃ . ślathāḥ
lambinaḥ . sannibhāḥ ākṛtyā . pāko gudasya .
soṣmāṇaḥ uṣṇasparśāḥ . haricchākavarṇaṃ . pītaṃ
haritālavarṇaṃ . hāridraṃ haridrāvarṇaṃ . ādi-
śabdānmalamūtramukhānāṃ grahaṇaṃ .. * .. atha keci-
drudhirasyāpi doṣatvaṃ manyante tanmatamāśritya raktā-
rśolakṣaṇamāha .
“raktolvaṇā gude kīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ .
vaṭaprarohasadṛśā guñjāvidru masannibhāḥ ..
te'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇañca gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ .
sravanti sahasā raktaṃ tasya cātipravṛttitaḥ ..
bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇitakṣayasambhavaiḥ .
hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ kaluṣendriyaḥ ..
viṭ śyāvaṃ kaṭhinaṃ rūkṣamadhovāyurna varttate .
tanu cāruṇavarṇañca phenilañcāsṛgarśasāṃ ..
kaṭyūrugudaśūlañca daurbbalyaṃ yadi vādhikaṃ .
tatrānubandho vātasya heturyadi ca rūkṣaṇaṃ ..
śithilaṃ śvetapītañca viṭ snigdhaṃ guru śītalaṃ .
yadyarśasāṃ ghanañcāsṛk tantumat pāṇḍu picchilaṃ ..
gudaṃ sapicchaṃ stimitaṃ guru snigdhañca kāraṇaṃ .
śleṣmānubandho vijñeyastatra raktvārśasāṃ budhaiḥ” ..
gude kīlā arśāṃsi . pittākṛtisamanvitāḥ
pittārśolakṣaṇayuktāḥ . ākāreṇa ca vaṭapraro-
hādisadṛśāḥ . duḥkhai rogaiḥ . tvakpāruṣyāmbu-
śītaprārthanādibhiḥ . kaluṣendriyaḥ vyākulasarvendriyaḥ
.. 0 .. raktajasyāpi vātolvaṇasya lakṣaṇamāha ..
tatra raktārśasi . anubandhaḥ ulvaṇatvaṃ . rūkṣaṇaṃ
rūkṣayatīti rūkṣaṇaṃ rūkṣaṃ dravyaṃ . pittolvaṇasya tu
lakṣaṇaṃ .
“raktolvaṇā gude kīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ” .
ityādinaivoktaṃ . raktapittayoḥ samānaliṅgatvāt ..
.. * .. kapholvaṇasya lakṣaṇamāha . sapicchaṃ picchi-
lārdraṃ . stiṃmitamārdracarmmāvaguṇṭhitamiva .. * .. atha
śleṣmārśolakṣaṇamāha .
“śleṣmolvaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ .
utpannopacitāḥ snigdhāḥ stabdhavṛttagurusthirāḥ ..
picchilāstimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ
karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ ..
vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyuvastinābhivikarṣiṇaḥ .
sakāsaśvāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ ..
mehakṛcchraśirojāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ .
klaivyāgnimārddavaccharddirāmaprāyavikāradāḥ ..
vasābhasakaphaprājyapurīṣāḥ sapravāhikāḥ .
na sravanti na bhidyante pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ” ..
utpannāḥ unnatāḥ . upacitāḥ sthūlāḥ . snigdhā .
sasnehāḥ . sthirā niścalāḥ . picchilāḥ kaphā-
rabdhatvāt . stimitāḥ ārdravastraguṇṭhitā iva .
ślakṣṇā maṇivanmasṛṇāḥ . karīro vaṃśāṅkuraḥ .
panasāsthigostanāḥ tadākṛtayaḥ . vaṅkṣaṇānāhinaḥ
vaṅkṣaṇayorānāhakāriṇaḥ . pāṣvādiṣvākarṣaṇavat
pīḍākāriṇaḥ . kṛcchraṃ mūtrakṛcchraṃ . śirojāḍyaṃ
śiraso bhārākrāntatvamiva . klaivyaṃ strīṣvanicchā .
atra charddiśabdaḥ sānta ārṣatvāt . āmaprāya-
vikāradāḥ āmabahulā vyādhayo'tīsāragrahaṇyā-
dagraḥ tān dadāti .. * .. atha dvandvajārśolakṣaṇa-
māha .
“hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāt dvandvolvaṇāni ca” .. * ..
atra tridoṣārśasaḥ sahajārśasaśca lakṣaṇamāha .
“sarvvaiḥ sarvvātmakānyāhurlakṣaṇaiḥ sahajāni ca” .
sarvvairlakṣaṇairvātapittaśleṣmārśolakṣaṇaiḥ prāguktaiḥ . sa-
rvvātmakāni sānnipātikānyarśāṃsyāhuḥ . tathā
tareva lakṣaṇaiḥ sahajāni cārśāṃsyāhuḥ .. * .. tantrā-
ntare sahajārśolakṣaṇaṃ pṛthagāha .
“arśāṃsi sahajātāni dāruṇāni bhavanti hi .
durdarśanāni pāṇḍūni paruṣāṇyaruṇāni ca ..
antarmmukhāni tairārttaḥ kṣīṇaḥ kṣīṇasvaro bhavet .
kṣīṇānalaḥ kṣīṇaretāḥ śirāsantatavigrahaḥ ..
alpaprajaḥ kroghaśīlaḥ santatāntrasvanānvitaḥ .
śirodṛkkarṇanāsāsu rogī hṛllepasekavān” .. * ..
atha sukhasādhyārśolakṣaṇamāha .
“vāhyāyāntu balau jātānyekadoṣontvaṇāni ca .
arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpatitāni ca” ..
vāhyāyāṃ valau saṃvaraṇyāṃ . na cirotpatitāni
anatikrāntasaṃvatsarāṇi . etāni lakṣaṇāni
militāni sukhasādhyatvabodhakāni .. * .. atha .
kaṣṭasādhyārśolakṣaṇamāha .
“dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca .
kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca” ..
dvitīyāyāṃ valau visarjanyāṃ . parisaṃvatsarāṇi
parigataḥ savatsaro yeṣāṃ tāni . atikrānta-
saṃvatsarāṇi iti yāvat . etāni pratyekaṃ kaṣṭa-
sādhyalakṣaṇāni .. * .. athāsādhyārśolakṣaṇamāha .
“sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantarāṃ valiṃ .
jāyante'rśāṃsi saṃgṛhya tānyasādhyāni nirdiśet” ..
abhyantarāṃ valiṃ pravāhiṇīṃ . etānyapi pratyeka-
masādhyalakṣaṇāni .
“śeṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvaye .
yāpyante dīptakāyāgneḥ pratyākhyeyānyato'nyathā” ..
yadyāyuṣaḥ śeṣo varttate cikitsāyāścatvāraḥ pā-
dāste yathā . vadyavacanakārī dhanavānudāro jite-
ndriyo rogī . 1 . śāstre karmmaṇi ca kuśalo
vaidyaḥ . 2 . analasa āptaḥ priyaḥ paricārakaḥ . 3 .
navaṃ rasavīryyādiyuktamauṣadhaṃ . 4 . eṣāṃ samanvaye
saṃyoge sati dīptakāyāgreḥ puruṣasya . tāni a-
rśāṃsi . yāpyante cikitsayā . ato'nyathā pratyā-
khyeyāni na cikitsyānītyarthaḥ .. * .. athārśo-
'rivṛmāha .
“haste pāde mukhe nābhyāṃ gude vṛṣaṇayostathā .
śotho hṛtpārśvaśūlañca yasyāsādhyo'rśaso hi saḥ ..
asādhyaḥ sannihitamaraṇo boddhavyaḥ . arśasaḥ
arśorogayuktaḥ . etanmilitamariṣṭalakṣaṇaṃ .
“hṛtpārśvaśūlaṃ saṃmohaccharddiraṅgasya rugjvaraḥ .
tṛṣṇā gudāsyapākaśca nihanyurgudajāturaṃ ..
gudasya yadāsyamoṣṭhadeśastasya pākaḥ . hṛtpārśva-
śūlādisamastaṃ vyastaṃ cāriṣṭalakṣaṇaṃ ..
“tṛṣṇārocakaśūlārttamatiprasrutaśoṇitaṃ .
śothātisārasaṃyuktamarśāṃsi kṣapayanti hi” .. * ..
atha meḍhrādijārśolakṣaṇamāha .
“meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaṃ nābhijāni ca .
gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mṛdūni ca” ..
yathāsvaṃ yathātmīyalakṣaṇaṃ . na cātroktanidāna-
pūrvvarūpasaṃprāptilakṣaṇayuktaṃ . tatra tatrārśaḥpadaṃ tu
māṃsāṅkurasāmyāt . gaṇḍūpadaḥ kiñculakaḥ .. * ..
atra māṃsāṅkurasāmyādatrādhikāre carmmakīlasya
saṃprāptipūrvvakaṃ lakṣaṇamāha .
“vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco vahiḥ .
kīlopamaṃ sthirakharañcarmakīlantu tadviduḥ” ..
carmmā iti loke . kharaṃ karkaśaṃ .. * .. tasyaiva
vātādibhedena lakṣaṇamāha .
“vātena todapāruṣyaṃ pittādasitaraktatā .
śleṣmaṇā snigdhatā tasya grathitatvaṃ savarṇatā” ..
savarṇatā śarīrasamānavarṇatā .. * .. atha sāmā
nyataḥ arśasaścikitsā .
“yadvāyorānulomyāya yadagnibalavṛddhaye .
annapānauṣadhaṃ sarvaṃ tatsevyaṃ nityamarśasaiḥ” ..
arśasaiḥ arśorogayuktaiḥ .
“śāliyaṣṭikagodhūmayavānnāni ghṛtaiḥ saha .
ajākṣīreṇa vā nimbapaṭolānāṃ rasena vā ..
kandairvvārttākumūlotthai rasairmāṃsarasena vā .
jīvantyupodikāśākaistaṇḍulīyakavāstukaiḥ” .. 1 ..
kando'tra śūraṇaḥ . atra mūlaṃ mūlakaṃ .
“anyaiśca sṛṣṭavinmūtramarudbhirvahnidīpanaiḥ .
arśāṃsi bhinnavarcāṃsi hanyādvātātisāravat ..
satakraṃ lavaṇaṃ dadyādvātavarco'nulomanaṃ .
na prarohanti gadajāḥ punastakrasamāhatāḥ ..
takrāmyāso'rśasaiḥ kāryyo balavarṇāgnivṛddhaye .
srotaḥsu takraśuddheṣu samyak calati yadrasaḥ ..
tena puṣṭistathā tuṣṭirbalaṃ varṇaśca jāyate .
vātaśleṣmavikārāṇāṃ śatañca vinivarttayet ..
mṛlliptaṃ śauraṇaṃ kandaṃ paktvāgnau puṭapākavat .
adyāt satailalavaṇaṃ durnāmavinivṛttaye .. 2 ..
cirivilvāgnisindhūtthanāgarendrayavāralūn .
takreṇa pibato'rśāṃsi nipatantyasṛjā saha” ..
cirivilvaḥ karañjaḥ tasya phalasyātra majjā grāhyā .
araluḥ śyonakaḥ . karañjādicūrṇaṃ .. 3 ..
“lepaṃ rajanicūrṇena sudhādugdhayutena ca .
arśoroganivṛttyarthaṃ kārayettaccikitsakaḥ .. 4 ..
pippalīsaindhavaṃ kuṣṭhaṃ śirīṣasya phalaṃ tathā .
snugdugdhamarkadugdhaṃ vā lepo'yaṃ gudajān haret .. 5 ..
haridrājālinīcūrṇaṃ kaṭutailasamanvitaṃ .
eṣa lepo varaḥ prokto hyarśasāmantakārakaḥ” ..
jālinī kaṭuturai iti loke .. 6 ..
“asitānāṃ tilānāntu palaṃ śītajalena tu .
khādato'rśāṃsi śāmyanti dṛḍhādantā bhavantihi .. 7 ..
śastrairvvātha jalaukobhiḥ procchūnakaṭhinārśasaḥ .
śoṇitaṃ sañcitaṃ dṛṣṭvā haret prājñaḥ punaḥ punaḥ .. 8 ..
kāsīsaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā śuṇṭhī kuṣṭhañca lāṅgalī .
śilābhidaśvamāraśca dantījantughnacitrakaṃ ..
tālakaṃ kunaṭī svarṇakṣīrī caitaiḥ pacedbhiṣak .
tailaṃ snuhyarkapayasā gavāṃ mūtre caturguṇe ..
etadabhyaṅgato'rśāṃsi kṣāreṇaiva patanti hi .
kṣārakarmmakaraṃ hmetanna ca saṃdūṣayedvaliṃ” ..
kāsīsaṃ kausīsa iti loke . lāṅgalī karahārī
iti loke . śilābhit pāṣāṇabhedaḥ . aśvamāraḥ
kanaila iti loke . svarṇakṣīrī coka iti loke .
vṛhatkāsīsādyaṃ tailaṃ .. 9 ..
“śuṇṭhīkaṇāmaricanāgadalatvagelaṃ
cūrṇīkṛtaṃ kramavivarddhitamūrddhvamantyāt .
khādedidaṃ samasitaṃ gudajāgnimāndyaṃ
gulmāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayeṣu” ..
tadyathā . elātra sūkṣmā grāhyā . yata āha madana-
pālaḥ .
“elā sūkṣmā kaphaśvāsakāsārśomūtrakṛcchrahṛt” .
ityādi . tasyā vījabhāgaḥ 1 tajabhāgaḥ 2 dalaṃ
patraṃ . yata āha nighaṇṭau dhanvantariḥ .
“tamālapatrakaṃ patraṃ syāt palāśaṃ dalāhvayam” .
iti tasya bhāgaḥ 3 . nāgo nāgakeśaraṃ . yata
āha nighaṇṭau dhanvantariḥ .
“nāgapuṣpaṃ mataṃ nāgaṃ keśaraṃ nāgakeśaram” ..
ityādi . tasya bhāgaḥ 4 marīcabhāgaḥ 5 pipari-
bhāgaḥ 6 śuṇṭhībhāgaḥ 7 cinibhāgaḥ 28 . sama-
śarkaracūrṇaṃ .. 10 ..
“tripalaṃ śṛṅgaverasya catuṣka māracasya ca .
pippalyāḥ kuḍavārddhañca cavyāyāḥ palameva ca ..
tālīśapatrasya palaṃ palārddhaṃ keśarasya ca .
dvipalaṃ pippalīmūlamarddhakarṣañca patrakāt ..
sūkṣmailākarṣamekantu karṣañca tvaṅmṛṇālayoḥ .
guḍāt palāni triṃśacca cūrṇamekatra kārayet ..
aṅkapramāṇaguṭikā prāṇadā ceti sā smṛtā .
pūrvvaṃ bhakṣyañca paścācca bhojanasya yathābalaṃ ..
madyaṃ māṃsarasaṃ yūṣaṃ kṣāratoyaṃ pibedanu .
hanyādarśāṃsi sarvvāṇi sahajānyasrajāni ca ..
vātapittakaphotthāni sannipātodbhavāni ca .
pānātyaye mūtrakṛcchre uroroge galagrahe ..
viṣamajvarapitte ca pāṇḍuroge tathaiva ca .
kṛmihṛdrogiṇāñcaiva gulmaśūlārttināṃ tathā ..
chardyatīsārarogāṇāṃ kāmalāhikkināṃ tathā .
śuṇṭhīsthāne'bhayā deyā hṛdgrahe pittaje gade ..
prāṇadeyaṃ sitāṃ dattvā guḍamānāccaturguṇāṃ .
amlapittāgnimāndyādau prayojyā gudajāture ..
anupāne prayoktavyaṃ vyādhau śleṣmabhave palaṃ .
paladvayaṃ tvanilaje pittaje tu palatrayaṃ ..
phalāmladhānyāmlarasāsyaśastā
madyaṃ marudrogiṇi cānupānaṃ .
ikṣo rasakṣārahimāmbu pitte
uṣṇāmbuyūṣau kaphaje vidadhyāt ..
gaṇḍūṣamātramādeyaṃ mṛdau krūre ca pañca vā .
anupānaṃ prayoktavyaṃ deśakālamavekṣya vā” ..
iti prāṇadā guṭikā .. 11 ..
“trikatrayaṃ vacā hiṅgu pāṭhākṣārau niśādvayaṃ .
cavyatiktā kaliṅgāni śatāhvā lavaṇāni ca ..
granthivilvājamodā ca gaṇo'ṣṭāviṃśatirmataḥ .
etāni samabhāgāni sūkṣmacūrṇāni kārayet ..
cūrṇaṃ viḍālapadakaṃ pibeduṣṇena vāriṇā .
eraṇḍatailayuktaṃ vā lihyāccūrṇamidaṃ naraḥ ..
hanyādarśāṃsi sarvvāṇi śvāsaśoṣabhagandarān .
hṛcchūlaṃ pārśvaśūlañca vātagulmaṃ tathodaraṃ ..
hikkāṃ kāsaṃ pramehāṃśca pāṇḍurogaṃ sakāmalaṃ .
āmavātamudāvarttamantravṛddhiṃ gudakrimīn ..
anye ca grahaṇīdoṣā bhiṣagmirye prakīrttitāḥ .
vijayo nāma cūrṇo'yaṃ tān sarvvānāśu nāśayet ..
mahājvaropasṛṣṭānāṃ bhūtopahatacetasāṃ .
aprajānāñca nārīṇāṃ hitametaddhi bheṣajaṃ ..
trikatrayaṃ triphalātrikaṭutrisugandhīni .
kṣārau svarjjikā yavakṣāraśca . lavaṇāni pañca .
granthiḥ pippalīmūlaṃ . viḍālapadakaṃ karṣaṃ . vijaya-
cūrṇaṃ .. 12 ..
“maricamahauṣadhacitrakaśūraṇa-
bhāgā yathottaraṃ dviguṇāḥ .
sarvvasamo guḍabhāgaḥ
sevyo'yaṃ modakaḥ prasiddhaphalaḥ ..
jvalanaṃ jvalayati jāṭhara-
munmūlayati śūlagulmagadān .
niḥśeṣayati ślīpada-
marśāṃsi vināśayatyāśu” ..
tadyathā . maricabhāgaḥ 1 śuṇṭhībhāgaḥ 2 citā-
bhāgaḥ 4 śūraṇabhāgaḥ 8 guḍabhāgaḥ 15 . laghu-
śūraṇamodakaḥ .. 13 ..
“ṣoḍaśaśūraṇato'ṃśā vahneraṣṭau mahauṣadhasyātha .
arddhena bhāgayuktirmaricasya tato'pi cārddhena ..
triphalā kaṇā samūlā tālīśāruskarakṛmighnānāṃ .
bhāgā mahauṣadhasamā dahanāṃśatālamūlī ca ..
bhāgaḥ śūraṇatulyo dātavyo vṛddhadārakasyāpi .
bhṛṅgaile maricāṃśe sarvvāṇyekatra kārayet cūrṇaṃ ..
dviguṇena gaḍena yutaḥ sevyo'yaṃ modakaḥ prakāmadhanaiḥ .
guruvṛṣyabhojyaniratairitareṣūpadravaṃ kuryyāt ..
bhasmakamanena janitaṃ pūrvvamagastyasya yogarājena .
bhīmasya māruterapi mahāśanau yena tau jātau ..
agnibalamātraheturna kevalaṃ śūraṇo mahāvīryyaḥ .
hantā śastrakṣārānalairvināpyarśasāmeṣaḥ ..
śvayathuślīpadagadahṛdgrahaṇīñca kaphānilodbhutāṃ .
nāśayati valīpalitaṃ medhāṃ kurute jarāṃ harate ..
hikkāṃ kāsaṃ śvāsaṃ sarājarogān pramehāṃśca .
plīhānañca tathograṃ hanyādāśu rasāyanaṃ puṃsāṃ” ..
eṣāṃ bhāgo yathā . śūraṇabhāgaḥ 16 citābhāgaḥ 8
soṭhibhāgaḥ 4 maricabhāgaḥ 2 . harare vaherā
avarā . pīpara piparāmūla . tālīśaṃ tālīśa-
patraṃ . aruskaraṃ bhallātakaṃ . tadasahyatve raktacandanaṃ .
viḍaṅgaṃ pratyekaṃ bhāgaḥ 4 tālamūlī mūṣalī tasyāḥ
bhāgaḥ 8 vidhārābhāgaḥ 16 tajabhāgaḥ 2 elāica-
choṭīvījabhāgaḥ 2 guḍabhāgaḥ 4 . 72 . vṛhacchū-
raṇo modakaḥ .. 14 ..
“trivṛttejovatī dantī śvadaṃṣṭrā chitrakaṃ śaṭī .
gavākṣīmustaviśvāhvaviḍaṅgāni harītakī ..
palonmitāni caitāni palānyaṣṭāvaruskarāt .
vṛddhadārāt palānyaṣṭau śūraṇasya tu ṣoḍaśa ..
jaladroṇadvaye kvātthyaṃ caturbhāgāvaśeṣitaṃ .
pūta tu taṃ rasaṃ bhūyaḥ kvāthebhyaḥ triguṇaṃ guḍaṃ ..
lehaṃ pacet punastāvadyāvaddarvvīpralepanaṃ .
avatāryya tataḥ paścāt cūrṇānīmāni dāpayet ..
trivṛttejovatīkandacitrakān dvipalāṃśikān .
elātvaṅmaricaṃ cāpi nāgāhvaṃ cāpi ṣaṭapalaṃ ..
dvātriṃśacca palānyatra cūrṇayitvā nidhāpayet .
tato mātrāṃ prayuñjīta jīrṇe kṣīrarasāśinaḥ” ..
tejovatī tejavatī tejavalkala iti ca .
kandaḥ śūraṇaḥ .
“hanyādarśāṃsi sarvvāṇi tathā sarvvodarāṇyapi .
gulmānapi pramehāṃśca pāṇḍūrogaṃ halīmakaṃ ..
dīpayedanalaṃ mandaṃ yakṣmāṇaṃ cāpakarṣati .
ādyavāte pratiśyāye pīnase'yaṃ hito mataḥ ..
bhavantyanena puruṣāḥ śataṃ varṣāṇyanāmayāḥ .
dīrghāyuṣaḥ prajananā valīpalitavarjjitāḥ ..
guḍaḥ śrībāhuśālo'yaṃ rasāyanavaro mataḥ .
durnnāmāntakaro hyeṣa dṛṣṭo vārasahasraśaḥ ..
yāvaddarvvīpralepaḥ syādyāvadvā taṇḍulī bhavet .
toyapūrṇe yadā pātre kṣipto na plavate guḍaḥ ..
kṣiptastu niścalastiṣṭhet patitastu na śīryyati .
eṣa pākaḥ samastānāṃ guḍānāṃ parikīrttitaḥ ..
sārddhaṃ palaṃ palañcārddhaṃ bhakṣayedguḍakhaṇḍayoḥ .
śreṣṭhā tu madhyamā hīnā mātroktā munibhistridhā” .
bāhuśālo guḍaḥ .. 15 ..
“tilā bhallātakaṃ pathyā guḍaśceti samāṃśakaṃ .
durnnāmaśvāsakāsaghnaṃ plīhapāṇḍūjvarāpahaṃ ..
pittaśleṣmapraśamanī kacchudadrurujāpahā .
gudajānnāśayatyāśu bhakṣitā saguḍābhayā” .. 16 .. * ..
“praṇamya śaṅkaraṃ rudraṃ daṇḍapāṇiṃ maheśvaraṃ .
jīvitārogamanvicchannārado'pṛcchadīśvaraṃ ..
sukhopāyena he nātha śastrakṣārāgnibhirvvinā .
cikitsāmarśasāṃ nṝṇāṃ kāruṇyādvaktumarhasi ..
nāradasya vacaḥ śrutvā narāṇāṃ hitakāmyayā .
arśasāṃ nāśanaṃ śreṣṭhaṃ bhaiṣajyaṃ śaṅkaro'vadat ..
pāṇḍyavajrādilohānāmādāyānyatamaṃ śubhaṃ .
kṛtvā nirmmalamādau tu kunaṭyā mākṣikeṇa ca ..
pattūramūlakalkena limpedrasayutena ca” .
kunaṭī manaḥśilā . mākṣikaṃ suvarṇamākṣikaṃ .
pattūraṃ vakama iti loke . śāliñcā iti rasendra-
cintāmaṇau . rasaḥ pāradaḥ .
“vahnau niḥkṣipya vidhivat sārāṅgāreṇa nirdhamet .
jvālā ca tasya roddhavyā triphalāyā rasena vā” ..
sāraḥ kāṣṭhasāraḥ . śālāṅgāreṇa iti rasendra-
cintāmaṇau pāṭhaḥ .
“tato vijñāya galitaṃ śaṅkunorddhvaṃ samutkṣipet .
triphalāyā rase pūte tadākṛṣya tu nirvvapet ..
na samyaggālitaṃ yattu tenaiva vidhinā punaḥ .
dhmātaṃ nirvvāpayettasmin lohaṃ tat triphalārase ..
yallohaṃ na mṛtaṃ tatra pācyaṃ bhūyo'pi pūrvvavat .
māraṇānna mṛtaṃ yacca tattyaktavyamalohavat ..
tataḥ saṃśoṣya vidhivat cūrṇayellohabhājane .
lohenaiva tathā vatsa dṛṣadā sūkṣmacūrṇitaṃ ..
kṛtvā lohamaye pātre mārdde vā liptarandhrake .
rasaiḥ paṅkopamaṃ kṛtvā taṃ pacedgomayāgninā ..
puṭāni kramaśo dadyāt pṛthageṣāṃ vidhānataḥ .
triphalārdravabhṛṅgāṇāṃ keśarājasya buddhimān ..
māṇakandakabhallātavahnīnāṃ śūraṇasya ca .
hastikaṇaṃpalāśasya kuliśasya tathaiva ca” ..
bhṛṅga bhaṅgariyā . keśarājaḥ bhṛṅgarāja iti dviḥ .
kuliśaṃ snuhīkṣīraṃ .
“puṭe puṭe cūrṇayitvā lohāt ṣoḍaśikaṃ palaṃ .
tanmānaṃ triphalāyāśca palenādhikamāharet ..
aṣṭabhāgāvaśiṣṭe tu rase tasyāḥ pacedbudhaḥ .
aṣṭau palāni dattvā ca sarpiṣo lohabhājane ..
tāmre vā lohadarvyā tu cālayedvidhipūrvvakaṃ .
tataḥ pākavidhānajñaḥ svacche corddhve ca sarpiṣi ..
mṛdumadhyādibhedena gṛhṇīyāt pākamājyataḥ .
ārabheta vidhānajñaḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ ..
bhrāmaraṃ ghṛtasaṃyuktaṃ vilihyādraktikakramāt .
varddhamānānupānañca gavyakṣīreṇa saṃyutaṃ ..
gavyābhāve tvajāyāśca snigdhavṛṣyādibhojanaṃ .
sadyovahvikarañcaiva bhasmakañca niyacchati ..
hanti vātaṃ tathā pittaṃ kuṣṭhāni vividhaṃ jvaraṃ .
gulmākṣipāṇḍurogāṃśca nidrālasyamarocakaṃ ..
śūlañca pariṇāmañca pramehamavabāhukaṃ .
ayathuṃ rudhirasrāvaṃ durnnāmānaṃ viśeṣataḥ ..
balakṛdvṛṃhaṇañcaiva kāntidaṃ svaravarddhanaṃ .
śarīralāghavakaramārogyaṃ puṣṭivarddhanaṃ ..
āyuṣyaṃ śrīkarañcaiva vayastejaskaraṃ śubhaṃ .
saśrīkaputrajananaṃ valīpalitanāśanaṃ ..
durnnāmārirayaṃ nāmnā dṛṣṭo vārasahasraśaḥ .
anenārśāṃsi dahyante yathā tūlañca vahninā ..
saukumāryyālpakāyatvāt madyasevī yathā naraḥ .
jīrṇamadyādiyuktādibhojanaiḥ saha dāpayet” ..
rasendracintāmaṇau yathāsthāne yadā tṛtīyacaraṇa-
sthāne jīrṇe madye prayoktavyamiti pāṭhaḥ .
“lāvatittiravarttīramayūraśaśakādayaḥ .
caṭakaḥ kalaviṅkaśca varttakā haritālakaḥ ..
śyenakaśca vṛhallāvo vanaviṣkarakādayaḥ .
pārāvatamṛgādīnāṃ māṃsaṃ jāṅgalakaṃ śubhaṃ ..
varttīraḥ vagerā iti loke . caṭako vanyacaṭakaḥ .
kalaviṅko gṛhacaṭakaḥ . varttakā vaṭaī iti loke .
haritālakaḥ haritāla iti loke . viṣkirā-
varttakādayaḥ .
“madguro rohitaḥ śreṣṭhaḥ śakulaśca viśeṣataḥ .
matsyarājā ime proktā hitamatsyāya dehine ..
vṛntākamya phalaṃ śastaṃ paṭolaṃ vṛhatīphalaṃ .
pralambābhīruvetrāgraṃ tālakastaṇḍulīyakaṃ” ..
pralambā lambālāvuḥ . abhīruḥ śatāvaryyāḥ patraśākaṃ .
tālakaḥ devadālo . tathā ca nighaṇṭau dhanvantariḥ .
“jīmūtako devatāḍo vṛttakośo garā garī .
proktākhuviṣa hṛdveṇī devadālī ca tāḍakaḥ ..
devadālī rase tiktā kaphārśaḥśoyapāṇḍutāḥ”
naśayedityādi ..
“vāstūkaṃ dhānyaśākañca kemukaṃ cakravarttanaṃ” .
cakravarttanaṃ cakavataśākaṃ .
“nārikelañca kharjjūraṃ dāḍimaṃ lavalīphalaṃ .
śṛṅgāṭakañca pakvāmraṃ drākṣā tālaphalāni ca .
jātīkośaṃ lavaṅgañca pūgaṃ tāmbūlapatrakaṃ ..
hitānyetāni vastūni lohametat samaśnatāṃ .
nāśnīyāllakucaṃ kolaṃ karkkandhuvadarāṇi ca .
jambīraṃ vījapūrañca tintiḍīṃ karamarddakaṃ” ..
kolaṃ kṣudravadaraṃ . karkkandhuvadarāṇi mahānti .
“ānūpāni ca māṃsāni krakaraṃ puṇḍrakānapi .
haṃsasārasadātyūhaśaṅkukaṅkabalākikāḥ ..
māṇakandakarīrāṇi katakañca kaliṅgakaṃ .
kuṣmāṇḍakañca karkkoṭaṃ kemukañca viśeṣataḥ ..
kaṭukaṃ kālaśākañca kaśeruṃ karkkaṭīṃ tathā .
kakārādīni sarvvāṇi dvidalāni ca varjayet ..
śaṅkareṇa samākhyātaścūrṇarājo'nukampayā .
jagatāmupakārāya durnāmārirayaṃ dhruvaṃ ..
sthānādapaiti meruśca pṛthvī paryyeti vāyunā .
patanti candratārāśca mithyā cedahamabruvaṃ ..
brahmaghnāśca kṛtāghnāśca krūrā ye'satyavādinaḥ .
varjjanīyāḥ svadharmmeṇa bhiṣajā gurunindakāḥ ..
munirasapiṣṭaviḍaṅgaṃ munirasalīḍhaṃ cirasthitaṃ gharme .
drāvayati lohadoṣān vahnirnavanītapiṇḍamiva” ..
muniratrāgastiḥ .
“kāle malapravṛttirlāghavamudare viśuddhirudgāre .
aṅgeṣu nāvasādo manaḥprasādo'sya paripāke ..
kṛmiripucūrṇaṃ līḍhaṃ sahitaṃ svarasena vaṅgasenasya .
kṣapayatyacirāttritayaṃ lohājīrṇodbhavaṃ śūlaṃ” ..
vaṅgasenasya agasteḥ .
“jīrṇe lohe patati cūrṇaṃ bhuñjīta siddhasārākhyaṃ .
lohavyāpannaśyati vivarddhate jāṭharo vahniḥ” ..
tadyathā, —
“pathyāsaindhavaśuṇṭhīmāgadhikānāṃ pṛthak samo bhāgaḥ .
trivṛto bhāgau nimbū bhāvyaṃ tat siddhasārākhyaṃ” ..
“bhavedyadyatisārastu dugdhaṃ pītvā rujaṃ jayet .
guñjādvādaśakādūrddhvaṃ vṛddhirasya bhayapradā” ..
śaṅkarapraṇītaṃ lohaṃ . iti sāmānyakriyā .. 17 .. * ..
atha raktārśasāṃ cikitsā .
“raktārśasāmupekṣeta raktamādau sravadbhiṣak .
duṣṭāsre nigṛhīte syuḥ śūlānāhāsṛgāmayāḥ ..
candanakirātatiktakadhanvayavāsāḥ sanāgarāḥ kva-
thitāḥ . raktārśasāṃ praśamanā dārvvītvaguśīranimbā
vā” .. candanamatra raktacandanaṃ . candanādikvāthaḥ .. 1 ..
navanītatilābhyāsāt 2 . kesaranavanītaśarkarā-
myāsāt 3 . dadhisaramathitābhyāsāt 4 . gudajāḥ
śāmyanti raktāvahāḥ ..
“dadhnastūpari yo bhāgo ghanaḥ snehayutaḥ saraḥ” .
mathitaṃ sararahitaṃ nirjjalaṃ vastrapūtaṃ dadhi .
sapatrakesaraṃ kṣaudraṃ navanītaṃ tvacaṃ lihan .
sitākeśarasaṃyuktaṃ raktārśasaḥ sukhībhavet .. 5 ..
payasā śṛtena yūṣaiḥ satīnamudgāḍhakīmasūrāṇāṃ .
odanamadyādamlairmadhurairīṣatsugandhaiśca .. 6 ..
samaṅgotpalamocāhvatirīṭatilacandanaiḥ .
siddhaṃ chāgīpayo dadyād gudaje śoṇitātmake” ..
samaṅgā lajjāluḥ . mocāhvo mocarasaḥ . tirīṭo
lodhraḥ . candanamatra raktaṃ . samaṅgādidugdhaṃ .. 7 ..
“bhāvitaṃ rajanīcūrṇaṃ snuhīkṣīraiḥ punaḥ punaḥ .
bandhanāt sudṛḍhaṃ sūtraṃ chinattyarśobhagandaraṃ” ..
kṣārasūtraṃ .. 8 ..
“nāsānābhisamuttheṣu tathā meḍhrādijeṣvapi .
kriyāmarśaḥsu kurvvīta tatra tatra yathoditāṃ ..
carmmakīlantu saṃchidya dahet kṣāreṇa cāgninā .
vegāvarodhastrīpṛṣṭhayānānyutkaṭakāśanaṃ ..
yathāsvaṃ doṣalañcānnamarśasaḥ parivarjjayet” .
ityarśo'dhikāraḥ .. * .. iti bhāvaprakāśaḥ ..