• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • apsaram


    Vācaspatyam

    p. 266, col. 2.
    apsaram strī ba0 va0 adbhyaḥ saranti udgacchanti sṛamun .
    samudrānnissṛtāyāṃ svarveśyāyām apsunirmathanādeva rasātta-
    smādvarastriyaḥ . utpeturmanujaśreṣṭha . tasmādapsaraso 'bhavan
    ityuktestāsāṃ tathātvam . ekāpsaraḥprārthitayorvivādaḥ
    raghuḥ ārādhito'ddhā manurapsarobhiścakre prajāḥ svāḥ sa-
    nimeṣacihnāḥ iti māghaḥ . tāsāṃ ca nāṭyakarmma vṛttiḥ .
    tāśca pradhānatayā dvādaśa vahnipurāṇe darśitāḥ urvvaśī
    menakā rambhā miśrakeśī hyalambuṣā viśvācī ca ghṛtācī
    ca pañcacūḍā tilottamā bhānuvatyabalā ramyā dvādaśāpsarasaḥ
    śubhāḥ iti gaṇabhedanāmādhyāye . atra śubhā iti
    viśeṣaṇāt anyā api . tāśca urvaśī menakā rambhā
    ghṛtācī puñjikāsthalā sukeśī mañjughoṣā ca mahāraṅgavatīti
    ca iti mā0 pu0 aditirditirdanuḥ kālā danāyuḥ
    siṃhikā tathā . krodhā pradhā ca viśvā ca vinatā kapilā
    muniḥ . kadruśca manujavyāghra . dakṣakanyāstrayodaśa iti
    kaśyapapatnīrabhidhāya . ityete devagandharvvāḥ prādheyāḥ
    parikīrttitāḥ iti gandharvavaṃśamabhidhāya ca imaṃ tvapsarasāṃ
    vaṃśaṃ viditaṃ puṇyalakṣaṇam pradhā'sūta mahābhāgādeva
    devarṣitaḥ purā . alambuṣā miśrakeśo vidyutparṇā tilo-
    ttamā . aruṇā rakṣitā caiva rambhā tadvanmanoramā . keśinī
    ca subāhuśca suratā surasā tathā . supriyā cātibāhuśca
    ityuktam bhā0 ā0 pa0 . etāsāñca caturddaśotpatti
    sthānāni ka dambaryyāṃ varṇṇitāni yathā vibudhasadmanyapasaraso
    nāma kanyakāḥ santīti tāsāṃ caturdaśa kulāni ekaṃ bhagavataḥ
    kamalayonermanasaḥ samutpannam, anyadvedebhyaḥ sambhūtam, anya-
    dagnerudbhūtam anyat pavanāt prasūtam, anyadamṛtānmathya-
    mānāduthitam, anyajjalājjātam, anyadarkakiraṇebhyo
    nirgatam, anyat somaraśmibhyo niṣpatitam, anyadbhūmeru-
    dbhūtam, anyat saudāmanībhyaḥ pravṛttam, anyanmṛtyunā nirmi-
    tam, aparaṃ makaraketunā samutpāditam, anyattu dakṣasya
    prajāpateratiprabhūtānāṃ sutānāṃ madhye dvau sute munirariṣṭā
    ca babhūvatuḥ, tābhyāṃ gandharvaiḥ saha kuladvayaṃ jātam
    evametānyekatra caturdaśa kulāni etanmūlaṃ tu vistarabhayā-
    nnoktam . 2 diśi 3 upadiśi ca tayorjalahetutvāttathā-
    tvam puñjikāsthalā ca kratuścāpsarasāviti ya0
    15, 15, puñjikāsthalā kratusthalā cāpsarasau digu-
    padigrūpe paricārike iti vedadī0 . apsarasāviti
    dik ca upadik smāha śrutestathātvam . menakā
    vai apsarārūpiṇīti bhāṣyaprayogāt apsarasāviti śruti
    nirdeśācca nityabahuvacanāntatedyutsargaḥ kvacidekavacanāntatā'pi