• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • apsaram


    Vācaspatyam

    ☞ p. 266, col. 2.
    apsaram strī ba0 va0 adbhyaḥ saranti udgacchanti sṛ—amun .
    samudrānnissṛtāyāṃ svarveśyāyām “apsunirmathanādeva rasātta-
    smādvarastriyaḥ . utpeturmanujaśreṣṭha . tasmādapsaraso 'bhavan”
    ityuktestāsāṃ tathātvam . “ekāpsaraḥprārthitayorvivādaḥ”
    raghuḥ “ārādhito'ddhā manurapsarobhiścakre prajāḥ svāḥ sa-
    nimeṣacihnāḥ” iti māghaḥ . tāsāṃ ca nāṭyakarmma vṛttiḥ .
    tāśca pradhānatayā dvādaśa vahnipurāṇe darśitāḥ “urvvaśī
    menakā rambhā miśrakeśī hyalambuṣā viśvācī ca ghṛtācī
    ca pañcacūḍā tilottamā bhānuvatyabalā ramyā dvādaśāpsarasaḥ
    śubhāḥ” iti gaṇabhedanāmādhyāye . atra śubhā iti
    viśeṣaṇāt anyā api . tāśca “urvaśī menakā rambhā
    ghṛtācī puñjikāsthalā sukeśī mañjughoṣā ca mahāraṅgavatīti
    ca” iti mā0 pu0 “aditirditirdanuḥ kālā danāyuḥ
    siṃhikā tathā . krodhā pradhā ca viśvā ca vinatā kapilā
    muniḥ . kadruśca manujavyāghra . dakṣakanyāstrayodaśa” iti
    kaśyapapatnīrabhidhāya . “ityete devagandharvvāḥ prādheyāḥ
    parikīrttitāḥ” iti gandharvavaṃśamabhidhāya ca “imaṃ tvapsarasāṃ
    vaṃśaṃ viditaṃ puṇyalakṣaṇam pradhā'sūta mahābhāgādeva
    devarṣitaḥ purā . alambuṣā miśrakeśo vidyutparṇā tilo-
    ttamā . aruṇā rakṣitā caiva rambhā tadvanmanoramā . keśinī
    ca subāhuśca suratā surasā tathā . supriyā cātibāhuśca”
    ityuktam bhā0 ā0 pa0 . etāsāñca caturddaśotpatti
    sthānāni ka dambaryyāṃ varṇṇitāni “yathā vibudhasadmanyapasaraso
    nāma kanyakāḥ santīti tāsāṃ caturdaśa kulāni ekaṃ bhagavataḥ
    kamalayonermanasaḥ samutpannam, anyadvedebhyaḥ sambhūtam, anya-
    dagnerudbhūtam anyat pavanāt prasūtam, anyadamṛtānmathya-
    mānāduthitam, anyajjalājjātam, anyadarkakiraṇebhyo
    nirgatam, anyat somaraśmibhyo niṣpatitam, anyadbhūmeru-
    dbhūtam, anyat saudāmanībhyaḥ pravṛttam, anyanmṛtyunā nirmi-
    tam, aparaṃ makaraketunā samutpāditam, anyattu dakṣasya
    prajāpateratiprabhūtānāṃ sutānāṃ madhye dvau sute munirariṣṭā
    ca babhūvatuḥ, tābhyāṃ gandharvaiḥ saha kuladvayaṃ jātam
    evametānyekatra caturdaśa kulāni” etanmūlaṃ tu vistarabhayā-
    nnoktam . 2 diśi 3 upadiśi ca tayorjalahetutvāttathā-
    tvam “puñjikāsthalā ca kratuścāpsarasāviti” ya0
    15, 15, “puñjikāsthalā kratusthalā cāpsarasau digu-
    padigrūpe paricārike” iti vedadī0 . “apsarasāviti
    dik ca upadik smāha” śrutestathātvam . “menakā
    vai apsarārūpiṇīti” bhāṣyaprayogāt apsarasāviti śruti
    nirdeśācca nityabahuvacanāntatedyutsargaḥ kvacidekavacanāntatā'pi