apsaram
Vācaspatyam
☞
p. 266, col. 2.
apsaram strī ba0 va0 adbhyaḥ saranti udgacchanti sṛ—amun .
samudrānnissṛtāyāṃ svarveśyāyām “apsunirmathanādeva rasātta-
smādvarastriyaḥ . utpeturmanujaśreṣṭha . tasmādapsaraso 'bhavan”
ityuktestāsāṃ tathātvam . “ekāpsaraḥprārthitayorvivādaḥ”
raghuḥ “ārādhito'ddhā manurapsarobhiścakre prajāḥ svāḥ sa-
nimeṣacihnāḥ” iti māghaḥ . tāsāṃ ca nāṭyakarmma vṛttiḥ .
tāśca pradhānatayā dvādaśa vahnipurāṇe darśitāḥ “urvvaśī
menakā rambhā miśrakeśī hyalambuṣā viśvācī ca ghṛtācī
ca pañcacūḍā tilottamā bhānuvatyabalā ramyā dvādaśāpsarasaḥ
śubhāḥ” iti gaṇabhedanāmādhyāye . atra śubhā iti
viśeṣaṇāt anyā api . tāśca “urvaśī menakā rambhā
ghṛtācī puñjikāsthalā sukeśī mañjughoṣā ca mahāraṅgavatīti
ca” iti mā0 pu0 “aditirditirdanuḥ kālā danāyuḥ
siṃhikā tathā . krodhā pradhā ca viśvā ca vinatā kapilā
muniḥ . kadruśca manujavyāghra . dakṣakanyāstrayodaśa” iti
kaśyapapatnīrabhidhāya . “ityete devagandharvvāḥ prādheyāḥ
parikīrttitāḥ” iti gandharvavaṃśamabhidhāya ca “imaṃ tvapsarasāṃ
vaṃśaṃ viditaṃ puṇyalakṣaṇam pradhā'sūta mahābhāgādeva
devarṣitaḥ purā . alambuṣā miśrakeśo vidyutparṇā tilo-
ttamā . aruṇā rakṣitā caiva rambhā tadvanmanoramā . keśinī
ca subāhuśca suratā surasā tathā . supriyā cātibāhuśca”
ityuktam bhā0 ā0 pa0 . etāsāñca caturddaśotpatti
sthānāni ka dambaryyāṃ varṇṇitāni “yathā vibudhasadmanyapasaraso
nāma kanyakāḥ santīti tāsāṃ caturdaśa kulāni ekaṃ bhagavataḥ
kamalayonermanasaḥ samutpannam, anyadvedebhyaḥ sambhūtam, anya-
dagnerudbhūtam anyat pavanāt prasūtam, anyadamṛtānmathya-
mānāduthitam, anyajjalājjātam, anyadarkakiraṇebhyo
nirgatam, anyat somaraśmibhyo niṣpatitam, anyadbhūmeru-
dbhūtam, anyat saudāmanībhyaḥ pravṛttam, anyanmṛtyunā nirmi-
tam, aparaṃ makaraketunā samutpāditam, anyattu dakṣasya
prajāpateratiprabhūtānāṃ sutānāṃ madhye dvau sute munirariṣṭā
ca babhūvatuḥ, tābhyāṃ gandharvaiḥ saha kuladvayaṃ jātam
evametānyekatra caturdaśa kulāni” etanmūlaṃ tu vistarabhayā-
nnoktam . 2 diśi 3 upadiśi ca tayorjalahetutvāttathā-
tvam “puñjikāsthalā ca kratuścāpsarasāviti” ya0
15, 15, “puñjikāsthalā kratusthalā cāpsarasau digu-
padigrūpe paricārike” iti vedadī0 . “apsarasāviti
dik ca upadik smāha” śrutestathātvam . “menakā
vai apsarārūpiṇīti” bhāṣyaprayogāt apsarasāviti śruti
nirdeśācca nityabahuvacanāntatedyutsargaḥ kvacidekavacanāntatā'pi