apekṣābuddhija
Vācaspatyam
☞
p. 253, col. 2.
apekṣābuddhija tri0 apekṣābuddhito jāyate jana—ḍa 5 ta0 .
nyāyokte dvitvādiparārddhānte saṃkhyābhede . “dvitvādayaḥ parā-
rddhāntā apekṣābuddhijā matāḥ anekāśrayaparyyāptā ete tu
parikīrttitāḥ apekṣābuddhināśācca nāśasteṣāṃ prakīrttita”
iti bhāṣā0 . atrāyamabhisandhiḥ . yadyapi dvitvādi
samavāyaḥ pratyekaṃ ghaṭādāvasti tathāpi ekodvāviti jñānā-
bhāvāt eko na dvāvitijñānācca dvitvādīnāṃ paryyāptisvarūpaḥ
kaścit saṃbandho'nekāśrayo'ṅgīkriyate paryyāptisaṃbandhena ca
pratyekaṃ ghaṭādau na dvitvādi . tādṛśasambandhaśca apekṣābuddhi-
sāpekṣastena tatsattve tathā jñānaṃ, tadasatve na tathājñānam .
tatra prathamam ayamekaḥ ayameka ityākārikā apekṣābuddhi-
statodvitvotpattiḥ tato dvitvadvitvatvanirvikalpakaṃ tatodvitva-
pratyakṣam . apekṣābuddhināśācca tatodvitvanāśaḥ iti . yadyapi
yogyavibhuviśeṣaguṇānāṃ svottaravarttiguṇanāśyatvena jñānamā-
trasya dvikṣaṇasthāyitvaṃ tathāpi agatyā apekṣābuddhestrikṣṇa-
sthāyitvaṃ svīkriyate anyathā nirvikalpakakāle apekṣā-
buddhināśe dvitvasya nāśaḥ prasajyeta na tu dvitvapratyakṣaṃ tadānīṃ
viṣayābhāvāt viṣayasya pratyakṣaṃ prati kāryyakālavṛttitayaiva
kāraṇatvopaśamāt tathā ca dvitvapratyakṣamevāpekṣābuddhināśakaṃ
nānyaditi kalpyate . kālāntare dvitvapratyakṣābhāvācca a-
pekṣābuddhināśāt dvitvādināśaiti kalpyataiti si0 mu0 .