• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • apekṣā


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    p. 48.
    apekṣā f. (-kṣā)

    1 Expectation, hope.

    2 Regard, reference, consideration.

    3 Connexion of cause and effect.

    4 Absolute connexion, as of an individual with its species.

    5 Necessity, need, occasion.

    E. apa, īkṣa to see, aṅa and ṭāp affs.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    p. 38, col. 1.
    ape_kṣā (kṣā) 1. f. Expectation.

    Goldstücker Sanskrit-English Dictionary

    p. 201, col. 2.
    apekṣā Tatpur. f. (-kṣā) 1 Regard, attention, heedfulness; e. g.

    in the Bhaṭṭik. (Rāma speaks to Hanūmat): vaṇikpragrāha-

    vānyadvatkāle carati siddhaye . deśāpekṣāstathā yūyaṃ yātādā-

    yāṅgurīyakam; or in a Vedānta Sūtra: kṛtaprayatnāpekṣastu vi-

    hitapratiṣiddhā vaiyarthyādibhyaḥ (Śaṅkara: kṛto yaḥ prayatno jī-

    vasya dharmādharmalakṣaṇaḥ . tadapekṣa eva cainamīśvaraḥ kārayati &c.).

    2 Regard, respect, deference; e. g. in the Mitākṣara: loka-

    vedavedāṅgavidvākovākyetihāsapurāṇakuśalastadapekṣastadvṛttiḥ &c.;

    or in a Vedānta Sūtra: aparigrahāccātyantamanapekṣā (Śaṅkara:

    ayaṃ tu paramāṇukāraṇavādo na kaiścidapi śiṣṭaiḥ kenacidapyaṃśena

    parigṛhīta ityatyantamevānādaraṇīyo vedavādibhiḥ &c.); or

    sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvavat (Śaṅkara: kiṃ vidyāyā atya-

    ntamevānapekṣāśramakarmaṇāmutāsti kācidapekṣeti &c. when in

    the latter instance apekṣā may also be rendered ‘attention’).

    3 Regard, consideration, reason; e. g. in the Dāyabhāga:

    tadānīṃ duhitrādīnāmevānyāpekṣayā (from another reason)

    mṛtopakārakatvādyukto dhanādhikāraḥ. 4 Regard, care, desire,

    expectation; e. g. in Manu: āgārādabhiniṣkrāntaḥ pavitro-

    pacito muniḥ . samupoḍheṣu kāmeṣu nirapekṣaḥ parivrajet (Kullūka:

    vigataspṛhaḥ). 5 Regard, reference, relation (used in this

    sense esp. in scientific writings, Sūtras, philosophy, com-

    mentaries &c.); e. g. in the Vedānta S.: svāpyayasaṃpattyora-

    nyatarāpekṣamāviṣkṛtaṃ hi; or in the Nyāya S.: ākṛtistadape-

    kṣatvātsattvavyavasthānasiddheḥ; or in a Vārttika to Pāṇ. on the

    aff. of the compar. and superl. madhyamācchuklaśabdātpūrvaparāpe-

    kṣādutpattirvaktavyā; or in a Kārikā to Pāṇ.: saṃyoge gurusaṃjñāyāṃ

    guṇo bhetturna sidhyati . vidhyapekṣaṃ laghoścāsau kathaṃ kuṇḍirna duṣya-

    ti .;--the instrum. and locative, apekṣayā and apekṣāyām,

    are used also absolutely in the sense ‘with regard to, with

    reference to’, the word referred to standing in the locative,

    or if a whole sentence is referred to, being followed by iti;

    e. g. in the Vedānta S.: hṛdyapekṣayā tu manuṣyādhikāratvāt; or

    in the Sāhityadarp.: tatkiṃ svarūpaṃ tāvatkāvyamityapekṣāyāṃ ka-

    ścit &c.; comp. also the instance s. v. apūrva p. 199b, 1. 33

    -35). See besides apekṣin and the following. E. īkṣ with

    apa, kṛt aff. a.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    p. 36, col. 1.
    apekṣā apekṣā, i. e. apa-īkṣ + a f.

    1. Consideration, Pañc. 40, 16. 2.

    Regard. 3. Care, Daśak. in Chr.

    187, 6. 4. Expectation, Vedāntas. in

    Chr. 214, 9. 5. Reference, relation,

    ib. 208, 5. Comp. An-apekṣa, adj., f.

    kṣā. 1. Regardless. 2. Without de-

    sire, Bhag. 12, 16. Nis-, I. f. indif-

    ference, Rām. 2, 116, 5 Gorr. II. adj.

    1. Regardless, Daśak. in Chr. 185, 19.

    2. Without desire, indifferent, Man. 6,

    41. III. kṣam, adv. 1. Without hav-

    ing any regard. Daśak. in Chr. 192, 22.

    2. Accidentally, Pañc. 264, 7.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    p. 118, col. 2.
    apekṣā, f. regard; expectation. [√īkṣ + apa.]

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    p. 119, col. 3.
    apekṣā kṣaṇaṃ

    1 Expectation, hope, desire.

    2 Need, requirement, necessity; nirapekṣa without hope or need, regardless of; sāpekṣatve'pi gamakatvātsamāsaḥ; anapekṣaḥ śucirdakṣaḥ Bg. 12. 16; or in comp.; sphuliṃgāvasthayā vahniredhāpekṣa iva sthitaḥ Ś. 7. 15 awaiting kindling.

    3 Consideration, reference, regard, with the obj. in loc. case; more usually in comp.; madhyabhaṃgānapekṣaṃ Ratn. 1. 17 regardless of; the instr. and sometimes loc. of this word frequently occur in comp. meaning ‘with reference to’, ‘out of regard for’, ‘with a view to’, ‘for the sake of’; sāpi kāryakaraṇāpekṣayā kṣuramekamādāya tasyābhimukhaṃ preṣayāmāsa Pt. 1; niyamāpekṣayā R. 1. 94; vṛṣalāpekṣayā Mu. 1; paurajanāpekṣayā

    2 out of regard for; kimakauśalāduta prayojanāpekṣayā

    3 with a view to gain some object; prathamasukṛtāpekṣayā Me. 17; daṃḍaṃ śaktyapekṣaṃ Y. 2. 26 in proportion to, in accordance with; atra vyaṃgyaṃ guṇībhūtaṃ tadapekṣayā vācyasyaiva camatkārikatvāt K. P. 1 as compared with it.

    4 Connection, relation, dependence as of cause with effect or of individual with species; śarīrasādhanāpekṣaṃ nityaṃ yatkarma tadyamaḥ Ak.

    5 Care, attention, heed; deśāpeśākṣāstathā yūyaṃ yātādāyāṃgurīyakaṃ Bk. 7. 49.

    6 Respect, deference.

    7 (In gram.) = ākāṃkṣā q. v.

    Comp.

    buddhiḥ (In Vaiśeṣika phil.) the distinguishing perception by which we apprehend ‘this is one,’ ‘this is one &c.’ and which gives rise to the notion of duality; (pb) see Sarva. chap. 10 where apekṣābuddhiḥ = vināśakavināśapratiyoginī buddhiḥ; cf. Bhāṣā P. dvitvādayaḥ parārdhāṃtā apekṣābuddhijā matāḥ . anekāśrayaparyāptā ete tu parikīrtitāḥ apekṣābuddhināśācca nāśasteṣāṃ nirūpitaḥ 107-8.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    p. 30.
    apekṣā f. regard, attention, expectation, consideration; often adj. —° regarding, expecting, requiring. Instr. with regard or in proportion to (—°).

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    p. 21, col. 1.
    apekṣā apa_īkṣā, f. looking about; attention,
    consideration, regard; expectation; requirement;
    in. with regard to, in comparison with.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    p. 56, col. 3.
    apekṣā f. looking round or about, consideration of, reference, regard to (in comp.; rarely loc.)
    p. 56, col. 3.
    dependence on, connection of cause with effect or of individual with species
    p. 56, col. 3.
    looking for, expectation, hope, need, requirement

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    p. 40, col. 1.
    apekṣā

    f. (-kṣā)

    1. Expectation, hope.

    2. Regard, reference, consideration.
    3. Connexion of cause and effect.

    4. Absolute connexion, as of an
    individual with its species.

    5. Necessity, need, occasion.

    E. apa, īkṣa
    to see, aṅ, and ṭāp affs.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    vol. 1, p. 158.
    apekṣā, apekṣaṇam 1 Expectation, hope, desire. -2 Need, requirement, necessity; nirapekṣa without hope or need, regardless of; nirviśaṅkā nirudvignā nirapekṣā ca bhaithilī Rām.6.47.9. droṇastathoktaḥ karṇena sāpekṣaḥ phālgunaṃ prati (uvāca) Mb.12.2.12. sāpekṣatve'pi gamakatvātsamāsaḥ; anapekṣaḥ śucirdakṣaḥ Bg.12.16; or in comp.; sphuliṅgāvasthayā vahniredhāpekṣa iva sthitaḥ Ś.7.15 awaiting kindling. -3 Consideration, reference, regard, with the obj. in loc. case; more usually in comp.; madhyabhaṅgānapekṣam Ratn.1.15 regardless of; the instr. and sometimes loc. of this word frequently occur in comp. meaning 'with reference to', 'out of regard for', 'with a view to', 'for the sake of'; sā'pi kāryakaraṇāpekṣayā kṣuramekamā- dāya tasyābhimukhaṃ preṣayāmāsa Pt.1; niyamāpekṣayā R.1.94; vṛṣalā- pekṣayā Mu.1; paurajanāpekṣayā 2 out of regard for; kimakauśalāduta prayojanāpekṣayā 3 with a view to gain some object; prathamasukṛtāpekṣayā Me.17; daṇḍaṃ śaktyapekṣam Y.2.26, in proportion to, in accordance with; atra vyaṅgyaṃ guṇībhūtaṃ tadapekṣayā vācyasyaiva camatkārikatvāt K. P.1 as compared with it. -4 Connection, relation, dependence as of cause with effect or of individual with species; śarīrasādhanāpekṣaṃ nityaṃ yatkarma tadyamaḥ Ak. -5 Care, attention, heed; deśā'pekṣāstathā yūyaṃ yātādāyāṅgulīyakam Bk.7.49. -6 respect, reference. -7 (In gram.) = ākāṅkṣā q. v. -Comp. -buddhiḥ (In Vaiśeṣika Phil.) the distinguishing perception by which we apprehend 'this is one', 'this is one' &c. and which gives rise to the notion of duality; see Sarva. chap. 10 where apekṣābuddhiḥ = vināśakavināśapratiyoginī buddhiḥ; cf. Bhāshā P. dvitvādayaḥ parārdhāntā apekṣābuddhijā matāḥ | anekāśrayaparyāptā ete tu parikīrtitāḥ || apekṣābuddhināśācca nāśasteṣāṃ nirūpitaḥ | 107-8.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    p. 55, col. 2.
    apekṣā- f. égard, considération; désir, exigence; fait d'épier; -ayā par égard pour; avec égard.

    °śūnya- a. sans égard.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    vol. 1, p. 50.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    vol. 1, p. 311.
    apekṣā (wie eben) f.

    1) das Sichumsehen, s. anapekṣa 1.

    — 2) Beachtung, Berücksichtigung, Betracht; das obj. im loc.: apekṣā bhikṣāyāmapi ŚĀNTIŚ. 4, 15. geht im comp. voran: āḥ pañcaśaraḥ kusumadhanvā kāmo jetavya ityatrāpi śastragrahaṇāpekṣā PRAB. 72, 12. jīvitāpekṣayā in Rücksicht auf das Leben R. 3, 27, 3. kāryakaraṇāpekṣayā PAÑCAT. 40, 16. 152, 22. prathamasukṛtāpekṣayā MEGH. 17. niyamāpekṣayā RAGH. 1, 94. tādṛśādayo rūḍhā iti na darśanakriyāpekṣāsti P. 3, 2, 60, Sch. apekṣayā mit jeglicher Rücksicht, mit der grössten Umsicht: alabdhaṃ caiva lipseta labdhaṃ rakṣedapekṣayā HIT. II, 7. = M. 7, 99 (wo prayatnataḥ für apekṣayā): anapekṣa keine Rücksichten nehmend R. 5, 61, 19. Am Ende eines adj. comp. nach einem subst.: mit einer Rücksicht auf Etwas verbunden: daṇḍam - śaktyapekṣam eine Strafe mit Rücksicht auf das Vermögen YĀJÑ. 2, 26. strīliṅganirdeśo 'rthāpekṣaḥ P. 4, 1, 115, Sch. sarvadhurāditi nirdeśastu prātipadikāpekṣaḥ 4, 4, 78, Sch. SIDDH. K. zu P. 1, 1, 34. śarīrasādhanāpekṣaṃ nityaṃ yatkarma tadyamaḥ AK. 2, 7, 48.

    — 3) Erwartung, das Verlangen, Erforderniss: nirapekṣa adj. ohne irgend ein Verlangen M. 6, 41. 49. mit dem loc.: nirapekṣāsmi jīvite R. 4, 19, 19. anapekṣa = nirapekṣa BHAG. 12, 16. vahniredhāpekṣa iva wie Feuer, das auf Holz wartet ŚĀK. 174. yatnāpekṣaṃ manoratham ein Verlangen, das Anstrengung erheischt, RAGH. (ed. Calc.) 1, 80.

    vol. 5, p. 1013.
    apekṣā

    1) randhrāpekṣeṇa mṛtyunā lauernd auf Spr. 4818.

    — 2) tvadapekṣayā aus Rücksicht für dich DAŚAK. in BENF. Chr. 187, 6. sthūlaprapañcāpekṣayā in Betracht von so v. a. im Verhältniss —, im Vergleich zu VEDĀNTAS. (Allah.) No. 63. °buddhi BHĀṢĀP. 106. fg. kālāpekṣa, kriyāpekṣa, arthāpekṣa adjj. Verz. d. Oxf. H. 267,a,40.

    — 3) Erwartung VEDĀNTAS. (Allah.) No. 104. nirantarasukhāpekṣā hṛdaye yadi vidyate ein Verlangen nach Spr. 1597. vīrasācivyasāpekṣa erfordernd KATHĀS. 75, 35.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    p. 21, col. 2.
    apekṣā f. Beachtung, Rücksicht, Erwartung. Instr. (—°) in Betracht von, im Vergleich mit.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    p. 14, col. 1.
    apekṣā f. (r. īkṣ videre s. ā) respectus, ratio. SAK. 59.

    12: nirapekṣa nihil curans, negligens.

    Vācaspatyam

    p. 253, col. 2.
    apekṣā strī apa + īkṣabhāve a . 1 ākāṅkṣāyāṃ, sā ca śābda-
    bodhajanikā yatpadena vinā yasyānubhāvakatā bhavedityuktā
    tatpade padavattvarūpā . apekṣāyāñca prāyaśovṛttirneṣyate
    sāpekṣe pratyayo na syāt samāso vā kathañcana . sāpekṣaṃ
    tadvijānīyādasamastaviśeṣaṇam yathā pravīra putrakāmyati
    ṛddhasya rājamātaṅga ityādau pratyayasamāsau na staḥ . sāpekṣa-
    tve'pi gamakatvāt samāsa iti bhāṣyokteḥ devadattasya guru-
    kulasamityādau samāsaḥ iti bhedaḥ . 1 prayojakāve tacca
    jñāne sthitau utpattau vā itarasyānurodhitvam jñā-
    nādikāryye ca yasya yatpadārthāntarajñānādyanurodhaḥ tasya
    tadapekṣā . ataeva tarkagranthe jagadīśena svāpekṣāpādakaḥ
    prasaṅga ātmāśrayaḥ apekṣā ca jñaptāvutpattau sthitau ca
    grāhyetyabhidhāya etadghaṭajñānaṃ yadyetadghaṭajñānajanyaṃ syāde-
    tadghaṭajñānabhinnaṃ syāditi jñaptau . ghaṭo'yaṃ yadyetadghaṭajanakaḥ
    syāt etadghaṭabhinnaḥ syāditi utpattau, ayaṃ ghaṭaḥ yadyetadghaṭa-
    vṛttiḥ syāt tathātvenopalabhyeteti sthitau ca svāpekṣā-
    pekṣitatve udāhṛtam . anatidūre ca apekṣā cātra sākṣāt-
    paramparāsādhāraṇī grāhye tyuktam . tena sākṣāt paramparayā
    vā svajñānādiprayojakataivāpekṣeti niṣkarṣaḥ . svagrahasāpekṣa
    grahasāpekṣagrahakatvamanyonyāśrayalakṣaṇam . 3 anurodhe
    satyāmapi tapaḥsiddhau niyamāpekṣayā muniḥ raghuḥ .
    4 spṛhāyāñca samugoḍheṣu kāmeṣu nirapekṣaḥ parivrajediti
    adhyātmaratirāsīta nirapekṣonirāmiṣa iti ca manuḥ .
    mirapekṣaḥ vigataspṛha iti kullūkabhaṭṭaḥ .

    Śabdakalpadruma

    vol. 1, p. 69.
    apekṣā , strī, (apa + īkṣa + bhāve a, striyāṃ
    ṭāp .) kāryyanimittayoranyonyābhisambandhaḥ . iti
    supadmaṭīkāyāṃ viṣṇumiśraḥ .. ākāṅkṣā . yathā,
    sā prakriyā yā kathamityapekṣā . iti vedā-
    ntaṭīkāyāṃ vācaspatimiśraḥ .. (ākāṅkṣā . abhi
    lāṣaḥ . āśā .
    apekṣā bhikṣāyāmapi kimapi cetaḥ strapayati .
    iti śāntiśatake . prayatnaḥ . anurāgaḥ . sammā-
    nanā .
    alabdhaṃ caiva lipseta labdhaṃ rakṣedapekṣayā .
    rakṣitaṃ varddhayeccaiva vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet ..
    iti manuḥ . paryyālocanaṃ . vicāraḥ . anuci-
    ntanaṃ .
    satyāmapi tapaḥsiddhau niyamāpekṣayā muniḥ .
    iti raghuvaṃśe .
    na kṣudro'pi prathamasukṛtāpekṣayā saṃśrayāya .
    iti meghadūte .)