• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • apasmāraḥ

    See also apasmāra.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 114, col. 2.
    apasmāraḥ, smṛtiḥ f. [apasmārayati smaraṇaṃ vilopayati, smṛ-ṇic, kartari ac, or apagataḥ smāraḥ smaraṇaṃ yataḥ]

    1 Forgetfulness, loss of memory; smara° Bh. 1. 89.

    2 Epilepsy, falling sickness; Suśr. thus derives it; smṛtirbhūtārthavijñānamapaśca parivarjane . apasmāra iti proktastatoyaṃ vyādhiraṃtakṛt ..

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 151.
    apasmāraḥ, apasmṛtiḥ f. [apasmārayati smaraṇaṃ vilopayati, smṛ-ṇic, kartari ac, or apagataḥ smāraḥ smaraṇaṃ yataḥ] 1 Forgetfulness, loss of memory; smara˚ Bh.1.89. -2 Epilepsy, falling sickness; Suśr. thus derives it; smṛtirbhūtārthavijñāna- mapaśca parivarjane | apasmāra iti proktastato'yaṃ vyādhirantakṛt ||

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 66.
    apasmāraḥ , puṃ, (apasmaryyate pūrvvavṛttaṃ vismaryyate'nena,
    apa + smṛ + karaṇe ghañ .) rogaviśeṣaḥ . mṛgī
    iti bhāṣā . tatparyyāyaḥ . aṅgavikṛtiḥ 2 lā-
    lādhaḥ 3 bhūtavikriyā 4 . iti rājanirghaṇṭaḥ .. * ..
    tasya sāmānyarūpaṃ .
    “tamaḥpraveśaḥ saṃrambho doṣodrekahatasmṛteḥ .
    apasmāra iti jñeyo gado ghoraścaturvvidhaḥ” .. * ..
    tasya nidānapūrvvikā samprāptiḥ .
    “cintāśokādibhiḥ kruddhādoṣā hṛtsrotasi sthitāḥ .
    kṛtvā smṛterapadhvaṃsamapasmāraṃ prakurvvate” .. * ..
    tasya pūrvvarūpaṃ . yathā, —
    “hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā .
    nidrānāśaśca tasmiṃśca bhaviṣyati bhavatyatha” .. * ..
    vātikasya rūpaṃ .
    “kampate pradaśet dantān phenodvāmī śvasityapi .
    paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedrūpāṇi cānilāt” .. * ..
    paittikasya rūpaṃ .
    “pītaphenāṅgavaktrākṣaḥ pītāsṛgrūpadarśanaḥ ..
    satṛṣṇoṣṇānalavyāptalokadarśī ca paittikaḥ” .. * ..
    ślaiṣmikarūpaṃ .
    “śuklaphenāṅgavaktrākṣaḥ śītahṛṣṭāṅgajo guruḥ .
    paśyan śuklāni rūpāṇi ślaiṣmiko mucyate cirāt” .. *
    tridoṣajarūpaṃ .
    “sarvvairebhiḥ samastaiśca liṅgairjñeyastridoṣajaḥ” .. * ..
    asādhyalakṣaṇaṃ ..
    apasmāraḥ sa cāsādhyo yaḥ kṣīṇasyānavaśca yaḥ .. * ..
    ariṣṭalakṣaṇaṃ .
    “prasphurantaṃ subahuśaḥ kṣīṇaṃ pracalitabhruvaṃ .
    netrābhyāñca vikurvvāṇamapasmāro vināśayet” .. * ..
    tasya vegakālaḥ .
    “pakṣādvā dvādaśāhādvā māsādvā kupitā malāḥ .
    apasmārāya kurvvanti vegaṃ kiñcidathāṃntaraṃ ..
    deve varṣatyapi yathā bhūmau vījāni kānicit .
    śaradi pratirohanti tathā vyādhisamuccayāḥ” ..
    iti mādhavakaraḥ .. * .. tasya cikitsā . yathā, —
    “tailena laśunaḥ sevyaḥ payasā ca śatāvarī .
    brāhmīrasaśca madhunā sarvvāpasmārabheṣajaṃ .. * ..
    cūrṇaiḥ siddhārthakādīnāṃ bhakṣitairathavāpi taiḥ .
    gomūtrapiṣṭaiḥ sarvvāṅgalepaiḥ śāmyatyapasmṛtiḥ” ..
    siddhārthakādiḥ unmādoktaḥ .. * ..
    “śigrukaṭvaṅgakiṇihīnimbatvagrasapācitaṃ .
    caturguṇe gavāṃ mūtre tailamabhyaṅgane hitaṃ” ..
    kaṭvaṅgaḥ śonāpāṭhā . kiṇihī ciricirā .. * ..
    “nirguṇḍībhavavandākanāvanasya prayogataḥ .
    upaiti sahasā nāśamapasmāro mahāgadaḥ .. * ..
    manohvā tārkṣyaviṣṭhā vā śakṛt pārāvatasya ca .
    añjanāddhantyapasmāramunmādañca viśeṣataḥ” ..
    manohvā manaḥśilā . tārkṣyo garuḍaḥ . śakṛt
    viṣṭhā .. * ..
    “yaḥ khādet kṣīrabhaktāśī mākṣikeṇa vacārajaḥ .
    apasmāraṃ mahāghoraṃ cirotthaṃ sa jayeddhruvaṃ” ..
    vacā ghuravac .. * ..
    “kuṣmāṇḍakaphalotthena rasena paripeṣitaṃ .
    apasmāravināśāya ṣaṣṭhyāhvaṃ ca pibet tryahaṃ” ..
    tryahamiti etasya pānāddivasatrayeṇaivāpasmāropa-
    śamo bhavatītyabhiprāyaḥ .. * ..
    “brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpīśṛtaṃ ghṛtaṃ .
    purāṇaṃ syādapasmāronmādagrahaharaṃ paraṃ” ..
    etasya prakriyā . purāṇaṃ goghṛtaṃ prasthamitaṃ vacā-
    kuṣṭhaśaṅkhapuṣpīṇāṃ samuditānāṃ kuḍavamitānāṃ ka-
    lkena prasthamitabrāhmīrasapiṣṭena pacet . brāhmī-
    ghṛtaṃ .. * ..
    “kuṣmāṇḍakarase sarpiraṣṭādaśaguṇe pacet .
    yaṣṭyāhvakalkaṃ tatpānamapasmāravināśanaṃ” ..
    kuṣmāṇḍakaghṛtaṃ .. * ..
    “dvau kīṭameṣau vidhivadānīya ravivāsare .
    kaṇṭhe bhuje vā saṃdhāryya jayedugrāmapasmṛtiṃ” ..
    ayantu kīṭo nadītīre sikatāmadhye tiṣṭhati .. * ..
    “śigrukuṣṭhajalājājīlaśunavyoṣahiṅgubhiḥ .
    vastamūtre śṛtaṃ tailaṃ nāvanaṃ syādapasmṛtau” ..
    jalaṃ bālakaṃ . ajājī jīrakaḥ . vastaḥ chāgaḥ .
    nāvanaṃ nasyaṃ .. * .. ityapasmārādhikāraḥ . iti
    bhāvaprakāśaḥ ..