apasmāraḥ
See also
apasmāra.
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 114, col. 2.
apasmāraḥ, smṛtiḥ f. [
apasmārayati smaraṇaṃ vilopayati, smṛ-ṇic, kartari ac, or
apagataḥ smāraḥ smaraṇaṃ yataḥ]
1 Forgetfulness, loss of memory;
smara° Bh. 1. 89.
2 Epilepsy, falling sickness;
Suśr. thus derives it;
smṛtirbhūtārthavijñānamapaśca parivarjane . apasmāra iti proktastatoyaṃ vyādhiraṃtakṛt ..
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 151.
apasmāraḥ, apasmṛtiḥ f. [apasmārayati smaraṇaṃ vilopayati, smṛ-ṇic, kartari ac, or apagataḥ smāraḥ smaraṇaṃ yataḥ] 1 Forgetfulness, loss of memory; smara˚ Bh.1.89. -2 Epilepsy, falling sickness; Suśr. thus derives it; smṛtirbhūtārthavijñāna- mapaśca parivarjane | apasmāra iti proktastato'yaṃ vyādhirantakṛt ||
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 66.
apasmāraḥ , puṃ, (apasmaryyate pūrvvavṛttaṃ vismaryyate'nena,
apa + smṛ + karaṇe ghañ .) rogaviśeṣaḥ . mṛgī
iti bhāṣā . tatparyyāyaḥ . aṅgavikṛtiḥ 2 lā-
lādhaḥ 3 bhūtavikriyā 4 . iti rājanirghaṇṭaḥ .. * ..
tasya sāmānyarūpaṃ .
“tamaḥpraveśaḥ saṃrambho doṣodrekahatasmṛteḥ .
apasmāra iti jñeyo gado ghoraścaturvvidhaḥ” .. * ..
tasya nidānapūrvvikā samprāptiḥ .
“cintāśokādibhiḥ kruddhādoṣā hṛtsrotasi sthitāḥ .
kṛtvā smṛterapadhvaṃsamapasmāraṃ prakurvvate” .. * ..
tasya pūrvvarūpaṃ . yathā, —
“hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā .
nidrānāśaśca tasmiṃśca bhaviṣyati bhavatyatha” .. * ..
vātikasya rūpaṃ .
“kampate pradaśet dantān phenodvāmī śvasityapi .
paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedrūpāṇi cānilāt” .. * ..
paittikasya rūpaṃ .
“pītaphenāṅgavaktrākṣaḥ pītāsṛgrūpadarśanaḥ ..
satṛṣṇoṣṇānalavyāptalokadarśī ca paittikaḥ” .. * ..
ślaiṣmikarūpaṃ .
“śuklaphenāṅgavaktrākṣaḥ śītahṛṣṭāṅgajo guruḥ .
paśyan śuklāni rūpāṇi ślaiṣmiko mucyate cirāt” .. *
tridoṣajarūpaṃ .
“sarvvairebhiḥ samastaiśca liṅgairjñeyastridoṣajaḥ” .. * ..
asādhyalakṣaṇaṃ ..
apasmāraḥ sa cāsādhyo yaḥ kṣīṇasyānavaśca yaḥ .. * ..
ariṣṭalakṣaṇaṃ .
“prasphurantaṃ subahuśaḥ kṣīṇaṃ pracalitabhruvaṃ .
netrābhyāñca vikurvvāṇamapasmāro vināśayet” .. * ..
tasya vegakālaḥ .
“pakṣādvā dvādaśāhādvā māsādvā kupitā malāḥ .
apasmārāya kurvvanti vegaṃ kiñcidathāṃntaraṃ ..
deve varṣatyapi yathā bhūmau vījāni kānicit .
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamuccayāḥ” ..
iti mādhavakaraḥ .. * .. tasya cikitsā . yathā, —
“tailena laśunaḥ sevyaḥ payasā ca śatāvarī .
brāhmīrasaśca madhunā sarvvāpasmārabheṣajaṃ .. * ..
cūrṇaiḥ siddhārthakādīnāṃ bhakṣitairathavāpi taiḥ .
gomūtrapiṣṭaiḥ sarvvāṅgalepaiḥ śāmyatyapasmṛtiḥ” ..
siddhārthakādiḥ unmādoktaḥ .. * ..
“śigrukaṭvaṅgakiṇihīnimbatvagrasapācitaṃ .
caturguṇe gavāṃ mūtre tailamabhyaṅgane hitaṃ” ..
kaṭvaṅgaḥ śonāpāṭhā . kiṇihī ciricirā .. * ..
“nirguṇḍībhavavandākanāvanasya prayogataḥ .
upaiti sahasā nāśamapasmāro mahāgadaḥ .. * ..
manohvā tārkṣyaviṣṭhā vā śakṛt pārāvatasya ca .
añjanāddhantyapasmāramunmādañca viśeṣataḥ” ..
manohvā manaḥśilā . tārkṣyo garuḍaḥ . śakṛt
viṣṭhā .. * ..
“yaḥ khādet kṣīrabhaktāśī mākṣikeṇa vacārajaḥ .
apasmāraṃ mahāghoraṃ cirotthaṃ sa jayeddhruvaṃ” ..
vacā ghuravac .. * ..
“kuṣmāṇḍakaphalotthena rasena paripeṣitaṃ .
apasmāravināśāya ṣaṣṭhyāhvaṃ ca pibet tryahaṃ” ..
tryahamiti etasya pānāddivasatrayeṇaivāpasmāropa-
śamo bhavatītyabhiprāyaḥ .. * ..
“brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpīśṛtaṃ ghṛtaṃ .
purāṇaṃ syādapasmāronmādagrahaharaṃ paraṃ” ..
etasya prakriyā . purāṇaṃ goghṛtaṃ prasthamitaṃ vacā-
kuṣṭhaśaṅkhapuṣpīṇāṃ samuditānāṃ kuḍavamitānāṃ ka-
lkena prasthamitabrāhmīrasapiṣṭena pacet . brāhmī-
ghṛtaṃ .. * ..
“kuṣmāṇḍakarase sarpiraṣṭādaśaguṇe pacet .
yaṣṭyāhvakalkaṃ tatpānamapasmāravināśanaṃ” ..
kuṣmāṇḍakaghṛtaṃ .. * ..
“dvau kīṭameṣau vidhivadānīya ravivāsare .
kaṇṭhe bhuje vā saṃdhāryya jayedugrāmapasmṛtiṃ” ..
ayantu kīṭo nadītīre sikatāmadhye tiṣṭhati .. * ..
“śigrukuṣṭhajalājājīlaśunavyoṣahiṅgubhiḥ .
vastamūtre śṛtaṃ tailaṃ nāvanaṃ syādapasmṛtau” ..
jalaṃ bālakaṃ . ajājī jīrakaḥ . vastaḥ chāgaḥ .
nāvanaṃ nasyaṃ .. * .. ityapasmārādhikāraḥ . iti
bhāvaprakāśaḥ ..