See also apāyaḥ.
1 Destruction, annihilation.
2 Separation, disunion.
3 Loss, injury.
4 Departure, going away.
5 Retreat, flight.
E. apa away, aya going.
in the Mīm. Sūtra: anapāyaśca kālasya lakṣaṇaṃ hi puroḍāśe; or
in the Sāṅkhya S. pūrvāpāya uttarāyogāt (comm. pūrvasya kā-
raṇasyāpāyakāla uttarasya kāryasyotpattyanaucityāt); comp. also
the instance which follows meaning 3. 2 Separation, disunion;
e. g. in the Bhaṭṭik. sarvatra dayitādhīnaṃ suvyaktaṃ rāmaṇīyakam . yena
jātaṃ priyāpāye kadvadaṃ haṃsakokilam; comp. also the following
instance. 3 Absence, disappearance; e. g. in the Nalodaya:
tadvāsaḥ svāpāyāṃ nītiriyaṃ ceti vipadi sasvāpāyām . ni-
javāsaḥsvāpāyānnikṛtya tāmamuñcadiha sasvāpāyām ‘(Nalus)
thinking he acted rightly in his misery, abandoned her there
(in the forest) when she was asleep, deprived of her own [in-
stance to meaning 2.], her (good luck) having departed from
her [instance to meaning 1.], after having torn (her garment)
in the absence of garment or property of his own (comm.:
nijaṃ svakīyaṃ yadvāsaḥ svaṃ ca dhanaṃ tadapāyāt tadapagamāt); or
saṃniyogaśiṣṭānāmanyatarāpāya ubhayorapyapāyaḥ (in which Pa-
ribh. to Pāṇ. VI. 4. 153. the E. I. H. Ms. No. 326. of the Ma-
hābhāṣya reads however both times abhāva instead of a-
pāya); or Mahābhāṣya (introd.): apāyo lopaḥ . ghnanti ghnantu
aghnan . varṇāpāyo nārthāpāyaḥ. 4 Loss; e. g. in the Hitop.
yatrāpāyaḥ saṃbhavati tatropāyo'pyasti. 5 Destruction, cessa-
tion; e. g. in the Nyāya S. duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānā-
nāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ. 6 Death; e. g. in
the Bhaṭṭik. bandhūnaśaṅkiṣṭa samākulatvādāseduṣaḥ snehavaśādapā-
yam. 7 Misfortune, calamity, evil; e. g. in the Nalod. atha
tuṅgopāyasya śravaṇena nalasya sānugo'pāyasya…svamano bhī-
maściraṃ jugopa; (comm. nalasya apāyasyāpakramaṇasya duḥkhasya vā
śravaṇena). E. i (iṇ) with apa, kṛt aff. ac.
Going away. 2. Disappearance. 3.
Diminution, Man. 1, 70. 4. End,
Rājat. 5, 98. 5. Trespass, injury. 6.
Loss. 7. Danger. 8. Calamity. —
Comp. Eka-, adj. diminished by one,
Man. 1, 70. Nis-, adj. 1. imperish-
able, MBh. 12, 8003. 2. infallible,
MBh. 3, 2178. Sa-, adj. dangerous,
Pañc. 192, 7.
m. (-yaḥ)
1. Destruction, annihilation.
2. Separation, disunion.
3.
Loss, injury.
4. Departure, going away.
5. Retreat, flight.
E. apa
away, aya going.
Mort.
Manière de s'en tirer, échappatoire, ruse, fraude.
apāyin a. qui s'en va: āgamāpāyin qui vient et qui va.
1) Weggang, Entfernung P. 1, 4, 24. yato (von wo) 'pāyaḥ VOP. 6, 20. apām ŚIŚ. 4, 54. sūryāpāya MEGH. 78. ātapāpāya R. 2, 93, 9. 6, 15, 24. 79, 56. RAGH. (ed. Calc.) 1, 53. ekāpāya eine Verminderung um eins M. 1, 70.
— 2) Vernichtung, das Zugrundegehen: anapāya unvergänglich, ein Bein. Śiva's ŚIV.
— 3) Vergehen: asti ko 'pyapāyo yena devyāḥ prakopaḥ kṛtaḥ VET. 31, 2.
— 4) was vom Ziele abführt, Gefahr, Nachtheil, Schaden (Gegens. upāya): guṇadoṣaṃ tathāpāyamanyadvā hetumadvacaḥ . upāyamanupāyaṃ vā kāryasya ca viniścaye .. samyakpṛṣṭena vaktavyaḥ (sc. rājā) sacivena kṛtātmanā . R. 3, 44, 8. 9. durbhikṣāpāyavarjitaḥ 1, 1, 87. upāyaṃ cintayetprājñaḥ (sic) tathāpāyaṃ ca cintayet PAÑCAT. I, 454. apāyasaṃdarśanajāṃ vipattimupāyasaṃdarśanajāṃ ca siddhim 70. apāyānāmidaṃ gṛham (sc. die Armuth) II, 107. dṛṣṭāpāya adj. 214, 7. 11. apāyaśaṅkayā HIT. 14, 18. satye 'pyapāyamadhīkṣate IV, 101. bahvapāye (viele Gefahren darbietend) vane PAÑCAT. 8, 21. 25. 30, 25. kāyaḥ saṃnihitāpāyaḥ PAÑCAT. II, 192. = HIT. I, 202. sthirāpāyaḥ kāyaḥ ŚĀNTIŚ. 2, 11. sāpāya Gefahr bringend PAÑCAT. 192, 7. nirapāya gefahrlos, keinen Nachtheil bringend: upāyaḥ R. 1, 9, 2. N. 4, 19.
— 5) Ausgang, Ende (des Wortes) ṚV. PRĀT. 11, 34.
1) kṣaṇadāpāya Ende der Nacht RAGH. 8, 73. kalpāpāye am Ende eines Kalpa RĀJA-TAR. 5, 98. Verminderung ṚV. PRĀT. 11, 34 (unter 5. zu streichen). 14, 1.
— 2) sthirāpāyaḥ kāyaḥ (unter 4. zu streichen) Verfall Spr. 5319. karaṇāpāya RAGH. 8, 42.
— 3) kuhakacakito lokaḥ satye 'pyapāyamapekṣate Spr. 3195.
— 1) Weggang , das Sichentfernen.
— 2) das Entzogenwerden von (Abl.) NYĀYAM. 3,5,29.
— 3) Ausgang , Ende.
— 4) Verfall.
— 5) Vergehen LA. 25,17.
— 6) Nachtheil , Schaden , Gefahr ṚV. PRĀT. 11,34.
interitus, exitium. HIT. 43. 4. 3) fraus, fallacia. HIT.
129. 22. N. 4. 19.
application), evil state, = durgati, q.v. There are three
such (see s.v. gati): in hells, as animals, as ghosts. In
Pali this group of three is rare; usually there are four,
life as asuras being added: LV 32.12 try-apāya; 89.14
muktāś ca te tribhyo 'pāyebhyo; 92.15 (vs) triṣu apāyi
(= °ye!); 196.8 trīṇy apy apāyāḥ; 300.21 (vs) apāya
trayo (acc. pl.); 357.4 (vs) trīṇi śāntā apāyāḥ; Mv i.61.4
apāya-pratipūraka, filling (= crowding into) the (3) evil
states of existence; ii.215.10 apāyeṣu apāyaṃ gamiṣyati,
he will go to an evil existence in the (3) evil states; apāya-
patha, ibid., LV 46.7; 117.9; °bhūmi, virtually = hell,
more specifically (so also apāya in Pali), Suv 23.11 (vs)
ye sattva tiṣṭhanti apāyabhūmau, ādīptasaṃprajvalitāg-
nigātrāḥ; LV 178.7 (and 9, read with Tib. ṅan soṅ gsum,
tri-apāya-, or tri-r-a°, for nirayāya).